ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ: مۇنايدى نە الماستىرادى؟

ءۇش كەن ورنىنىڭ ۇلەسى باسىم

«قارا التىن» ەل ەكونوميكاسىندا شەشۋ­شى ءرول اتقارادى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇنايدى ەكسپورتتاۋدان قانشا تابىس تاۋىپ جاتقانى, بۇل شيكىزاتتىڭ نەگىزگى كولەمى قايدا جونەلتىلەتىنى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ باسى اشىق. مۇناي قورىنىڭ شامامەن 80 پايىزى كەلەسى 10 ءىرى كەن ورنىنىڭ ۇلەسىندە:

• قاشاعان – 1 014,0 ملن توننا;
• تەڭىز – 899,2 ملن توننا;
• قاراشىعاناق – 308,8 ملن توننا (ونىڭ ىشىندە كوندەنسات – 242,3 ملن توننا);
• وزەن – 123,3 ملن توننا;
• «Royal» – 57,1 ملن توننا;
• جاڭاجول – 44,6 ملن توننا (ونىڭ ىشىندە كوندەنسات – 8,8 ملن توننا);
• قالامقاس – 41,5 ملن توننا;
• قاراجانباس – 37,9 ملن توننا;
• سولتۇستىك بوزاشى – 35,1 ملن توننا;

قارجى مينيسترلىگى مۇناي ءوندىرۋ مەن ەكسپورتتاۋدان تۇسەتىن كىرىس مۇناي سەكتورىنداعى ۇيىمداردان تۇسەتىن سالىق سالىمى ەسەبىنەن قالىپتاساتىنىن تۇسىندىرەدى.

• مۇناي سەكتورى ۇيىمدارىنان ەكسپورتقا رەنتا سالىعى – 452,0 ملرد تەڭگە;
• شيكى مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج – 1 643,1 ملرد تەڭگە.

ەلىمىز سوڭعى 10 جىل ىشىندە رەسەيدىڭ 91 ملن تونناعا جۋىق مۇنايىن قىتايعا ترانزيت ارقىلى تاسىمالداپ, 1 ملرد 327 ملن دوللار پايدا تاپتى. قوس مەملەكەت اراسىنداعى بۇل كەلىسىمنىڭ مەرزىمىن تاعى 10 جىلعا ۇزارتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل جولى تۇسەر تۇپكى تابىس كولەمى 2 ملرد دوللارعا جۋىقتاپ قالۋى مۇمكىن.

نە وزگەردى؟

دۇنيەجۇزىلىك بانك (دب) قازاقستان ەكونوميكاسى تۋرالى بايانداماسىندا 2024 جىلى ەلدە ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ قالىپتى قارقىنى بايقالادى, بولجامدى ناقتى ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) 4 پايىزدىق ءوسىم بولادى دەپ بولجايدى. ءوسۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – كومىرسۋتەك سەكتورى. دب دەرەكتەرىندە وزگە سالالاردىڭ ۇلەسى سارالانباپتى. ساۋد ارابياسىنىڭ مۇناي ءمينيسترى بولعان احمەد ياماني مۇناي ءداۋىرى وتەتىنىن ايتىپ ەدى. عالامدىق ەكو­نوميكالىق ۇردىستەر مۇناي تاۋسىلماسا دا مۇناي داۋىرىنەن ءمان كەتە باستاعانىن بايقاتادى. باعانىڭ تومەندەۋى – ءبىرىنشى كەزەڭ عانا ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبىرازى ايتىپ جاتىر.

وسىعان دەيىن حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگى (حەا) 2024 جىلى الەمدىك نارىقتا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس ايتار­لىقتاي تومەندەۋى مۇمكىن ەكە­نىن مالىمدەگەن. الپاۋىت مەملەكەتتەردە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك السىرە­گەندىكتەن, جاھاندىق نارىقتا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەن. كەيبىر بولجامدار مۇناي تۇتىنۋ كولەمى 2024 جىلى تاۋلىگىنە 150 000 باررەلگە عانا وسەتىنىن مەڭزەيدى. سالىستىرار بولساق, 2021 جانە 2023 جىلدار ارالىعىنداعى تاۋلىكتىك تۇتىنۋ كولەمى شامامەن 290 000 باررەل بولعان. سونىمەن قاتار حەا ۇندىستانداعى سۇرانىس ءوسىمى ەكى ەسە تومەندەپ, تاۋلىگىنە 100 000 باررەلدى قۇرايدى دەگەن بولجام جاسايدى.

