جالپى, اجىمبەت تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان كەيىن عانا ايتىلىپ, جان-جاعىنا ۇرەي سەپكەن قاتەرلى زاماننىڭ ۇرگەدەك سەزىمىنەن ارىلعان تۋىستارى شەبەردەن قالعان دۇنيەلەردى ەل الدىنا شىعارا باستاپتى. اجىمبەتتىڭ كوزىن كورگەندەر ونىڭ جان-جاقتى ازامات بولعانىن ايتادى ەكەن. ۇستا ستاليندىك جازالاۋ ماشيناسىنا ىلىككەندە باستى تاعىلعان ايىپ الاش يدەياسىن ناسيحاتتاعانى بولىپتى. ەتى تىرىلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ الدىندا جۇرگەن وعان 1937 جىلى ۇستالعاندا «باي بولعان, ەل بيلەگەن, اساندار كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى اتانعان, الاش كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن ۇدايى بايلانىس جاساپ تۇرعان...» دەگەن ايىپتار تاعىلىپ, رسفسر قك 58-بابىنىڭ 10-تارماعىمەن ايىپتالادى.
سول جىلى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇگىت جۇرگىزگەنى ءۇشىن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن قايراتكەردىڭ سۇيەگى قايدا قالعانى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. اسىل ازامات حاقىندا ۋاقىت كومبەسىنە كومىلگەن سىر وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ ماماندارى ارقىلى ءمالىم بولىپ وتىر.
«اجىمبەت قارايعىروۆتىڭ ۇستالىعى تۋرالى اڭگىمە بولەك. ءبىز ەندىگى جەردە ونىڭ ازاماتتىق بولمىسى, ساياسي كوزقاراسى تۋرالى ىزدەنىس جۇمىستارى جۇرگىزىلسە دەيمىز. ءبىر وكىنىشتىسى, ول تۋرالى كوپ دەرەك ساقتالماعان. قازىر مۇرالارىن قولىندا ۇستاپ وتىرعان ۇرپاقتارىنىڭ مالىمەتىنشە, كەشەگى كونەكوزدەر اجىمبەتتىڭ الاش پارتياسى سەزىنە دە قاتىسقانىن ايتىپ كەتىپتى. كوپشىلىك باس قوسقان ءبىر جيىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۋرالى ء«بىزدىڭ اقاڭ» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزى ونسىز دا نكۆد قىرىنا ىلىككەن قايراتكەردى تۇتقىنداۋعا جەتكىلىكتى بولسا كەرەك», دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي حاتشىسى اسحات سايلاۋ.
ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتتىڭ تۋعان جىلى تۋرالى دا ءتۇرلى دەرەك ايتىلادى. قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءتىزىمى جاريالانعان ru.openlist.wiki, bessmertnybarak.ru سايتتارىندا ونىڭ ومىرگە كەلگەن ۋاقىتى 1896 جىل دەپ كورسەتىلگەن. ال ونىڭ مۇراسىن جيناپ, ەسىمىن ەل اراسىنا قايتا ورالۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ مالىمەتىنشە, اجىمبەتتىڭ دۇنيەگە كەلگەن كەزى 1888 جىل. ەلۋىنشى جىلدارى وعان قارسى قىلمىستىق ءىس قىسقارتىلىپ, 1995 جىلى تولىق اقتالادى. جۇرت اۋزىندا قايراتكەردىڭ 30-جىلدارداعى اشتىق كەزىندە قازىر ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا تۇرعان مىلتىعىمەن اڭعا شىعىپ, اعايىنىن اشتىق تىرناعىنان الىپ قالعانى ايتىلادى.
كوپ جىل ءبىلىم سالاسىندا قىزمەت ەتكەن قازالىلىق اقىن عاليا ورىنباسار وسى باعىتتا ىزدەنىپ, كەڭەستىك ساياساتقا قارسى تۇرعان تۇلعالار ءومىرىن زەرتتەپ ءجۇر.
«كەڭەستىك ساياسات سانسىراتقان جۇرتقا جاناشىر بولعان ازاماتتار تۋرالى كەيىن عانا اشىق ايتىلا باستادى عوي. وسىدان ءبىراز بۇرىن ۇزاق جىلعى زەرتتەۋدەن كەيىن «قازالىلىق الاشورداشىلار» اتتى كىتاپ شىعاردىم. پاۋەدين سىدىقوۆتاي ەل ارداقتىسىنىڭ ءومىرى وزەك بولعان تۋىندىدا توتاليتارلىق جۇيە قۇرباندارى مەڭدىبوللا كۇزەمباەۆ پەن اجىمبەت قارايعىروۆ تۋرالى دا دەرەكتەر بار», دەيدى زەرتتەۋشى.
قازىر مۋزەي قورىندا اجىمبەت قارايعىروۆ ءوز قولىمەن جاساعان اسادال تۇر. بەتىنە ءتۇرلى ويۋلار تۇسكەن بۇل مۇراعا كەزىندە ۇلت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ قاتتى قىزىققان دەسەدى. مۋزەيدى ارالاپ ءجۇرىپ, اسادالدىڭ تۇسىندا ۇزاق ايالداپ, ونىڭ بەتىندەگى ويۋ-ورنەكتەر ارقىلى ۇستا ءوز ءومىرىن اعاش بەتىنە تۇسىرگەنىن ايتىپتى.
بىلتىر مۋزەيدىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا عىلىمي زەرتتەۋ ءبولىمى ارال اۋدانىنداعى شومىشكول اۋلىنا «سىر ءوڭىرى بويىنشا دالالىق ەكسپەديتسيا جانە ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەر» اتتى ەتنوگرافيالىق-فولكلورلىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, شەبەردىڭ جيەن ۇرپاعى ءابۋالي قاني ۇلى مۋزەي قورىنا ونىڭ قوبديىن تابىستادى.
زەر سالاتىندار تابىلسا, ءالى كۇنگە دەيىن وسى وڭىردە ءىزى ساقتالعان اجىمبەت قارايعىروۆتىڭ ۇستالىق مەكتەبى ۇلكەن ءبىر سالالىق زەرتتەۋگە جۇك بولار ەدى. تاريحشىلار ءۇشىن دە ەل ەسىندەگى اجىمبەتتىڭ قايراتكەرلىك قىرىن تانىتۋ الداعى كۇن ەنشىسىندەگى ءىس بولسا دەيمىز.
قىزىلوردا
