تابيعاتتى لاستاماۋ, قوقىستى سۇرىپتاۋ – اركىمنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس. الايدا جينالعان قالدىقتى كادەگە جاراتىپ, پايدالى دۇنيە جاساپ شىعارۋ – تەك جاسامپاز ادامعا ءتان قاسيەت. وسىنداي يدەيامەن جىل سايىن «3.2.1.ستارت!» الەۋمەتتىك جوباسى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرادى. بيىل دا داستۇردەن جاڭىلماي, پلاستيك جيناۋ مەن وڭدەۋدەن كونكۋرس ءوتىپ, 10 ۋنيۆەرسيتەت ءوزارا باق سىنادى.
«جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاستاردىڭ ەكولوگيالىق ساناسىن, قورشاعان ورتا الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ. جىلدار بويى ءبىز قوعام, ۇكىمەتپەن بىرلەسە قاپتاما جيناۋعا ۇلەس قوساتىن ءتۇرلى جوبانى ءساتتى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. سونىڭ ءبىرى – «3.2.1.ستارت!» جوباسى. باستاما اياسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, ستۋدەنتتەر پلاستيك قالدىقتارىن جيناپ, ولاردىڭ كولەمىن ەسەپتەپ, اي سايىن قايتا وڭدەۋگە جىبەرىپ وتىردى. قاتىسقان جوو-عا تەگىن ارنايى قاعازدان جاسالعان قوقىس جاشىكتەرىن ورناتتىق. قاي جوو كوپ پلاستيك جينايدى, سۇرىپتاۋ بويىنشا قانداي تىڭ يدەيا ۇسىنادى, سول جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. ناتيجەسىندە, 17 توننا پلاستيك جينالدى. ستۋدەنتتەردەن بولەك, ءبىز قالدىق جيناۋمەن جانە ونى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدارمەن بىرلەسە ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالاسىندا قالدىق جيناۋ ينفراقۇرىلىمىنا ينۆەستيتسيا جاساپ كەلەمىز. ويتكەنى قاپتاما قالدىقتار ماسەلەسىن شەشۋگە ارقايسىسىمىز ۇلەس قوسا الامىز», دەدى «CCI Kazakhstan» كومپانياسىنىڭ كورپوراتيۆتىك بايلانىستار جانە تۇراقتى دامۋ جونىندەگى ديرەكتورى ءاليما يسەمباەۆا.
جارىسقا تۇسكەن جاستار قاراپايىم پلاستيك بوتەلكەدەن ءۇي جيھازى, گۇل قۇمىراسى, جول جيەكتەرى, ءتىپتى زاماناۋي 3D پرينتەرىنە ارنالعان قوسپا جاساپ شىعارۋعا بولاتىن جوبالارىن ۇسىنعان. اراسىنان 8 تونناعا جۋىق پلاستيك جيناپ, ءبىرىنشى ورىن العان «Satbayev University»-ءدىڭ جاس ينجەنەرلەرى تىڭ يدەيالارىمەن كوپتى ءتانتى ەتتى.
«پلاستيك قالدىقتارىن وڭدەپ, ودان بولمە وسىمدىكتەرىنە ارنالعان ىدىستار مەن قۇتىلاردى جاساۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سەبەبى ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ىشىندە وسىمدىكتەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. سۇرانىس بار. جول جيەكتەرىن جاساۋعا بولاتىنىن دا كورسەتتىك. سوسىن زەرتحانالارىمىزدا سىناقتاردا دا قولدانعىمىز كەلەدى. الدا پروتەزدەر مەن گيپس ماتەريالىن جاساۋدى كوزدەپ وتىرمىز. پلاستيك جيناۋعا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق ستۋدەنتى بەلسەندى قاتىستى. قالدىق سالاتىن ارنايى ىدىس ستۋدەنتتىك قالاشىقتىڭ بارلىق جەرىنە ورناتىلىپ, قولدانىلعان پلاستيكتەر سوعان سالىندى. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەت ماڭايىنا جاسىل جەلەك وتىرعىزىلىپ, تولىق كولەمدەگى 5 سەنبىلىك وتكىزىلدى. وعان جوو-نىڭ 3 مىڭنان استام ستۋدەنتى قاتىستى. بۇل تاباندىلىق پەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەڭىس», دەدى «Satbayev University» ستۋدەنتى ميراس اسقار.
ال د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورەندەرى 4 جارىم توننا پلاستيك قالدىعىن جيناپ, بايقاۋدا جۇرتتى 3D پرينتەر قوسپاسىن جاساپ تاڭعالدىردى.
ء«بىز پلاستيكتى وڭدەيتىن ستانوك قۇراستىردىق. ول ءۇشىن فيلامەنت دەگەن زاتتى جاساپ شىعاردىق. ال ونى جاساۋ ءۇشىن پلاستيك بوتەلكەنى الىپ, قاجەتتى ولشەمدە تارامداپ كەسىپ, جوعارى تەمپەراتۋرادا وڭدەپ, فيلامەنت قوسپاسىن الدىق. كەيىن ونى پرينتەردەن ءتۇرلى زاتتاردى باسىپ شىعارۋعا ارنايى شيكىزات رەتىندە قولدانۋعا بولاتىنىن ءتۇرلى تاجىريبە نەگىزىندە كوز جەتكىزدىك», دەيدى د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ ستۋدەنتى ۆالەريا پارۋبچيشينا.