ەلىمىزدە كەيىنگى 30 جىل ىشىندە 2 ميلليارد توننادان اسا مۇناي وندىرىلگەن. 2023 جىل­­عى قاڭتار-جەلتوقساندا مۇناي ەكسپورتى 8,4%-عا ءوسىپ, 70,7 ملن توننانى قۇرادى. ەكس­­پور­تتان 42,3 ملرد دوللار تابىس ءتۇستى, بۇل ءبىر جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 9,8%-عا از.

40 جىلدان سوڭ مۇناي بىتە مە؟

بيىل مۇناي ءوندىرۋ كولەمى شامامەن 10%-عا قىسقارعان. بۇعان ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىنداعى (ماەك) اپات تىكەلەي اسەر ەتتى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ شەكتەلۋىنە بايلانىستى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى جالپى العاندا 10%-عا, ال تاۋلىگىنە 1,5-2 ملن تونناعا قىسقاردى.

«Halyk Finance» ساراپشىسى ءمادينا قابجالەلوۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇناي نارى­­­عىنا قاتىستى قىسقامەرزىمدى جانە ۇزاق­مەرزىمدى بولجامدارعا سۇيەنسەك, سەكتوردا جوعارى قۇبىلمالىلىق ساقتالادى.

«مۇنداي جاعداي ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنىڭ دامۋىن تەجەپ, مونوباعىتتى كۇشەيتەدى. سەبەبى مۇناي سەكتورى ۇزاق جىلدار بويى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىز­گى درايۆەرى بولدى. مەملەكەتتىك بيۋد­­جەت, ءتىپتى ءىجو مۇنايعا قاراپ بەت تۇزەي­دى. بولاشاقتا مۇناي ماڭىزدى ءرول اتقار­مايتىن كەزەڭ تۋى مۇمكىن. بۇل ءبىز سياقتى مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردە ەكسپورت جانە بيۋدجەتتىك كىرىس بولىگىندە شىعىن­دارعا اكەلۋى ىقتيمال. دەمەك بيلىك قازىر قالىپتاسقان ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ ۇلگىسىن وزگەرتۋ جانە بولاشاقتا حالىق­تىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قولداۋ ءۇشىن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋى قاجەت», دەيدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى جىلدارى مۇناي مەن گاز ەكسپورتى ەل ەكونوميكاسىن تەز تۇراقتاندىرۋعا جانە جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بىراق قازىرگى جاعدايدا وسى فاكتور ەكونوميكانىڭ نارىق زاڭىمەن دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. سەبەبى سالىق تومەن, تاۋار ارزان. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 30 جىل ىشىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە نەگىزىنەن مۇناي ءوندىرۋ جانە ساتۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزگەنىمىزدى اشىپ ايتادى. مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا تالپى­نىسىمىز تاۋداي بولعانىمەن, ناتي­جە ازىرگە جوبا كۇيىندە قالىپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالى­مە­تىنشە, جالپى قۇنى 4,6 تريلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 400-دەن استام جوبا­نى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ جاتىر. «كەم دەگەندە 10 جوبا ەكونو­ميكانىڭ باسىم سەكتورلارىندا قوسىل­عان قۇنى جوعارى كلاستەرلەردى قۇرۋعا باعىت­تال­عان», دەيدى ينستيتۋت ساراپشىلارى.

