مال وسىرسەڭ, قوي ءوسىر...

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سى­نىڭ مالىمەتىنە قا­را­­عاندا, 1990 جىلى ەلى­مىز­دەگى قوي مەن ەشكى سانى 35,6 ملن-عا عانا جەتكەن. قازاقستان وسى كور­سەت­كىش بويىنشا تەك رەسەيدەن كەيىن قالىپ, ەكىنشى ورىندى ەنشىلەگەن. وكىنىشكە قاراي, وداق كۇيرەپ, ەلىمىز جوسپارلى ەكونوميكادان باس تارتىپ, نارىقتىق قاتىناسقا كوشە باستاعان كەزدە قوي شارۋاشىلىعى سالاسى كۇرت قۇلدىراپ, اتاكاسىبىمىزگە جەتە ءمان بەرىلمەدى. 2000 جىلى ۇساق مال سانى 10 ملن باسقا دەيىن ازايعانى – سونىڭ ايعاعى. كەڭشارلار جاپپاي جابىلىپ, اۋىل ادامدارى تۇراقتى جالاقىدان قاعىلعان, زەي­نەتكەرلەر زەينەتاقىسىن ايلاپ الا الماعان قيىن ۋاقىتتا قو­را­داعى ءتورت ت ۇلىك بىردەن-ءبىر كۇن­كورىس كوزىنە اينالىپ, اسىرەسە قوي باسى ۇلكەن شىعىنعا ۇشىرادى.

وتپەلى كەزەڭدەگى ەكونو­مي­كا­­­لىق داعدارىس جاڭا عاسىر با­سىن­­دا ەڭسەرىلگەن سوڭ عانا قوي شا­­رۋا­­شىلىعى سالاسىن قايتا دامى­تۋ قولعا الىندى. بيىل 1 سا­ۋىر­­دەگى جاعداي بويىنشا رەس­پۋب­لي­كامىزداعى قوي مەن ەشكى سانى 23,7 ملن بولىپتى. بىراق ۇساق تۇ­لىك باسى بىلتىرعى سايكەس كە­زەڭ­مەن سا­لىس­تىرعاندا 762,7 مىڭعا ازا­يىپ­ كە­تىپتى.

مەملەكەت باسشىسى اگرو­ونەر­كاسىپ كەشەنىندە ناقتى سەرپىلىس جاساپ, ەلىمىزدى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى باستى اگرارلىق ورتالىقتىڭ بىرىنە اينالدىرۋدى ستراتەگيالىق ماقسات رەتىندە العا قويىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قوي شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا جەتە ءمان بەرسە, قۇبا-قۇپ. سەبەبى كوپتەگەن ەلدە قوي شارۋاشىلىعى اگرارلىق سالانىڭ باسىم باعىتى سانالادى. الەمدىك ستاتيستيكادا قوي ەتىن ءوندىرۋ جانە تۇتىنۋ بويىنشا العاشقى بەستىككە قىتاي, اۋستراليا, جاڭا زەلانديا, تۇركيا, الجير كىرگەن. ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشى ەل – اۋستراليا (جىلىنا 503,6 مىڭ توننا) بولسا, ەڭ ءىرى يمپورتتاۋشى ەل – بىزبەن كورشىلەس قىتاي (357,8 مىڭ توننا).

قوي ەتىن وندىرۋشىلەردىڭ الەم­دىك رەيتينگىندە قازاقستان 1,2% ۇلەسپەن (155,4 مىڭ توننا) 16-ورىندى مىسە تۇتىپ وتىر. وتان­دىق قوي ەتى نەگىزىنەن وزبەكستانعا (8,1 مىڭ توننا نەمەسە بارلىق ءونىمنىڭ 78,6%-ى), بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە (1,9 مىڭ توننا نەمەسە 18,9%), كۋۆەيتكە (216 توننا نەمەسە 2,1%) ەكسپورتتالا­دى. قوي شارۋاشىلىعىمەن نە­گى­زىنەن وڭ­تۇستىك وڭىرلەر (58,9%) اينا­لىسادى. قوي ەتىن ەكسپورتتاۋشى وڭىر­لەردىڭ ۇشتىگىنە تۇركىستان (79,2%), جامبىل (8,8%) جانە الماتى (4,5%) وبلىستارى كىرىپ وتىر.

ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن قوي ەتىن ەكس­پورت­تاۋدىڭ كەلەشەكتەگى نارى­عى – قىتاي (350 مىڭ توننا), پار­سى شى­­عاناعى ەلدەرى (100 مىڭ توننا). سون­داي-اق سۋدان, يران, وزبەكستان, الجير, تۇركيا, ومان, تاجىكستان, يەمەن, ازەر­باي­جان – الەۋەتى ارتىپ كەلە جاتقان نەگىزگى تۇتىنۋشى مەم­لەكەتتەر.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلى­مىزدە بوس جاتقان جايىلىمدىق جەرلەردى ۇتىمدى پايدالانۋ قوي باسىن ەكى ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە قوي ءوسىرۋدىڭ بۇرىنعى ادىستەرىن قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگى از ەكەنى ەسكەرىلىپ, زاماناۋي اۋستراليالىق ءادىسىن قول­دانۋ ۇسىنىلىپ وتىر. اتالعان ءادىس جايىلىمداردى تيىمدىرەك پاي­دا­لانۋعا, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋگە, قوي تۇقىمىن اسىل­داندىرۋعا, ۆەتەرينارلىق كۇتىمدى جاق­سارتۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن جاڭاشىلدىقتاردى قامتيدى. بۇگىندە قوي شارۋا­شى­لىعى سالاسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا ماجىلىستەگى «اۋىل» پار­تياسى فراك­تسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى الاڭ­داۋ­شىلىقپەن نازار اۋدارىپ, دابىل قاعىپ جاتىر. ماسەلەن, بيىل 2 مامىردا پرەمەر-ءمي­نيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمان­عارين­نىڭ اتىنا جيگۋلي دايرا­باەۆ دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.