بايقاۋدا يننوۆاتسيالىق جوبالارمەن قاتار, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قامتاماسىز ەتە الاتىن يدەيالار دا كوپتى قىزىقتىردى. ماسەلەن, اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاس ەكولوگتەرى ديزاين, بيزنەس جانە باسقارۋ سالاسىنداعى ستۋدەنتتەرمەن بىرىگىپ, پلاستيك قالدىقتارىنان ءسان ونىمدەرىن جاسايتىن زاۋىت اشۋ جوباسىن ۇسىنىپتى. وسى ورايدا فورۋم بارىسىندا باستاما اۆتورى, «ايالا» ەكو-كلۋبىنىڭ بەلسەندىسى نازەركە جۇماعالي قازىرگى جاستاردىڭ ەكومادەنيەتى تۋراسىندا ويىمەن ءبولىستى.
«قوعامنىڭ ءموبيلدى بولىگى, جاڭا يننوۆاتسيالار كوزى باستاماشىسى – جاستار. ولار كەز كەلگەن دۇنيەنى تەز مەڭگەرەدى. جەدەل ماشىقتانادى. سوندىقتان ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى جاستارمەن بىرلەسە شەشۋگە ءارى ولاردى قورشاعان ورتانى ايالاۋعا تاربيەلەۋدە باسىمدىق بەرۋ ماڭىزدى. وسى ماقساتتا 2-كۋرستا وقىپ ءجۇرىپ, «ايالا» ەكو-كلۋبىن قۇرۋعا اتسالىستىم. بۇعان بالا كەزدەن قالىپتاستىرعان كوممۋنيكاتسيالىق داعدى, ىزدەنىس, كەز كەلگەن پروبلەمانى شەشۋگە ۇمتىلىس كومەكتەستى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە ءتۇرلى اكتسيا, جوبالارعا, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇرمىز. ناتيجەسىندە, بەلسەندىلەردىڭ سانى 20-عا جۋىقتادى. باسىم بولىگى – ءوزىم سەكىلدى جاراتىلىستانۋ جانە گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ «ەكولوگيا» ماماندىعىنداعى 4-كۋرس ستۋدەنتتەرى. بايقاعانىمىز, وتانداستارىمىز اراسىندا ەكولوگيالىق مادەنيەت ءالى تولىق قالىپتاسپاعان. قوقىستى سۇرىپتاۋدى بىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, كوشەدەگى جاشىكتەرگە سالۋعا جالقاۋلاناتىندارى بار. ال وڭتۇستىك كورەيادا ۇلكەن ءبىر جيھازدى شىعارۋ ءۇشىن ءتىپتى ارنايى اكىمشىلىككە بارىپ, ءوتىنىش جازادى. بىزدە مۇنداي قوقىستاردى جاشىكتەرگە تاستاي سالادى», دەدى ول.
ەكوبەلسەندى سونىڭ وزىندە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا, ونى ترەندكە اينالدىرۋدا جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىم ەكەنىن ايتادى.
«مۇنى الەۋمەتتىك جەلىدەن, اسىرەسە Tik-Tok-تان كورەدى. ماسەلەن, بىلعارى سومكە ەمەس, شوپپەر ۇستاۋ كەيىنگى 4-5 جىلدا ترەندكە اينالدى. ولار شوپپەردىڭ ەكولوگياداعى نەگىزگى ءمانىن بىلمەسە دە, كوپكە ىلەسەدى. وسىلايشا, ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوسادى. ەكوبەلسەندىلىك پەن مينيماليزم ۇعىمى ءبىر-بىرىنە وتە جاقىن. ەكەۋىندە دە ارتىق دۇنيەدەن ارىلۋ قاعيداسىمەن جۇمىس ىستەيدى. سول ءۇشىن ادامدار مۇنىڭ ەكولوگياعا ءتيىمدى ەكەنىن بىلمەي-اق, جاي عانا ترەندكە ىلەسىپ ءجۇر. سىيلىققا شىنى بوتەلكە سىيلاپ جاتادى. مۇنىڭ دا پايدالى ەكەنىنە ەمەس, ترەند ەكەنىنە نازار اۋدارادى. اقيقاتىندا تەك ترەند رەتىندە ەمەس, قاجەتتىلىككە اينالۋى كەرەك. جالپى, ەكوبەلسەندى بولۋ قانداي دا ءبىر كەلىپ-كەتەتىن ءسان كەيپىنە ەنۋىنە قارسىمىن. ناعىز ەكوبەلسەندى بولۋ – كۇندەلىكتى قوقىستى سۇرىپتاپ, وزىڭە جاۋاپكەرشىلىك الۋ. سوندىقتان قالدىقتاردى سۇرىپتاۋدىڭ, تابيعاتتى قورعاۋ كرەاتيۆتى جاڭا دۇنيەلەردىڭ ەسەبىمەن كوبىرەك ناسيحاتتالعانى ماڭىزدى. بۇل مىندەت, قاجەتتىلىك ءارى مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى بولعانى ءجون. ەكولوگيالىق سانانى كوتەرۋگە ايىپپۇل سالۋ جانە ادامنىڭ ءوز ەركىمەن جاساۋى سەپ بولادى. بىزدە