بيزنەس ەكونوميكانى دەمەۋى كەرەك

سونىمەن قاتار وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنى, اۋىل, سۋ, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعى, كولىك پەن كوممۋنيكاتسيا بويىنشا نىسانالى دامۋ ترانسفەرتتەرى 161 ملرد تەڭگەدەن 155 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقارتىلدى. سون­داي-اق سۋ تاسقىنىنان كەيىن بيلىك بيىلعا جوسپارلانعان يميدج تۇرعىسىنداعى بىرقاتار حالىق­ارا­لىق ءىس-شارانى وتكىزۋدەن باس تارتتى. اتاپ ايتقاندا, 13-14 ماۋسىمعا جوسپارلانعان استانا حالىقارالىق قارجى فورۋمى وتپەيتىن بولدى. 25-26 ساۋىرگە جوسپارلانعان قازاقستان ماشينا جاساۋشىلارىنىڭ ءحىى فورۋمى دا وتكىزىلگەن جوق. بۇعان دەيىن ايتىلعانىنداي, 2022, 2023, 2024 جىلدار اراسىندا وتكەن فورۋم-كونفەرەنتسيا, سەمينار, بايقاۋ, سپورتتىق مادەني ءىس-شارالارعا 63,3 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 2023-2024 جىلدارداعى وكىلدىك شى­عىن­دارى 2,3 ملرد تەڭگەنى قۇراعان.

قارجى مينيسترلىگىنىڭ اباي, تۇركىستان جانە اقتوبە وبلىستارىن قوسپاعاندا, كوپتەگەن وبلىس­تىق بيۋدجەتتەردى نەسيەلەندىرۋ بويىنشا شىعىستاردى قىس­قار­تۋ­عا شەشىم قابىلداعانىن وسى قۇجات جوباسىنان كورۋگە بولادى. ۇلتتىق قوردان ترانسفەرت ارقىلى رەسپۋبليكالىق ما­ڭىزى بار جولداردى جوندەۋدى قار­جى­لان­دىرۋ 96 ملرد تەڭگەدەن 70 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقاردى.

قازىرگى شىعىن كولەمى مەم­لە­كەتتىك دەڭگەيدە ناقتى­لانعان جوق. ساراپشىلار تاسقىندى ەڭسەر­گەننەن كەيىن شىعىنداردى وتەۋ ماسەلەسى العا شىعاتىنىن ايتىپ وتىر.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتكە دە بيىلعى تاسقىن وڭاي تيمەگەن.

«مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا بيىلعى تاسقىننىڭ شىعىنى 200 ملرد تەڭگەدەن اسىپ كەتەيىن دەپ تۇر. سوندىقتان بىزگە جەكە كوم­پا­نيالاردىڭ كومەگى وتە قاجەت. دالادا قالعان ازامات­تار­دىڭ ءبارى كەلەسى قىستى جىلى ۇيدە قارسى الۋى كەرەك. باستى ماسەلە – وسى», دەيدى ەرلان سايروۆ.

سوڭعى 30 جىلدا ەلىمىزدە 8 ءىرى سۋ تاسقىنى (1993, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2017, 2018 جىلدارى) بولدى. وسى جىلدار ىشىندە كەلتىرىلگەن زالالدىڭ جيىنتىق سوماسى 315,2 ملن دوللار بولعان. ال بيىلعى شىعىن كولەمى 445 ملن دوللار دەگەن بولجام ەندى ايتىلىپ جاتىر.

ەكونوميست باۋىرجان شور­ما­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مەملەكەتتىك بيۋدجەت تاپشى­لىعى رەسمي تۇردە 784 ملرد تەڭگە بولدى دەگەن مالى­مەت­كە كۇمان كەلتىرەتىنىن ايتادى. قارجى مي­نيسترلىگى ۇسىنعان دەرەكتەردە تاپشىلىق 784 ملرد تەڭگە ەكەنى ايتىلسا, «Halyk Finance» ەسەپتەۋلەرىندە 2,4 ترلن تەڭگە ەكەنى ايتىلعان. ەسەپكە الىنباعان تاپشىلىقتىڭ ايىرماشىلىعى – 1,6 ترلن تەڭگە.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلدە مۇناي ءوندىرۋ ءىس جۇزىندە توقىراپ, مۇناي باعاسى قۇبىلمالى بولىپ قالسا دا, ۇكىمەت پەن پارلامەنت بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە تىرىسپايدى. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور دا بيۋدجەتتى تەڭگەرىمدەۋ ءۇشىن نەعۇرلىم جوعارى كىرىستەردى قامتاماسىز ەتە المايدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەكو­نوميكا ءتۇزۋشى دەپ ۇكى­لەگەن بانكتەردىڭ ۇلتتىق قور ال­دىن­­داعى قارىزىن حالىققا قاي­­تارماي تۇرىپ, ديۆيدەند تولەۋ قارىزدارىن ۇستەمە پايىز­سىز قايتارۋ پراكتيكاسى بىزگە تۇسى­نىك­سىز. ولارعا بەرىل­گەن دەمەۋ قارجى حالىقتىڭ ورتاق قازى­نا­لىق قارجىسىنان جۇم­سال­دى.

