فوتو: aikyn.kz
ەلىمىزدە ءولىم جازاسىنىڭ تولىق جويىلۋى – ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە كونستيتۋتسيالىق ەڭ جوعارى قۇندىلىق – ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋگە ىقپال ەتەتىنىن كورسەتەدى. پرەزيدەنت ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ءولىم جازاسىن ەلدىڭ قىلمىستىق كودەكسىنەن جازالاۋ شاراسى رەتىندە تولىعىمەن الىپ تاستاۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا تۇسىنىكتەمە بەرە كەلىپ: «مەن بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارامىن, ويتكەنى ونىڭ جاعدايى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى. ءبىز قۇقىقتىق جانە ءادىل مەملەكەت قۇرۋ جولىمەن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىلگەرىلەپ كەلەمىز. ماۋسىم ايىندا مەن قۇقىق قورعاۋ سالاسىن كەشەندى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ارعى شارالارى تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. بۇعان دەيىن مەنىڭ باستامام بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءولىم جازاسىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلدى», دەگەن ەدى.
ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتىمىزدىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى بىرقاتار حالىقارالىق مىندەتتەمەنى ورىنداۋىن عانا ەمەس, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتۋداعى ماڭىزدىلىعىن ەسكەرگەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ بەردى.
قازاق ەلى ءوز الدىنا دەربەس زايىرلى ەل بولىپ, تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان 30 جىلدان استام ۋاقىتتا 536 ءولىم جازاسى ورىندالعان. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, 1997 مەن 2001 جىل ارالىعىندا ءولىم جازاسىنا 266 ادام كەسىلگەن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 150 ازامات اتىلعان. 27 ادامنىڭ جازاسى ء«ومىر بويىنا اباقتىعا قاماۋعا» الماستىرىلعان. قالعان 89 ادامنىڭ جاعدايى بەلگىسىز. الايدا ماماندار ولاردىڭ وسى ۋاقىت ارالىعىندا قايتىس بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سەبەبى كوپشىلىگى ءولىم جازاسى ورىندالعانشا, ءوز-وزدەرىنە قول سالادى ەكەن. مۇنداي فاكتى سول كەزەڭدى باعدارلاساق, رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن 18 ادام ءوز ءومىرىن قيعان. سوڭعى رەت 2003 جىلى سوت شەشىمىمەن ەڭ اۋىر ۇكىم كەسىلىپ, 12 ادام اتىلعان.
جالپى, سول كەزەڭدە قۇقىقتىق رەفورما باعدارلاماسىنىڭ وزىندە-اق ءولىم جازاسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جويۋدىڭ كەلەشەگى ناقتى بەلگىلەنگەن. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇرلىق, جالعان اقشا جاساۋشىلىق, ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار تۋرالى ەرەجەلەردى بۇزۋشىلىق, قاراقشىلىق, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسىنا ىرىتكى سالاتىن ارەكەتتەر, زورلاۋ مەن پارا الۋ ءۇشىن ءولىم جازاسى زاڭ جۇزىندە جويىلدى. كەيىن 1998 جىلعى 1 قاڭتاردا جاڭا قىلمىستىق كودەكستىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىمەن ءولىم جازاسى بەيبىت كەزدە ءىس جۇزىندە قاساقانا كىسى ولتىرگەنى ءۇشىن عانا ساقتالعان.
قۇجاتتاعى وزگەرىسكە ءبىر جاعىنان سوتتار شىعارعان ولىمگە كەسۋ ۇكىمدەرىنىڭ سانى بىرنەشە ەسە كەمىگەندىگى اسەر ەتكەن. ءارى-بەرىدەن سوڭ, قاساقانا كىسى ءولتىرۋ فاكتىسى دە ازايعان. مۇنىڭ ءوزى اسا اۋىر قىلمىستىڭ وسۋىنە اكەلمەگەندىگىن ايعاقتاعان. بىراق قوعامدا جازا جەڭىل بولسا, ادام جاۋاپكەرشىلىكتىڭ پارقىن ۇعىنباۋى مۇمكىن, جازانىڭ قاتاڭدىعى ادامدى قىلمىس جاساۋدان اياق تارتۋعا الىپ كەلەدى دەگەن تۇسىنىك بار. بۇعان سول كەزدەگى جاسالعان الەۋمەتتىك ساۋالدامالار دالەل بولادى. سوندىقتان ەل بيلىگى جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ, ءولىم جازاسىن ورىنداۋدى تۇبەگەيلى الىپ تاستاماي, 2003 جىلى جەلتوقسان ايىندا تەك موراتوري جاريالايدى.