مەملەكەت مۇناي وندىرۋدەن تۇسەتىن سالىقتى 8 ءتۇسىم ارقىلى الادى. ونىڭ 7-ەۋى – ۇلتتىق قورعا, 1-ەۋى عانا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەدى. بۇل سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جالپى سوماسى 10 جىل ىشىندە (2013-2023 جىلدارى) – 36,9 ترلن تەڭگە, ال جىلدىق تۇسىم­دەردىڭ ورتاشا جىلدىق سوماسى 3,6 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمە­تىن­شە, قازىرگى مۇناي قورى 4,4 ملرد توننا شاماسىندا. تەڭىز جانە قاشاعان كەن ورىن­دارىنداعى ءوندىرىستى كەڭەيتۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلسا, جىلدىق مۇناي ءوندى­رۋ 100 ميلليون تونناعا جەتەدى. شيكى مۇناي ءوندىرۋ 1990 جىلعى 25 ميلليون تون­نا­دان 2021 جىلى 85 ميلليون تونناعا دەيىن ءوستى.

«شيكى مۇناي ءوندىرۋدىڭ قازىرگى قار­قى­نىن ەسكەرە وتىرىپ (ونى جىلىنا 100 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارىمەن) مۇناي سىيلايتىن تابىستى ءومىر تاعى 44 جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. جوعارىدا اي­تىل­­عانداردى ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت», دەيدى ساراپشىلار.

جەكە سەكتوردى دامىتۋ عانا وسىمگە اسەر ەتەدى

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ەكونوميسى حۋليو رەۆيللا مامىر ايىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە مۇناي بارلىق ماسەلەنى شەشىپ بەرە الاتىن سيقىرلى تاياقشا ەمەس ەكەنىن, سول سەبەپتى, جەكە سەكتوردى نىعايتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى رەفورمالار قاجەت ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋى ەكونوميكاعا ۋاقىتشا اسەر ەتەدى. جەكە سەكتوردى دامىتۋ عانا وسىمگە سەرپىن بەرمەك. ۇكىمەت تە رەفورمالار جۇرگىزۋگە ىنتالى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تالداپ, جەر قويناۋى سالاسىنداعى زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرە باستادى. ارينە, ەنەر­گە­تيكالىق سەكتور, كومىر ءوندىرۋ جانە مۇناي-گاز ونەركاسىبى دامىعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن «نولدىك» شىعارىندىلارعا قول­ جەت­كىزۋ كۇردەلى ماسەلە. سول ءۇشىن ەكونوميكانى كومىرتەكسىزدەندىرۋدىڭ ارنايى ۇزاق­مەرزىمدى باعدارلاماسى ازىرلەندى.

قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ اي­تۋىنشا, مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتى­لۋدىڭ جولى – ۇزاققا سوزىلاتىن كۇردەلى جول. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ناتي­­جەسىن كورۋ ءۇشىن كەمى 10-15 جىل قا­جەت. بىزدە بۇل باعىتتا ۇمىتتەندىرەتىن سالا جەتەدى. بىراق ساراپشى ايتىپ وتكەن­دەي, كەي كەزدە الەمدىك ساياساتتاعى فورس-ماجور قۇبىلىستار ساعىزشا سوزىلىپ جۇرگەن جوبالاردى قىسقا مەرزىمدە قولعا الۋىمىزدى جىلدامداتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

«ەل ازاماتتارىنىڭ كۇنكورىس دەڭ­گەيىنە نارىقتىق باعا بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىز اراب ەلدەرى ءتارىز­دى باي دا ەمەس, كەدەي دە ەمەس. 10-15 جىلدان كەيىنگى جاعداي قانداي بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن. ەگەر مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتكىمىز كەلسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. قازىر لوگيستيكا سەگمەنتىندەگى ەڭ پايدالى بيزنەس كوزى – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى, بيداي تاسىمالى. بىراق ۇكىمەت بۇل سالانى مۇناي سەگمەنتىنە بالاما باعىت دەپ مويىنداۋعا اسىعار ەمەس. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۇكىمەتتىڭ ءوزى ات­تاپ وتە المايتىن كەدەرگىلەر جەتەدى. ءىرى جەر يەلەنۋشىلەردىڭ قولىندا قان­­شا جەر بارىن اشىپ ايتاتىن مالىمەتتەر ءالى تىم جۇمباق ەكەنىن 2019 جىلدارى جەر تاعدىرى تال­قى­عا تۇسكەن جىلدارى بايقاپ قالدىق. قازاق­تىڭ باتىسى مەن شىعىسى, وڭتۇستىگى مەن سول­تۇستىگى اراسىنداعى جەر كولەمى كوپ بول­عانىمەن, سۋارمالى جەر از. اۋىل شارۋا­شىلىعىنا مۇنايعا بالاما باعىت رەتىن­دە قاراۋ ءۇشىن جەردى ساۋىقتىرۋ باع­دار­­لاماسىن قولعا الۋ كەرەك. بۇل قۇجات­تىڭ قارجىلىق سالماعى – 50–70 ترلن تەڭگە.­ ۇكى­­مەتتىڭ وسى ماسەلەگە كەلگەندە ءۇنى شىق­پاي­ قالۋىنىڭ سەبەبى وسى بولۋى مۇمكىن», دەي­دى ول.

