جەتىمنىڭ جايىن ۇعار كىم؟

5 مىڭ قامكوڭىل بالا

ستاتيستيكاعا سەنسەك, قازىر ەلىمىزدە جەتىم جانە اتا-انا قامقور­لى­عىنسىز قالعان بالالاردىڭ سانى بەس مىڭعا جۋىقتايدى. بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ كە­زەگى ودان كوپ. باقىتتى بالا­لىق شاق وتباسىندا وتكەنى دۇرىس-اق. بۇل رەتتە وزگەنىڭ بالاسىن وزەككە تەپپەي, باۋىرىنا باسقىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ارتىپ وتىرعانى قۋانتادى. بىراق ستاتيستيكاعا قاراپ, بورىكتى اسپانعا اتۋ ەرتە. سەبەبى مەملەكەت قامقورلىعىنان الىن­عان بالالاردىڭ بارلىعى بىردەي اتا-انا مەيىرىمىن كورىپ, شەكەسى شىلقىپ ءجۇر دەۋگە كەلمەيدى. بۇدان بولەك, بالالاردى كەرى قايتارىپ بەرەتىن وتباسىلار دا بار. امانات ەتىپ العان بالاسىنا ازعىندىق كورسە­تىپ, تاعدىرىن تالقانداپ, اسىراپ العان وتباسىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعاتىنى تۋرالى دا ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز.

نەگىزىندە, زاڭ جەتىمنىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا تولىعىمەن دايىن. وسى كۇنى بالالاردى اسىراپ الاتىن اتا-انالاردى ءتۇرلى تەكسەرىستەن وتكىزەتىن ورتالىقتار جۇمىس ىستەپ تۇر. قوسىمشا ءتورت جىلدان بەرى الەۋەتتى اسى­راپ الۋشىلاردى مىندەتتى پسيحو­لو­گيا­لىق-پەداگوگيكالىق دايار­لاۋ قوسا ەنگىزىلدى. ايتسە دە, وسىنشا تەكسەرىستەن ءوتىپ, ارنايى سەرتيفيكات العان سوڭ, بالانى تاياقتىڭ استىنا الۋ وقيعالارى ازايماي تۇر. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بالا اسىراپ الۋعا سانالى تۇردە بارىپ, ارتىنشا ويىنان اينىپ قالاتىندارعا ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك قا­راس­تىرىلماعان. بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ قارا تىزىمىنە ەن­گىزىلمەسە, مەملەكەت بەرگەن بىرجولعى جاردەماقىدان بولەك, اي سايىن تولەنەتىن قاراجاتتى قايتارۋعا دا مىندەتتەلمەيدى.

قورعانشىلىقتاعى قيىن ءومىر

قازىر ءۇش جىل ىشىندە التى بالانى اسىراپ الىپ, ولارعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتكەن شىمكەنت تۇرعىنى زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرىپ جاتىر. جاعا ۇستاتار وسى وقيعادا قامقورشىلىق ور­گان­دارى بالا اسىراپ الۋعا ار­­نالعان قۇجاتتاردى دايىنداپ بەرگەنىمەن, ودان كەيىنگى ءومىرى قالاي ءورىلىپ جاتقانى قىزىقتىرماعان سەكىلدى. ويتكەنى وسى جىلداردا ولار بالالاردى اسى­راپ الۋشىلاردىڭ ۇيىنە بىردە-ءبىر رەت باس سۇقپاعان. بالالاردىڭ وزدەرى ءتيىستى ورىنعا حابارلاسىپ, كومەك سۇراماعاندا تاستاندى بالالاردىڭ ازاپتى كۇندەرى جالعاسا بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن. سونىڭ وزىندە اسىراپ العان ۇلىن ەر ادام بالالار ۇيىنە حابارلاسقانى ءۇشىن اۋزىنا ات اۋىزدىعىن سالىپ, سوققىعا جىققان. جىلدار بويى جەتىمدەر مۇنداي تەپكىنىڭ استىندا تالاي رەت قالعان. سۇراۋشىسى جوق بالالارعا ءۇيدىڭ بۇكىل تىرلىگىن ىستەتىپ, يت پەن ولگەن مالدىڭ ەتىن جەگىزگەن. سۋىق ەدەندە ۇيىق­تات­قاندارىن بىلاي قويعاندا, قوجايىن ءناجىسىن بالالاردىڭ بەتىنە جاعىپ, ءزارىن ىشكىزگەن. ءتىپتى ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا وياتىپ, مالدىڭ سوڭىنا سالعان اسىراپ الۋشىلاردىڭ سالعان ءتان جارا­قاتى جازىلعانىمەن, جان جاراسى جازىلار ما ەكەن؟

