قوعامدى ۇيىستىراتىن قۇندىلىقتار
قوعامدى جالپىۇلتتىق ماقساتتار مەن ورتاق قۇندىلىقتارعا جۇمىلدىرۋ – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى كۇن ءتارتىبىن ىسكە اسىرۋدىڭ جانە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مەملەكەتتىلىكتى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى شارتى. سەنات توراعاسى اتاپ وتكەندەي, قازىرگى تاڭدا جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ زاماناۋي الەۋمەتتىك-مادەني نورمالارمەن ۇيلەسىم تابۋى – الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت.
مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا وسى ماسەلەگە توقتالىپ, نەگىزگى قۇندىلىقتاردى اتاپ وتكەنى بەلگىلى. «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – ءبىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى ءۇش تاعان وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋ جولىندا ايرىقشا ماڭىزعا يە.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» يدەولوگيالىق تۇجىرىمىندا وسى باعىتتاعى نەگىزگى باعداردى ايقىنداپ بەردى. ولار – تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ مەن ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق. بۇل قۇندىلىقتار ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى نىعايتىپ, قوعامنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ۇلتتىق سيپاتقا يە. سوندىقتان ولاردى دارىپتەۋ – بارشامىز ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
كەز كەلگەن قوعام بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتار اياسىندا توپتاساتىنى انىق. مۇنىڭ ءبارى نەگىزىنەن ۇزاق ۋاقىت بويى قالىپتاسىپ, داميتىن تاريحي جانە مادەني تاجىريبەلەردەن تۋىندايدى. وسى ورايدا سەنات توراعاسى قوعامدى ۇيىستىراتىن بىرىڭعاي قۇندىلىقتاردىڭ بولۋى وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇل ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. سەبەبى جاھاندانۋ زامانىندا ءارتۇرلى يدەولوگيالار, بولمىسىمىزعا جات مادەني-رۋحاني تانىم-تۇسىنىكتەر كەڭىنەن تارالىپ جاتىر. وسىنداي تەرىس ۇدەرىستەردىڭ اسەرىن ءبىزدىڭ قوعام دا ايقىن سەزىنىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى ءوزارا الاۋىزدىقتى كۇشەيتىپ, مامىلەنى ازايتاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان مۇنداي سىن-قاتەردەن قاشىق بولۋ ءۇشىن ەلدى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىراتىن قۇندىلىقتارعا تابان تىرەۋ اسا ماڭىزدى. پرەزيدەنتىمىز جاريالاعان يدەولوگيالىق تۇجىرىمنىڭ وزەكتىلىگى دە وسىندا», دەدى ول.
م.اشىمباەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتىلعان يدەيالىق نەگىزدەر ءبىرىنشى كەزەكتە امبەباپتىعىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى. «جوعارىدا اتالعان ۇعىمدار قاتار جۇرمەسە, قۇندىلىقتىڭ قادىرى بولمايدى. مۇنىڭ ءبارى تۇتاسىپ كەلىپ, ەلدىكتى ساقتاۋ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ سياقتى اسقاق ماقسات-مىندەتتەرگە جالعاسادى. سوندىقتان اتالعان قاستەرلى قۇندىلىقتاردى قوعامدىق ساناعا بارىنشا ورنىقتىرۋ – بارشامىز ءۇشىن جاۋاپتى مىندەت. ول ءۇشىن ءبىلىم سالاسىنا ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. اسىرەسە اتالعان يدەولوگيالىق تۇجىرىمدى وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ اسا ماڭىزدى. ءاربىر جاس ازامات ادالدىق قاعيدالارىن مەكتەپتە ءجۇرىپ ساناعا توقىعانى ابزال. سونداي-اق قۇندىلىقتاردى ءتول مادەني ونىمدەر ارقىلى بويعا دارىتۋدىڭ بەرەرى مول», دەدى سەنات توراعاسى.