العاشقى ەكولوگيالىق كودەكس نەگىزىندە لاستانعان دۇنيە تەك ايىپپۇلمەن وتەلەتىن. ەكىنشى, 2021 جىلعى جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستەگى وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەرگە سايكەس «لاستا – ورنىنا كەلتىر – ايىپپ ۇلىن تولە» قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيدى. مەنىڭشە, بۇل وتە ءتيىمدى, ساناعا اسەر ەتەدى. بايقاۋدا ۇسىنىلعان جوبامىزدا ماقساتتى اۋديتوريا – اكىمشىلىك, جەكەمەنشىك كاسىپكەرلەر, وسىنىڭ بارلىعىن ءبىر جەرگە جيناي وتىرىپ, تابىستىڭ كوزىن, ياعني جۇمىسپەن قامتۋ جاعىن قاراۋ ۇسىنىلعان بولاتىن. مۇنى وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, شۆەتسيا ەلىنىڭ تاجىريبەلەرىن زەردەلەپ, باقىلاپ, باعدارلاپ جۇزەگە اسىردىق», دەدى نازەركە جۇماعالي.
اتالعان جارىستا جۇلدەلى بولعان ۋنيۆەرسيتەتتەر پلاستيك قالدىقتارىن تولىق وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اپپاراتتار مەن قالدىق ۇگىتكىش جابدىققا يە بولدى. وسىلايشا, كەزەكتى ماۋسىمىن ءساتتى اياقتاعان جوبا كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تابادى.
«بىرنەشە جىلدان بەرى ءبىز «CCI قازاقستان» كومپانياسىمەن بىرلەسە جاڭا تالانتتاردى اشىپ, ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان يدەيالارىن قولداپ, ەڭ قىزىقتى ءارى ءتيىمدى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. «3.2.1.ستارت!» اياسىندا قاراستىرىلىپ جاتقان ستاندارتتان تىس شەشىمدەر مەن جوبالاردىڭ كوبەيۋى ءبىزدى قاتتى قۋانتادى. بىلتىر 3,5 مىڭ تونناعا جۋىق قالدىق جينالىپ, كادەگە جاراتىلدى. «Plastic in Art» كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, كوپتەگەن ءتۇرلى ەكسپونات, پلاستيك وڭدەۋشىلەردىڭ جۇمىسى, قايتا وڭدەلگەن پلاستيكتەن جاسالعان كيىم مەن ينتەرەر ديزاينى ۇسىنىلدى. كورمەگە كەلۋشىلەر نەلىكتەن قالدىقتى سۇرىپتاۋ قاجەت ەكەنىن, ونى ۇيدە قالاي ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنىن, جينالعان شيكىزاتتان نە وندىرۋگە بولاتىنىن كوردى. ارنايى ەكومارافون دا ءوتتى. وندا ءۇش تونناعا جۋىق پلاستيك جينالىپ, ءبىر بولىگى الماتى قالاسىنا سىيعا تارتۋ ەتىلگەن 12 ۇزىن ورىندىق جاساۋعا جۇمسالدى. سونداي-اق ەكى ەكوستانسا اشىلدى. بۇل باستاماعا «3.2.1.ستارت!» جوباسىنىڭ وتكەن ماۋسىمدارىنىڭ جەڭىمپازى «ەكوسەن» كومپانياسى سەرىكتەس بولدى. ەكوستانسالارعا الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارى قالدىقتىڭ 11 ءتۇرىن اكەلىپ, اقى رەتىندە «CCI قازاقستان» كومپانياسىنىڭ فيرمالىق مەرچتەرىنە ايىرباستاۋعا بولاتىن ۇپايلار الادى. جىل سوڭىنا دەيىن ەلىمىزدە تاعى 25 ەكوستانسا اشىلادى. بۇدان بولەك 6 ەكو-سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلدى. جالپى, 2030 جىلعا قاراي وتاندىق نارىققا شىعارىلاتىن قاپتامانىڭ 100% بالامالى كولەمىن جيناۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل باستامالاردى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى اتاپ وتكەن. ول «CCI قازاقستانعا» الەۋمەتتىك جاۋاپتى بيزنەستىڭ ءبىرى رەتىندە «پارىز» سىيلىعىن تابىس ەتتى. ءبىز كومپانيانىڭ ۇستانىمىن بولىسەتىن, وسى باستامانى قولدايتىن ءاربىر تۇلعاعا العىس ايتامىز», دەپ تۇيىندەدى «جاسىل» ەكونوميكانى قولداۋ جانە G-Global دامىتۋ كواليتسياسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ باس مەنەدجەرى اسىل وقاپوۆا.