بيىل اسىراپ العان اناسى­نان قورلىق كورگەن توعىز جاستاعى بالدىرعاننىڭ دا باسىن­داعى وقي­عا­عا قابىرعاسى قايىس­پاعان جان جوق. كوپتىڭ جاعا­سىن ۇستاتقان بەينەجازبادا شاشىنىڭ جارتىسى ءتۇسىپ, موينى مەن قۇلاعى جارادان كورىنبەيتىن بالدىرعان اسىراپ العان اناسىنان كورگەن قورلىعىن تىزبەكتەپ ايتىپ بەرىپ وتىر. توعىز جاسار رامينانى ەڭبەكشىقازاق اۋدانى تاشكەنساز اۋلىنداعى مەكتەپتىڭ بىرىندە گەوگرافيا پانىنەن ساباق بەرەتىن ايەل اسىراپ العان. سونداي-اق بيىل جەزقازعان قالاسىندا دا پاتروناتتىق تاربيەدەگى 3 بالانىڭ قورلىق كورىپ كەلگەنى انىقتالدى. ەكى جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ ىلە اۋدانىندا دا ەرلى-زايىپتى اسىراپ العان بالالارىن ۇرىپ-سوعىپ جاتقانى تۇسىرىلگەن بەينەجازبا تاراعان. كورشىلەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاعداي بۇل وتباسىندا ءجيى بولادى. بالالاردىڭ جان داۋسىن ەستىگەن ولار بىرنەشە رەت ءتيىستى ورگانعا دا حابارلاسادى. الايدا جەتىمدەردىڭ تاعدىرىنا جاۋاپتى ءبىلىم بولىمىندەگىلەر شارا قولدانۋعا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ كەلگەن.

ارينە, پاتروناتتىققا العان وتباسى­لاردىڭ بارلىعىنا توپى­راق شاشۋدان اۋلاقپىز. ولار­دىڭ اراسىندا دا ۇلگىلى اكە, مەيى­رىمدى انا بولىپ وتىرعاندار كوپ. بىراق بالالاردى جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانىپ جات­قان وتباسىلار تۋرالى ءجيى ايتىلۋى جاقسىلىق ەمەس. سونىڭ ىشىندە اسىراپ العان وتباسى­لار­دا قىز بالالارعا زورلىق كورسەت­كەن جاعدايلار دا بار. وزەكتى ورتەيتىنى سول, اتا-انا قامقور­لى­عىن­سىز قالعان بالالار ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالىپ قويدى.

قامقورشىلىق قىزمەتكەرى قات

جۋىردا پارلامەنت ءماجىلى­سىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى جەتىم­دەر­­­دىڭ جايىن تاعى قوزعادى. تاعى دەپ وتىرعانىمىز, بۇعان دەيىن دە ولار قور­عان­شىلىق جانە قامقور­شى­لىق, بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ قىز­مەت­تەرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ماسەلەنى بىرنەشە رەت كوتەرگەن. دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى بالا قۇقىعى كونس­تيتۋتسيادان باس­تاپ بىر­قاتار زاڭمەن رەتتەلەدى. بۇل ماسەلە مەملەكەت باسشىسى مەن جالپى قوعامنىڭ نازارىندا بولعانىنا قاراماستان, وتباسى قامقورلىعىنا الىنعان بالا­لاردىڭ ايانىشتى تاعدىرى ازايماي تۇر.

وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن دەپۋتات­تاردىڭ كەلتىرگەن دەرە­گىندە رەسپۋبليكاداعى 22 081 جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقور­لىعىنسىز قالعان بالا­نىڭ 18 291-ءى وتباسىلاردا تاربيە­لە­نىپ وتىرعانى ايتىلدى. ونىڭ ىشىندە قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىقتا –16 197, پات­روناتتىق تاربيەدە – 1 743, پات­روناتتىق تاربيەگە الىن­عانداردىڭ سانى – 351. الايدا كۇنى كەشە مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ جۋرناليستەرگە بەرگەن ءباسپاسوز بريفينگىندە بۇل سان الدەقايدا ازايعان. ماسەلەن, سوڭعى ستاتيستيكادا ەلدە 21 387 جەتىم بالانىڭ 17 660-ى عانا وتباسىلاردا تاربيەلەنىپ جاتقانى كەلتىرىلگەن. بۇعان قوسا جىل سايىن وتباسىنا 1000-نان استام جەتىم بالا قابىلداناتىنى, ال تالىمگەرلىك ينستيتۋتى ەنگىزىل­گەلى ەلدە 300-دەن استام ادام جەتىم بالالارعا تالىمگەر بول­عانى كەلتىرىلەدى. دەمەك بۇل ستا­تيس­تيكا اسىراۋعا بەرىلگەن بالالاردىڭ ورتالىققا كوبىنە كەرى قايتارىلاتىنىن كورسەتىپ بەرەتىن سىڭايلى. ايتپاقشى, وسىنشا بالانىڭ جاي-كۇيىن قاداعالاۋعا ءتيىس قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ رەسپۋبليكا بويىنشا شتاتتىق سانى نەبارى 421 ماماندى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە 263-ءى – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, 158-ءى – ادىسكەر. ياعني ەلىمىزدە 1 قىزمەتكەر 17 مىڭ بالانىڭ تاعدىرىنا جا­ۋاپتى. ال استانا, الماتى, شىم­كەنت قالالارىندا جانە الماتى, تۇر­كىستان وبلىستارىندا ءبىر قىز­مەت­كەرگە 30-دان 100 مىڭعا دەيىن بالا كەلەدى. قورعانشىلىق ماماندارىنىڭ نەگىزگى قىزمە­تى­نەن بولەك, قوسىمشا جۇمىسى كوپ. بۇدان باسقا ماماندار ۇزاق سوت ۇدەرىستەرىنە قاتىسادى. سوعان قاراماستان قىزمەتتىك كولىگى, كورپوراتيۆتىك بايلانىسى جانە بەينەجازباسى جوق ولاردىڭ جۇمىس كۇنى تۇراقتى ەمەس. تۇنگى ۋاقىت, دەمالىس, مەرەكە كۇندەرى جۇمىسقا شىق­قانى ءۇشىن اقى تولەنبەيدى. ءتىپتى قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىل­مەي­تىن مامانداردىڭ كەيبىر كەزدەرى قولايسىز وتباسىلارمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە ءوز باستارىنا قاۋىپ تونگەن جاعداي ءجيى كەزدەسەدى ەكەن. سوندىقتان دەپۋتات اجار ساعىندىقوۆا مەم­لەكەتتىڭ قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارىنىڭ پروبلەمالارىنا قاتىناسىن قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى. بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەتى مەن لاۋازىمدىق مىندەتتەرى تۋرالى ەرەجەلەردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋدان باستالىپ, وسى ۇيىمداردىڭ شتاتىن ۇلعايتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەۋگە ءتيىس ەكەنىن جەتكىزگەن ول: «اتا-انالاردىڭ اسىراپ العان بالالارىنا دە­گەن قارىم-قاتىناسىنىڭ دۇ­رىس ەمەس ەكەنىن كوپ ەستيمىز. بالا­لاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ قاجەت. ءبىز ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭدى وزگەرتتىك. الايدا بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ جاع­دايىن باقى­لاۋ­دى ەكى ەسە كۇشەي­تۋ كەرەك», دەيدى.

قاداعالاۋشىعا سىن كوپ

ەلدەگى قورعانشىلىق جانە قام­قورشىلىق وكىلدەرى ءوز جۇ­­مى­سىن جوعارى دەڭگەيدە اتقار­سا, جەتىمنىڭ اقىسىن جەپ, تاس­­تان­د­ىلاردىڭ تاعدىرىن بۇلاي تالقانداۋعا جول بەرىل­مەس ەدى. ادۆوكات تىلەۋجان كىش­كەنە­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس تۋىس­قان­داردىڭ تاربيەسىندە قالعان  بالالاردى دا ءجيى تەكسەرىپ, قۇقىعى بۇزىلسا, ورتالىققا قايتارۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ەلدەگى كەيبىر قورعانشىلىق ۇيىمدارىنىڭ سالعىرتتىعى ەرلى-زايىپتىلاردى سوتتاسۋعا دەيىن جەتكىزىپ, نەگىزسىز اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋعا دەيىن اپارىپ جاتادى. «ال بالا­نىڭ الدىندا جاۋاپ­كەرشىلىك الىپ, اسى­راپ الۋعا سانالى تۇردە بار­عان ادامداردىڭ جاعا ۇس­تاتار سۇمدىقتارى وڭىرلەردەگى ۋاكى­لەتتى ورگانداردىڭ ءتيىس­تى دەڭگەيدە تەكسەرىس جۇرگىزبە­گە­نىنەن تۋىنداپ وتىر. قازىر قۇلدىقتا ۇستاۋ ءۇشىن بالا اسى­راپ العان جاعداي دا ءجيى كەزدە­سە­دى», دەيدى زاڭگەر.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالا­لار­­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كومي­­تەتىنىڭ توراعاسى ناسىمجان وسپانوۆا «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسكە سايكەس بالا اسىراپ الۋشىلار بالا 18 جاس­قا تولعانعا دەيىن جىلىنا كە­مىندە ءبىر رەت قورعانشىلىق نەمەسە قامقورشىلىق ورگاندارىنا ءومىر ءسۇرۋى, وقۋى, تار­بيە­لەنۋى مەن دەنساۋلىعىنا قاتىستى ەسەپ بەرۋگە ءتيىس ەكە­نىن ايتادى. وسى زاڭدا اتا-انا قۇ­قىنان ايىرىلماعان نەمەسە شەكتەلمەگەن, تۇراقتى تۇراتىن, سوتتالماعان, ناركولوگ, پسيحولوگتىڭ ەسەبىندە تۇر­مايتىن, تابىسى مەن باسپاناسى بار ادامدار عانا بالا اسىراپ الۋعا بولاتىنى دا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. سونداي-اق بالا اسىراپ الۋشىلار مىن­دەت­تى تۇردە پسيحولوگيالىق دا­يىن­دىقتان ءوتۋى كەرەك. بالا اسى­راپ الۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپ­­تار كودەكستىڭ 91-بابىندا رەگلامەنتتەلگەن.