«بانكتەردىڭ پايداسى قايدان جانە قالاي پايدا بولدى؟» دەگەن سۇراقتى قويساق, ار جاعىنان بيزنەس پەن حا­لىقتىڭ مۇمكىندىگى كوتەرە المايتىن جوعارى پايىز­دىق مول­شەر­لەمەلەردىڭ قۇلاعى كورىنىپ تۇرادى. ەندى سولار توپ-مەنەد­جەرلەرىنە بەرىلەتىن تابىس­تىڭ 20 پ­ايىزىن ەكونوميكانى ساۋىق­تىرۋعا جۇمساۋعا ءتيىس. ءبىز سول كەزدە عانا تاپشىلىقتىڭ ەسەپكە الىنباعان 1,6 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى «اقتاڭداقتىڭ» ورنىن تولتىرا الامىز. قازىر ۇكىمەتكە سول 1,6 ترلن تەڭگەنىڭ ورنىن قان­داي كوزدەردەن تولتىرۋمەن قاتار سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن ينفراقۇرىلىمدى قانداي قارجى ەسەبىنەن قالىپقا كەلتىرۋ دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە بولىپ تۇر. بانكتەرگە, ۇلتتىق كوم­پانيالارعا جىل سا­يىن­­عى پاي­داسىنىڭ 20 پايى­زىن بيۋدجەتكە اۋدارۋدى زاڭ شەڭ­بەرىندە مىندەتتەيتىن كەز كەلدى. ۇلتتىق قور مەن بيۋدجەت اراسىنداعى ترانسفەرت دەڭ­گەيىن ساقتايتىن مۇمكىندىك وسى. ولاردىڭ بەرىپ جاتقان دەمەۋ قارجىسى تابىستارىمەن سالىستىرعاندا تەڭىزدىڭ تام­شى­سىنداي عانا. مەملەكەت پەن شاعىن بيزنەس ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى. بۇل سيمبيوز شيكىزات ەكونوميكاسىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋىن دامىتۋعا, ايماقتىق جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قوسىمشا سالىق سالۋعا جول اشادى», دەيدى ب. شورمانوۆ.

ساراپشى سوزىنشە, بازالىق مولشەرلەمەنىڭ وزگەرمەۋى ينفليا­تسيانىڭ بولجامعا باعىنباي­تى­نىن بايقاتىپ تۇر.

ء«بىز سۋدان كەلگەن شىعىننىڭ ينفلياتسياعا اسەرىن الداعى 3-4 ايدا بىلەتىن بولامىز. سەبەبى سول­تۇستىك پەن ورتالىقتىڭ بيداي وسىرەتىن القاپتارى سۋ استىندا قالدى. مۇنىڭ سوڭى اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىنىڭ تاپ­­شىلىعىنا الىپ كەلەتىنىن ءبارى­­مىز سەزىپ وتىرمىز. قازىر تاپشىلىقتى سەزبەي تۇرعان بىردە-ءبىر سالا جوق. قولداعى قارجى فورۋمدار ەمەس, ينفراقۇرىلىمدى قالىپقا كەلتىرۋگە, كاسىپكەرلەردىڭ شىعىنىن جەڭىلدەتۋگە باعىت­تال­ۋى كەرەك», دەيدى.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىس­مامبەتوۆ تاسقىن زاردابىن ەڭسەرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان قارجى الۋدان وزگە جول جوق ەكەنىن ايتادى. ال ونداعى قارجى شەكتى مولشەردەن تومەندەپ كەتسە, ءۇشىنشى تاراپ ينۆەستورلارىن, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى, سونداي-اق شەتەلدىك كومپانيالاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بار.

ء«بىزدىڭ قازىرگى وسال تۇسىمىز سۋ استىندا قالعان ينفرا­قۇ­رى­لىم جانە جۇمىسى توقتاپ قالعان بيزنەس بولىپ تۇر. اي­ماق­تارداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جۇمىسى توقتاسا, بيۋدجەت­كە تا­ۋەل­دى ايماقتاردىڭ قا­تارى ەسە­لەپ ارتادى. ءاربىر قيىن كەزەڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. بىزگە كاسىپكەرلەردىڭ كاپيتالىن ورتالىقتان شالعاي ايماقتارعا تارتۋ ماڭىزدى. شالعاي ايماق­تار­دا زاماناۋي تالاپ­تارعا جا­ۋاپ بەرەتىن ينفرا­قۇ­رى­لىم, مەكتەپ, اۋرۋحانا, سپورت كەشەندەرى قۇرىلىسىنا ۇكىمەتتىڭ قولى جەتپەي جاتىر. ۇكىمەتتىڭ اياعى مەن قولى جەتپەگەن جولدى بيزنەس ۇزارتادى, تولىقتىرادى. قازىر ەكى تاراپتىڭ اراسىنداعى ارىپتەستىك ءارتاراپتانباي جاتىر. بيزنەس «ۇكىمەت بىزگە ەكى جاقتى ارىپتەستىكتىڭ ەكى جاققا دا ءتيىمدى نۇسقاسىن ۇسىنسا, كەز كەلگەن ورتادان جول تابامىز» دەسە, ۇكىمەت بيزنەس ءوزىنىڭ الەۋمەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن تو­لىق سەزىنە الماي وتىر دەپ ەسەپ­­تەيدى. مەملەكەت پەن بيزنەس ارىپ­تەستىگىنىڭ ءبىز پايدالانباعان الەۋەتى كوپ. ازىر­گە بۇل جوبا حالقى 1 ميلليوننان اساتىن ايماقتار ءۇشىن عانا ماڭىزدى بولىپ قالدى. مەم­لەكەت باسشىسى «Forbes» تىزى­مىنە كىرەتىن ءىرى كاسىپكەرلەرگە سۋ استىندا قالعان ايماقتاردى بەكىتىپ بەرۋ ارقىلى ەكى تاراپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكە سالدى. ەندى الداعى ۋاقىتتا ۇكىمەت تاراپىنان پرەفەرەنتستارعا يە بولىپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ مۇمكىندىگىن اۋىلعا باعىتتاۋ كەرەك», دەيدى ر. رىسمامبەتوۆ.

الماتى