ساراپشى ايدارحان قۇسايىنوۆ ايتىپ وتكەندەي, ەكونوميكانى كەيىنگى جاعدايعا بەيىم­دەۋ تۋرالى از ايتىلادى, تەك وسى كە­زەڭ­نەن وتسەك بولدى دەگەن كوزقاراس باسىم.

«سەبەبى ءبىزدىڭ ەكونوميكا تەڭىز, قاراشىعاناق جانە قاشاعان سياقتى شەتەلدىكتەردىڭ باسقارۋىنداعى ەكى-ءۇش جوباعا تاۋەلدى. ودان وزگە ىشكى وسىمگە دەم بەرىپ وتىرعان فاكتورلار ءالسىز. ماسەلەگە وسى تۇرعىدان قاراعاندا, ءبىزدىڭ شيكىزاتتىق باعىتقا, مۇنايعا دەگەن تاۋەل­دىلىگىمىزدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق استارى باسىم. مۇنايعا تاۋەلدىلىك دەڭ­گەيىن تومەندەتۋ – تەك مۇنايدان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە وسى سەگمەنتتەگى شەتەلدىك باقىلاۋ دەڭگەيىن دە تومەندەتۋ. تەڭگە باعامىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار ىشكى جانە سىرتقى بولىپ بولىنەدى. ۇلتتىق بانك سىرتقى فاكتورلار رەتىندە مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىن, نەگىزگى ساۋدا ارىپتەس ەلدەردىڭ, ەڭ الدىمەن, رەسەي ۆاليۋتا باعامىنىڭ ديناميكاسىن, الەمدىك پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى, الەمدەگى گەوساياسي جاعدايدى قامتيدى. ءبىز قازىر تەڭگەنىڭ كۇشىن تەك مۇنايمەن ۇستاپ وتىرمىز. ەگەر باسقاشا بولسا 1 دوللاردىڭ قانشا تەڭگە بولاتىنىن اشىپ ايتۋ قيىن. تومەن تاريفتەر مەن ءونىم باعاسى بيزنەستى دامىتۋعا مۇمكىن­دىك بەرمەيدى. ەكونوميكانى تەڭگە باعا­­مىن تۇراق­تاندىرۋ ارقىلى ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن تىم اقىلدى بولۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇناي­عا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلعىمىز كەلسە, مۇناي اقشاسىمەن باعانى سۋبسيديالاۋدى توقتاتۋىمىز كەرەك. ەكونوميكانى رەفورمالاۋ ءۇشىن جۇيەنى رەفورمالاۋ كەرەك» دەيدى ايدارحان قۇسايىنوۆ.

ساراپشىنىڭ بايانداۋىنشا, تەڭگەنىڭ نارىقتىق قۇنىنان قورىقپاۋ قاجەت. ء«بىز ۇزاق جىلدار بويى حالىقتىڭ جاع­دا­يىن ويلاپ, لوگيكالىق تۇزاققا ءتۇسىپ قال­دىق. ءدال قازىر تەڭگەمىزدىڭ باعاسى ەكو­نو­ميكانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە ساي ەمەس, تىم كۇش­تى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى مۇناي سۋبسيديا­سىن­سىز قابىلداۋدى ۇيرەنسەك, ەكونوميكا نا­رىق­تىق جولمەن داميدى», دەيدى ساراپشى.

الماتى