«زامانىنا قاراي ادامى»
ءىس-شاراعا قاتىسقان ۇعا اكادەميگى عاريفوللا ەسىم «ادال ازامات» ۇعىمى – قازىرگى كەزەڭنىڭ اسا قاجەتتى قۇندىلىعى ەكەنىن, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ءدال وسى ماسەلەمەن الاش قايراتكەرلەرى شۇعىلدانىپ, وزدەرى وتانعا دەگەن ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
«زامانىنا قاراي ادامى» دەگەن ەرتەدەن جەتكەن ناقىل ءسوز بار. ءبىز تاۋەلسىزدىك زامانىندا نارىقتىق ليبەرالدى قاتىناستاردى قۇرىپ جاتقان دەموكراتيالىق ءارى اقىلعا سىيىمدى قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مۇنداي قوعام ءۇشىن ادال ازاماتتىڭ قاجەتتىلىگى – تابيعي جاعداي. ادال ازامات قىزمەتىنىڭ كورىنۋى دە – تابيعي جاعداي. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازىرگى تاڭدا وسى تۇجىرىمدى كوتەرۋى – قۇپتارلىق ماسەلە. دەمەك ەلدىڭ ازاماتتارى زامانعا ساي بولۋى كەرەك», دەدى ول.
عاريفوللا ەسىم كەڭەس زامانىندا دا ادالدىق ماسەلەسى قاتتى دارىپتەلگەنىن, ادال كوممۋنيست, ادال پەداگوگ, ادال دارىگەر تۇلعالارى قۇرمەت تۇتىلعانىن ەسكە الدى. «تابيعاتىنان تازا, ىزگى قوعامدى اڭساعان جاندار سول كەزدە كوپ ەدى. مىسالى, وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, نيكولاي وستروۆسكيدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتى؟» اتتى شىعارماسى كوپكە ۇلگى بولدى. سونداعى پاۆەل كورچاگيندى ءبىز ء«وز ءىسىنىڭ اۋليەسى» دەپ ايتىپ جۇردىك. بىراق شىن مانىندە بۇل فاناتيزمگە قۇرىلعان دۇنيەتانىم بولاتىن. ادال ازامات بولۋ ءۇشىن قوعامدىق تاريحي كەڭىستىك قاجەت. ال قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا ادال ازامات اتانۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان», دەدى ول.
اباي دارىپتەگەن ادال ەڭبەك
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى امانتاي ءشارىپ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوز جولداۋلارىندا, سويلەگەن سوزدەرىندە, جاستارمەن كەزدەسۋلەرىندە مەملەكەتتىڭ ادىلدىگى, قوعامنىڭ بەرەكەلىگى, ۇلتتىڭ بىرتۇتاستىعى ماسەلەلەرىندە ەڭبەكتىڭ ورنى ۇلكەن ەكەنىن ۇدايى ايتىپ كەلە جاتقانىن, سول يدەيالاردىڭ ءبارى سوڭعى كەزدە قانات جايىپ, ادال ەڭبەك تۇجىرىمداماسىنا اينالىپ وتىرعانىن ايتتى.
«وسى تۇجىرىم-قاعيدالاردىڭ ارعى جاعىنا قاراساق, ءتۇپ باستاۋى ابايدىڭ داۋىرىندە ەكەنىن كورەمىز. مۇحتار اۋەزوۆ «ابايدىڭ ەڭبەكتى قادىرلەۋى – قازاق قوعامى ءۇشىن سونى ءسوز ەدى» دەيدى. ول ۋاقىتتا قازاق قوعامى وتىرىقشىلانىپ, قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرىپ جاتقان كەزى. وسى وزگەرىستەرگە حالىقتى قالاي بەيىمدەۋ كەرەكتىگىن اباي كورسەتىپ بەردى. ول ءبىر سوزىندە «الداۋ قوسپاي, ادال ەڭبەگىن ساتقان قولونەرلى – قازاقتىڭ اۋليەسى» دەيدى. تاعى ءبىر ولەڭىندە:
«ەگىننىڭ ەبىن,
ساۋدانىڭ تەگىن
ۇيرەنىپ, ويلاپ, مال ىزدە.