– ء«ولىم جازاسىن قولدانۋ قوعامداعى قىلمىس سانىن ازايتا ما؟» دەگەن سيپاتتا بىرنەشە زەرتتەۋ جاسالدى. مۇندا عالىمدار ء«ولىم جازاسىن تاعايىنداۋ ادامدى قورقىتا ما؟», «قىلمىس سانىن ايتارلىقتاي ازايتا ما؟», «نەمەسە قىلمىستىڭ بەلگىلى ءبىر سانىنىڭ كەمۋىنە ىقپال ەتەدى مە؟» دەگەن ءۇش ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تالپىنعان. نەگىزىندە بۇل فاكتورلاردىڭ اراسىندا ەشقانداي بايلانىس جوق. ويتكەنى ادام ء«ولىم» دەگەن نارسەدەن قورىقسا, ومىرىنە ۇدايى قاۋىپ ءتونىپ تۇراتىن ۇشقىش, شاحتەر سىندى ماماندىقتاردى تاڭداماس ەدى. سول سەبەپتى ىرگەلى كريمينولوگيالىق زەرتتەۋلەردە ءولىم جازاسىن ورىنداۋ قىلمىستىڭ ازايۋىنا اسەرىن تيگىزبەيتىنى كەلتىرىلەدى, – دەيدى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مارات قوعاموۆ.
موراتوري ەنگىزىلگەن تۇستا كەم دەگەندە 5 ادامعا ءولىم جازاسى تاعايىندالعان. بىراق قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى 165-بابىنىڭ 5-تارماعىنا سايكەس, ءولiم جازاسى تۋرالى ۇكiم كۇشiنە ەنگەن كەزدەن باستاپ, ەرتە دەگەندە ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن, سونداي-اق ءولىم جازاسىن ورىنداۋعا ءموراتوريدىڭ كۇشى جويىلعاننان سوڭ ەرتە دەگەندە ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن كەسىلەدى. وسىلايشا, ءولىم جازاسى موراتوري الىنىپ تاستالعان جاعدايدا عانا ورىندالادى.
ال جازانىڭ بۇل ءتۇرىن قولدانباۋدىڭ تۇراقتى قۇقىقتىق رەجىمى 2020 جىلدىڭ 24 قىركۇيەگىنە دەيىن ساقتالدى. ال قاتاڭ جازا رەتىندە 2004 جىلدان باستاپ ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ دەپ بەكىتىلدى.
ارتىنشا, 2005 جىلى رەسپۋبليكا ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى پاكتىنى راتيفيكاتسيالادى. ال 2006 جىلى ەۋرووداقتىڭ ءولىم جازاسىن جويۋ تۋرالى ۇندەۋىنە قوسىلدى. ەلىمىز 2007 جىلى بۇۇ-نىڭ ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى رەزوليۋتسياسىن دا قولدادى.
اراعا جىلدار سالىپ, 2019 جىلى جەلتوقساندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلۋ ءراسىمىن باستاۋدى تاپسىرعان-دى. ءسويتىپ, 2020 جىلدىڭ 23 قىركۇيەگىندە بۇۇ شتاب-پاتەرىندە قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ اتالعان حاتتاماعا قول قويدى. شەشىمدى مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75-مەرەيتويلىق سەسسياسىندا جاريالادى.
«بۇل شەشىم كونستيتۋتسياعا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى جانە نەگىزگى زاڭعا ەشقانداي وزگەرىس ەنگىزۋدى قاجەت ەتپەيدى. كەزىندە ءولىم جازاسىنا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن تىيىم سالىنعان. ەلىمىزدە ءولىم جازاسى قولدانىلمايدى. ءولىم جازاسى كونستيتۋتسيادا بەلگىلەنگەن 2 جاعدايدا عانا قاراستىرىلادى جانە ول تولىعىمەن فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماعا سايكەس كەلەدى», دەپ مەملەكەت باسشىسى كوپكە جالپى ساياسي پىكىرتالاس بارىسىندا جەتكىزدى.
ايتا كەتەرلىگى, بۇۇ قۇجاتتارى مۇشە مەملەكەتتەرگە ەڭ جوعارى جازانى شەتەلدىك اگرەسسيا, گەنوتسيد سەكىلدى سوعىس كەزىندە جاسالعان اۋىر قىلمىستارعا قولدانۋعا رۇقسات ەتەدى.
