زاڭ ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي

ونى قازىر الەمدەگى ءارتۇرلى ساياسي كۇش اقپاراتتىق مايدان قۇرالى رەتىندە پايدالانىپ وتىرعانى دا ءمالىم. سوندىقتان دا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان وسى سالانى زاڭنامالىق رەتتەۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان. بۇل رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا: «تاۋەلسىز ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولماسا, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىنە سەنىمدىمىن. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, قوعامنىڭ سۇرانىسىن جانە مەدياسالانىڭ دامۋ ءۇردىسىن ەسكەرە وتىرىپ, باق تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك», دەگەن بولاتىن.

وسىعان وراي بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بۇگىنگى اقپاراتتىق زامان تالابىنا ىلەسە الماي قالعان «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» جانە ««تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ ورنىنا ازىرلەگەن «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ ءداستۇرلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ينتەرنەتتەگى جەلىلىك باسىلىمدارعا بىردەي مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. ونىڭ 1-بابىنىڭ 6-تارماعىندا: «بۇقارالىق اقپارات قۇرالى – مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمى, تەلە-, راديوارنا, ينتەرنەت-باسىلىم» دەپ كورسەتىلگەن. بۇدان بىلاي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە ينتەرنەت-رەسۋرستار مەملەكەت باسشىسى بيىلعى 19 ماۋسىمدا قول قويعان «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ اياسىندا, ال الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالار جانە پلاتفورمالار بىلتىرعى 10 شىلدەدە قابىلدانعان «ونلاين پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ اياسىندا رەتتەلەتىن بولادى.

«ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جۋرنا­ليستەردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتكەندىگىمەن دە ماڭىزدى. ماسەلەن, جۋرناليستەر قاۋىمى رەسمي حابارلارعا جاتپايتىن اقپاراتتى بەرۋ تۋرالى سۇراۋ سالۋعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇرىنعى جەتى جۇمىس كۇنىنىڭ ورنىنا بەس جۇمىس كۇنى ىشىندە جاۋاپ بەرۋى جونىندەگى تۇزەتۋدى قۋانا قۇپتاپ وتىر. بۇل نورما اتالعان زاڭنىڭ 36-بابىنىڭ 1-تارماعىندا كورسەتىلگەن. سونداي-اق «تەرىسكە شىعارۋ نە جاۋاپ بەرۋ قۇقىعى» تۋرالى 38-باپتىڭ 1-تارماعىندا: «وسى باپتا كورسەتىلگەن قۇقىقتاردىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىس­تى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپتار بويىنشا تالاپ قويۋ مەرزىمى وسىنداي مالىمەتتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان كۇننەن باستاپ ءبىر جىلدى قۇرايدى», دەپ جازىلعان. بۇرىنعى «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدا بولماعان بۇل جاڭا نورما باق رەداكتسيالارى مەن جۋرناليستەردىڭ قۇقىقتىق جاع­دايىن جاقسارتاتىنى داۋسىز. سەبەبى ولار بۇعان دەيىن ءتىپتى جيىرما-وتىز جىل بۇرىن جارىق كورگەن ماتەريالداردا كورسەتىلگەن مالىمەتتەر ءۇشىن تەرىسكە شىعارۋ اقپاراتىن جاريالاۋعا نەمەسە زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اتالعان زاڭنىڭ اۋەلگى جوباسىندا تەرىسكە شىعارۋ مەرزىمىن ءۇش جىلمەن شەكتەۋ ۇسىنىلعان بولاتىن. بىراق ۇلىبريتانيانىڭ 1996 جىلى قابىلداعان جالا جابۋ تۋرالى زاڭىنا سۇيەنىپ, تالاپ قويۋ مەرزىمىن ءبىر جىلمەن شەكتەۋدى ۇسىنعان ساراپشىلار, جۋرناليستەر مەن زاڭگەرلەردىڭ پىكىرىنە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى قولداۋ ءبىلدىردى.

«ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ انا ءتىلىمىزدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋدا دا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. مىسالى, مەم­لەكەتتىك تىلدەگى تەلە-, راديو باعدار­لامالاردىڭ اپتا سايىنعى كولە­مىن بۇرىنعى 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلعايتۋ بەلگى­لەنگەن. بۇعان قوسا وتاندىق تەلە-, راديو باعدارلامالاردىڭ جانە وتان­دىق اۆتورلاردىڭ مۋزىكالىق شىعار­مالارىنىڭ وتاندىق تەلە-, راديو ارنالارداعى كولەمىن بۇرىنعى 50 پايىزدان 60 پايىزعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. ال وتاندىق تەلە-, راديو ارنالارداعى شەتەلدىك باعدارلامالاردىڭ رەترانسلياتسياسىن بۇرىنعى 20 پايىزدان 10 پايىزعا دەيىن ازايتۋ زاڭداستىرىلدى.

قازىرگى الماعايىپ زاماندا مەم­لەكەت­تىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ الەۋەتىن دە ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگى ءسوزسىز. وسىعان وراي ولارعا ارنايى گرانتتار بەرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭنىڭ 33-بابىنىڭ 1-تارماعىندا: «گرانتتار مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا وتاندىق كونتەنتتى دامىتۋعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق ەگەمەن­دىگىن نىعايتۋعا جəنە قورعاۋعا بەرىلەدى. گرانتتار مەملەكەتتىك ەمەس بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنا, ونىڭ ىشىندە: بالالارعا ارنالعان كونتەنتتى جاساۋعا; وڭىرلىك مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمدارىن دامىتۋعا بەرى­لەدى» دەپ ايقىندالدى. ال وسى باپ­تىڭ 2-تارماعىندا: «مەملەكەتتىك تىلدەگى گرانتتاردىڭ كولەمى گرانتتاردىڭ جالپى جىلدىق كولەمىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن كەم بولماۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلگەندىگى دە – ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي شەشىم. زاڭعا سايكەس مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات مəسەلەلەرى جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنا سəيكەس گرانتتاردىڭ تاقىرىپتىق باعىتتارى مەن كولەمدەرىن بەكىتەتىن بولادى.

«ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا جۋرناليستىك قوعامداستىق قىلمىستىق كودەكستىڭ ء«جۋرناليستىڭ زاڭدى كاسىبي قىزمەتىنە كەدەرگى جاساۋ» دەپ اتالاتىن 158-بابىن سيرەك قولدانىلۋىنا بايلانىستى قىل­مىس­سىزداندىرۋ تۋرالى ۇسىنىسقا باي­لانىستى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. شىن­تۋايتىندا, جۋرناليستەردىڭ كاسىبي قىز­مەتىندەگى قۇقىقتىق مارتەبەسىن مەملە­كەتتىك قىزمەتشىلەرمەن جانە قۇقىق قورعاۋ­شى­لارمەن تەڭەستىرىپ تۇرعان باپتى زاڭ­نان الىپ تاستاۋ باق وكىلدەرىنە قاتىس­تى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ جيىلەۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن ەدى. ءادىل سىنعا قۇلاق اسقان اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مي­نيستر­لىگى اتالعان نور­مانى زاڭ جوباسىنان الىپ تاستادى. سونداي-اق جۋرناليستەر سىنى­نا ىلىككەن ءباسپاسوز كارتاسىن ەنگىزۋ تۋرا­لى نورمانى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا قولداعان جوق.

«كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەندەي, ۇزاق تا جان-جاقتى تالقىلاۋدان كەيىن قابىلدانعان «ماسس-مەديا تۋرالى» زاڭ زامان تالابىنا ساي قۇجات دەپ بىلەمىز.