ادال بول – باي تاپ,
ادام بول – مال تاپ,
قۋانساڭ, قۋان سول كەزدە», دەگەن. ال ادال تابىس ماسەلەسىنە كەلسەك, حاكىمنىڭ ول تۋرالى دا «ەڭبەك قىلماي تاپقان مال داۋلەت بولماس, قاردىڭ سۋى سەكىلدى تەز cۋالار» دەگەن ءسوزى بار. بۇگىنگى تاڭدا پرەزيدەنتتىڭ ادال ەڭبەك جايىنداعى ويى دا وسى ايتىلىپ وتىرعان قاعيدالارعا كەلىپ سايادى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىز كوبىنە ابايدىڭ ەڭبەك ەتۋگە قاتىستى 2-3 ءسوزىن عانا جاتتاپ العانبىز. ال ونىڭ قاراسوزدەرى مەن ولەڭدەرىن مۇقيات قاراپ وتىرساق, ىشىندە ادال ەڭبەك پەن ەڭبەكقورلىققا قاتىستى ايتقان ويلارى وتە كوپ. سونىڭ ءبارىن تەرىپ الىپ, ارنايى جيناق قۇراستىرىپ, بالاباقشادان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىن جاستاردى تاربيەلەۋگە پايدالانسا, تيگىزەر اسەرى مول.
قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتىڭ ماڭىزى
وتىرىسقا قاتىسقان زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الماس جۇماعالي قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ – بولاشاق قوعام مۇشەلەرىن دايارلايتىن قالىپ بولسا, سول مەكتەپتە قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى وقىتۋ كوڭىل كونشىتەرلىك دەڭگەيدە ەمەس. «2003–2008 جىلدارى 9-10 سىنىپتاردا «قۇقىق نەگىزدەرى» دەگەن مىندەتتى ءپان بولاتىن. ونىڭ وقۋلىعىن دايىنداۋعا مەن دە تىكەلەي قاتىستىم. سوندا ءبىز جوعارىدا مينيسترلىكتە وتىرعان ساراپشىلاردان كوپ تاياق جەدىك. سەبەبى ولار «جاس بالالارعا كىسى ءولتىرۋ, زورلاۋ, قاراقشىلىق, ت.ب. اۋىر قىلمىستار جايىندا ايتۋعا بولمايدى. ول قاتىگەزدىك» دەگەن ءۋاج ايتتى. سوندا 10-سىنىپتا وقيتىن 16-17 جاستاعى بالالارعا قىلمىس تۋرالى ايتۋعا بولمايدى دا, 14 جاستان باستاپ سوتتاۋعا بولادى. بۇل پارادوكس ەمەس پە؟ سول كەزدە 14 جاستان باستاپ جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا بولاتىن 21 قىلمىس ءتۇرى بار ەدى, ال قازىر ونىڭ سانى 30-عا دەيىن كوبەيدى», دەدى ول.
سونىمەن قاتار الماس جۇماعالي مەكتەپتە قۇقىق پانىنەن مۇعالىم دايارلاۋ ماسەلەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر «قۇقىق ءپانىنىڭ مۇعالىمى» دەگەن ماماندىق جوق. ال ول ساباقتى تاريحشىلار وتكىزەدى. «بۇل ءپاندى ەنگىزۋ نە ءۇشىن كەرەك؟ تاريحتان بىلەمىز, بارلىق يمپەريانى قۇلاتقان ەكى نارسە بار: ولار – جەمقورلىق پەن ازعىندىق. ءبىز جەمقورلىقتىڭ زيانى, پاراقور ادام وتاننىڭ جاۋى ەكەنىن بالانىڭ ميىنا جاستايىنان ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى ولاردى ادال ادام قىلىپ تاربيەلەۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى وتىرىستا كوتەرىلىپ جاتقان قۇندىلىقتاردى قۇقىق ءپانى اياسىندا وقىتۋعا ابدەن بولادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.