2021 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا پرەزيدەنت ء«ولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. قۇجاتقا سايكەس, بۇرىن ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن قىلمىسكەرلەردىڭ جازاسى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا اۋىستىرىلدى. وسىلايشا, ەلىمىز ءولىم جازاسىنان زاڭدى تۇردە باس تارتقان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ال ءولىم جازاسى الماستىرىلعانداردى مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساتۋعا تىيىم سالىندى. پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ بۇل قادام ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنا سەپ بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ قاراشا ايىندا وتكەن وتىرىسىندا قازاقستاندا ءولىم جازاسى قانداي دا ءبىر ەسكەرتپەسىز جويىلۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى ءبىلدىردى. وسى زاڭدى قابىلداي وتىرىپ, قازاقستان ءولىم جازاسىنا زاڭ جۇزىندە تىيىم سالعان ەلدەر توبىنا قوسىلدى. سونداي-اق ەلىمىز ءولىم جازاسىن تولىعىمەن جويۋعا ارنالعان حالىقارالىق قوزعالىستى قولدايتىنىن زاڭ ارقىلى دالەلدەپ وتىر. قابىلدانعان زاڭ ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق جولمەن دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى سەنات توراعاسى.
گۋمانيستىك مەملەكەتتىك باستى قاعيداتى – ادام ءومىرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان بۇل باستاماسى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جوعارى ستاندارتقا قادام باسقانىن بايقاتتى. ءارى بۇۇ-نىڭ ءولىم جازاسىن جويۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداعان مەملەكەتتەرگە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنە ۇڭىلسەك, ءولىم جازاسىنان تۇبەگەيلى باس تارتقان كەيبىر ەلدە اسا اۋىر قىلمىستار سانىنىڭ ارتپاعانى, كەرىسىنشە باسىم بولىگىندە ازايعانى كەلتىرىلەدى. دەسەك تە قازاقستان ءولىم جازاسىنان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمىنەن كەرى شەگىنە المايدى. ويتكەنى ءولىم جازاسىن قايتا ەنگىزگەن ەلدەرگە بۇۇ تاراپىنان قاتاڭ سانكتسيا سالىنادى. ازىرگە ەسكى تاجىريبەنى قولدانىپ جاتقان ەشكىم جوق. ويتكەنى بۇل قادام ءار مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ ءۇشىن قاجەت.
– ءبىز 2020 جىلى الدىمەن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلىپ, كەيىننەن سوعان قول قويدىق. 2021 جىلى قىلمىستىق كودەكستەن ەڭ اۋىر سانكتسيا, ءولىم جازاسى الىنىپ تاستالدى. ال وسىدان ەكى جىل بۇرىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا اتا زاڭىمىزدان بۇل جازانى الىپ تاستاۋىمىز – اقىلعا قونىمدى شەشىم. بۇل «مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى» دەگەن كونستيتۋتسياداعى قاعيداعا قايشى كەلمەيدى. زاڭنامالىق نە حالىقارالىق تۇرعىدان الىپ قاراساق تا, قيسىنعا كەلەدى, – دەدى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ.
قازىر ەلىمىزدە ءولىم جازاسى ءىس جۇزىندە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن اۋىستىرىلدى. بۇرىن ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن نەمەسە ءومىر بويىنا سوتتالعان 100-دەن استام ادام جازاسىن قوستاناي وبلىسىنداعى «قارا بۇركىت», ارقالىق قالاسىنداعى جابىق تۇرمەدە وتەپ جاتىر.
2022 جىلى ءولىم جازاسىنان قازاقستانمەن قاتار پاپۋا-جاڭا گۆينەيا, سەررا-لەونە جانە ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى تولىق باس تارتتى. «Amnesty International» قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ بيىلعى ەسەبىنە كوز سالساق, كەيىنگى ون جىلدا الەمدە ءولىم جازاسىنىڭ سانى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتكەن. دۇنيە جۇزىندە بىلتىر 1 153 ءولىم جازاسى تىركەلگەن. اۆتورلار كورسەتكىشتىڭ ودان الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 30 پايىز وسكەنىن بايقاعان. ءولىم جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ باسىم بولىگى – ەسىرتكى قىلمىسىمەن تۇرمەگە جابىلعاندار. قۇجاتتا تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە, سونىڭ ىشىندە يراندا ءولىم جازاسىنىڭ كۇرت وسكەنى تۋرالى جازىلعان.
قۇقىق قورعاۋشىلار ءولىم جازاسى قىتاي, يران, ساۋد ارابياسى, سومالي جانە اقش-تا ءجيى ورىندالاتىنىن ايتادى. ماسەلەن, اقش-تا ءولىم جازاسى ءبىر جىلدا 24 ادامعا ورىندالعان. ال 2022 جىلى 18 سوتتالۋشىعا ۇكىم تاعايىندالعان.