ءتيىستى مەكەمەلەردىڭ دايىن­دىعىنان وتكەن اسىراپ الۋشى­لار­دىڭ ايۋاندىق ارەكەتى تەك­سەرىستىڭ ۇنەمى تالاپقا ساي وتپەي­تىنىن كورسەتەدى. مىسالى, بيىل اقپاندا شىمكەنت قالا­سىن­دا قامقورلىققا الىنعان بالا ءوزىنىڭ بۇرىنعى بالالاردى قول­داۋ ورتالىعىنىڭ تار­بيە­شى­سى­نە 5 جاس بالانى ۇزاق ۋاقىت بويى ۇرىپ-سوعىپ, قورلاعان قامقورشىسىنا شاعىمدانعان. ساۋىردە اقمولا وبلىسىندا پات­رونات تاربيەشىسى 5 بالانى جۇيەلى تۇردە ۇرىپ-سوققان. سۇمدىعى سول, بالالاردىڭ بىرەۋى بىرنەشە جىل بۇرىن قايتىس بولعانى بىلاي تۇرسىن, اسىراپ الۋشىلار بالانىڭ مۇردەسىن كوكونىس باقشاسىندا جەرلەگەن. الماتى وبلىسىندا دا 5 جىلدان استام ۋاقىت پاتروناتتىق تاربيەگە بەرىلگەن 10 بالا قاتىگەزدىككە ۇشىراپ كەلگەن. وسى وقيعالاردىڭ بارلىعىندا زورلىق بولعان وتباسىلارعا قامقور­شىلىق جانە قامقور­شىلىق بولىمدەرىنىڭ ماماندارى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, با­لالارعا قاتىستى زورلىق-زوم­­بىلىق فاكتىلەرىن تاپپاي جۇرگەن. سىرتتاي جۇرگىزىلەتىن مۇنداي قاداعالاۋ جالعاسا بەرسە, جەتىمدەردىڭ باسىنان ءالى تاياق ارىلمايدى. بالا­لار ۇيىنە جۇرگىزىلەتىن تەكسەرىس ءتارتىبىنىڭ وزگەرتەتىن تۇسى كوپ. ايتالىق, ورتالىققا تەكسەرىس كەلەتىنى رەسمي تۇردە ايتىلۋى كەرەك. بۇل ۋاقىت ىشىندە ورتالىق وكىلدەرى ساقاداي-ساي دايىندالىپ الارى انىق. ءدال سول سەكىلدى اسىراپ الۋشىلاردىڭ وتباسىندا دا جارتى جىلدا ءبىر رەت جۇرگىزىلەتىن تەكسەرىس ءتيىمدى بولىپ وتىرعان جوق. جىلىنا ءبىر رەت كەلەتىن تەكسەرىس 10 كۇن بۇرىن حابارلانادى ەكەن. وسى ون كۇن ىشىندە وتباسىندا ء«تۇسىندىرۋ» جۇمىسى جۇرەتىنى زاڭدىلىق. دەمەك بالالارمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناستىڭ ورناتىلماۋى اسىراپ الۋشىلاردىڭ ويىنا كەلگەنىن ىستەۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سەبەبى سۇراۋشىسى جوق جەتىم­دەردى وزگە ەلدەردەگىدەي بالا قۇ­قى­عىن قورعايتىن ۇيىم­دار­دىڭ قىزمەتكەرلەرى تاۋلىك بويى باقىلاپ وتىرمايدى.