سىرتقى فاكتوردىڭ قىسىمى قاتتى
ءىت-ساراپشى تيمۋر بەكتۇر ادال قوعام قۇرۋدا دامىعان تەحنولوگيانى, سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتىنى يگەرۋ دە باستى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. «بۇگىنگى جيىندا اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ جاتىر. دەگەنمەن مۇنىڭ ءبارى ىشكى فاكتورلار. قازىر ودان دا قۋاتتى سىرتقى فاكتورلاردىڭ قىسىمى قاتتى بولىپ تۇر. ول – تەحنولوگيالىق جارىس. كىم بۇل جارىستا العا وزسا, سونىڭ ايى وڭىنان تۋىپ تۇر. بىزدە بۇگىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيانى, جاساندى ينتەللەكتىنى تەك ءىت-مامان يگەرۋى كەرەك دەگەن قاساڭ تۇسىنىك بار. شىن مانىندە, ونى قازىر ءتىل مامانى دا, تاريحشى دا, كاسىپكەر دە, ءتىپتى اربا سۇيرەۋشى دە ۇيرەنۋى كەرەك. بۇعان دەيىن ءبىز سمارتفوندى ون ءۇشىنشى مۇشەمىزگە اينالدى دەپ كەلسەك, قازىر جاساندى ينتەللەكت ءبىزدىڭ ەكىنشى ميىمىز ءھام ون ءتورتىنشى مۇشەمىزگە اينالىپ جاتىر. قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ, ونەرى مەن تاريحىنىڭ عۇمىرى ۇزاق بولۋى ءۇشىن وسى تەحنولوگيالىق جارىستا تىزە قوسىپ, كوپتەن قالماۋىمىز كەرەك», دەدى ول.
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ايسۇلۋ ەرنيازوۆا قازىرگى تاڭدا ەل حالقىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعىن جاستار قۇرايتىنىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى كەيىنگى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى جاستار اراسىندا جۇيەلى تۇردە قوعامدىق پىكىر ولشەمدەرىن جۇرگىزىپ كەلەدى. سونىڭ نەگىزىندە ول وتىرىستا ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. «اۋەلى, كەلەشەك ۇرپاق ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزىپ, الەۋمەتتىك تۇرعىدا قامتىلىپ, لايىقتى جالاقىسى بار جۇمىسقا تۇرا الۋى قاجەت. ەكىنشىدەن, جاستار ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, «تاۋەلسىز ۇرپاقتىڭ بەينەسى» كەشەندى زەرتتەۋىن جۇرگىزۋ ورىندى سانالادى. ءبىز ءوز كوزقاراسىمىزدى دامىتىپ, ۇلتتىق تەوريالىق جانە ەمپيريكالىق نەگىزدەرىمىزدى قالاپ, ۇلتتىق عىلىمي مەكتەپتەرىمىز ءۇشىن ينستيتۋتسيالىق ورتانى قۇرۋىمىز قاجەت. ۇشىنشىدەن, جاستار پرەكارياتتار ساپىن تولتىرىپ جاتىر. ولاردىڭ كوزقاراسى, سۇرانىستارى مەن ماسەلەلەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا «جاس پرەكارياتتىڭ وبرازى» كەشەندى زەرتتەۋىن جۇرگىزۋ ۇسىنىلادى. وسىلايشا, كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جانە پلاتفورمالىق جۇمىسقا كەتىپ جاتقان ازاماتتاردى قولداۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن ايقىنداۋ مۇمكىندىگى تۋادى. تورتىنشىدەن, «ادال ازامات» تۇجىرىمىن مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جۇيەسىنە ەنگىزەتىن ءسات تۋدى. ادىلەتتى قازاقستاندى تەك سانالى ازاماتتار قۇرا الادى. بۇل ۇعىمدار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا جۇيە قۇراۋشى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, قولدانىستاعى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى قايتا قاراپ شىققان ماڭىزدى», دەدى ول.