بۇگىندە قوي باسىنىڭ سانى 19,7 ملن-عا جەتتى. ەگەر بۇل مالدىڭ سا­­پاسىن سارالاساق, وندا اسىل تۇ­­قىم­دى ساۋلىق قوي باسى تەك 1,5 ملن-دى قۇرايدى. سوندا جىل سايىن­ قوي شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن 9 با­­عىتقا ارنالعان 23,6 ملرد تەڭ­گە­نىڭ نə­تي­جەسى قايدا دەيدى دەپۋتات.

«سەلەكتسيالىق-اسىل تۇقىم­دىق جۇمىستارعا جىل سايىن­ 15,7 ملرد تەڭگە سۋبسيديا رە­تىن­دە قارالعان. وتاندىق اسىل تۇ­قىم­دى قويلاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن 7,2 ملرد تەڭگە بولىنگەن. وسى مەملەكەتتىك قولداۋدى جىل سا­يىن شارۋاشىلىعىن جولعا قويعان فەرمەرلەر عانا الادى. ولاردىڭ اتقارعان جۇمىس­تا­رىنىڭ سəيكەستىگى مەن نəتيجەسىن تەكسەرەتىن ينس­پەكتورلار مەن عىلىم قايدا؟ ەكىن­­شىدەن, قوي شارۋاشىلىعىنىڭ وزەكتى مəسە­لەلەرىن تەرەڭ بىلمەسە دە, كەڭەس بەرۋگە قۇلشىنىپ تۇراتىن كەي­بىر پوپۋليست ساراپشىلاردىڭ شەتەلدىك تۇقىمدى قوشقارلاردى قولدانۋ ارقىلى ەتتىڭ دە, ءجۇننىڭ دە, تەرىنىڭ دە مəسەلەسىن تەز ارادا شەشەمىز دەگەنى قاتتى الاڭداتادى. مىسالى, جاقىندا ءبىر فەرمەر قويدىڭ جاڭا تۇقىمىنا پاتەنت الىپتى. جاڭا تۇقىم شىعارۋ ءۇشىن قويىلاتىن ارنايى تالاپتار بار, ءتيىستى سەلەكتسيالىق, عىلىمي ىزدەنىستەر جاسالۋعا ءتيىس. بۇل اپروباتسيا جۇمىستارى كەم دەگەندە ءبىر-ەكى جىل كولەمىندە جۇرگىزىلەدى. ال جاڭا مال تۇقىمىن شىعارۋ – عىلىمي جۇمىس. بىراق ءىس جۇزىندە عىلىمي ينستيتۋتتار بۇل جۇمىسقا تارتىلمايدى. بىزدە وسى ءتəرتىپتى كىم قاداعالايدى؟» دەيدى دەپۋتات.

ايتۋىنشا, بۋدانداستىرۋ­ ارقىلى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماسەلەسى مينيسترلىك نازارىنان شەت قالماۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار ول قويدى اسىل تۇقىمدى دەپ تانيتىن 15 رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ جۇمىسىنا بايلانىس­تى كوزقاراستى سارالاپ, دۇرىس جولعا قويماساق, عىلىم دا, ءوندىرىس تە, مالدىڭ گەنە­تيكاسى دا دامىمايدى جəنە مەملەكەتتىك قولداۋ «تىستەگەننىڭ ­اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا» كەتەدى دەگەندى ايتادى. دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن مىنا باسىم باعىتتارعا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋگە ءتيىس:

• ءجۇن مەن تەرىنى وڭدەۋ كə­سىپ­ورىن­دارىن اشۋعا باعىت­تال­عان باستا­مالاردى شۇعىل قار­جى­لان­دىرۋ;
• جەرگىلىكتى اسىل تۇقىمدى قوي­لاردى ساپالاندىرۋ ماق­ساتىندا كەمىندە 1000 باستان تۇ­را­­تىن وتان­دىق رەپرودۋكتور قۇرۋ;
• وسى باعىتتاعى عىلىم مەن بيزنەستىڭ əلەۋەتىن بىرىكتىرۋ, ماماندار دايارلاۋدى جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ق.مەدەۋبەكوۆ اتىن­داعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى بازاسىندا وقۋ-əدىستەمەلىك ورتالىق قۇرۋ.

ۆيتسە-پرەمەر سەرىك جۇمان­عاريننىڭ جاۋابىنا سۇيەنسەك, قا­زىر­گى ۋاقىتتا بۇل ماسەلە مەم­­­لە­كەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلگەن ۇستا­نىمدى ازىرلەۋ باعىتىندا ەگجەي-تەگجەي قاراس­تىرىلىپ جاتىر جانە قوسىمشا زەر­دەلەۋ قا­جەتتىلىگى تۋىنداپ تۇر. بۇل دە­پۋ­تاتتار ءجيى سىناپ جۇرە­تىن «سىر­عىتپا جاۋاپقا» ۇقسا­مايدى. سوعان قاراعاندا, ۇكىمەت پەن اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگى قوي شا­رۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ماسە­لە­سىنە شىنداپ بەت بۇرعان سياق­تى. ارينە, ونى الداعى ۋاقىت كورسەتەدى.