تالاي-تالاي تاريحي وقيعالاردىڭ توعىسىندا تۇرعان جىمپيتى اۋىلىنا وسىنداي ۇلكەن مۋزەي كوپتەن قاجەت بولاتىن. بۇرىن اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ءبىر قابىرعاسىن پانالاعان مۋزەي جادىگەرلەرى ءۇشىن وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ەكى قاباتتى بولەك عيمارات ءبولىنىپ ەدى. الايدا بۇل نىساننىڭ قۇجاتىن رەتتەپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, جاڭاشا ەكسپوزيتسيا جاساۋ ءىسى ءبىراز جىلعا سوزىلىپ كەتتى. اقىرى اۋداندىق مۋزەيدىڭ وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالى بولىپ قالىپتاسقانىنا 20 جىل تولۋ قارساڭىندا مادەني نىسان اشىلىپ, كورەرمەن كوزايىمىنا اينالدى.
– بۇگىن اقجايىق ءوڭىرىنىڭ مادەنيەتى ءۇشىن مارتەبەلى وقيعا بولدى. سىرىم دات ۇلى اتىنداعى مۋزەي ەكى قاباتتى, 800 شارشى مەترلىك عيماراتقا ورنالاستى. بۇل مۋزەيدىڭ بەرەر تاعىلىم, تاربيەسى مول. وبلىستا وسىنداي تاعىلىمى تەرەڭ, جادىگەرگە تولى مادەني نىساننىڭ اشىلعانىنا بەك قۋانىشتىمىز, – دەدى وبلىستىق مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ, دەنە شىنىقتىرۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۋانىشبەك مۇقانعاليەۆ سالتاناتتى جيىندا.
جاڭارتىلعان مۋزەي بەس ەكسپوزيتسيالىق زالدان تۇرادى. ولار – سىرىم باتىر تاريحي زالى, قادىر مىرزا ءالى جانە اۋدان مادەنيەتى زالى, ەتنوگرافيا زالى, تابيعات, ارحەولوگيا زالى, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى مەن مەديتسينا, سپورت زالى.
سىرىم باتىر تاريحي زالىندا ارحيۆ ماتەريالدارى, سىرىمتانۋ بۇرىشى, تۇلعانىڭ ۇرپاقتارى مەن شەجىرەسى تۋرالى مالىمەتتەر, سونداي-اق باتىردىڭ بەس قارۋ توپتاماسى, ءمورىنىڭ كوشىرمەسى قويىلعان. وسى مۋزەي ءۇشىن ارنايى جاسالعان سىرىمنىڭ بالاۋىز ءمۇسىنى ەرەكشە كوز تارتادى. ءمۇسىندى ەلىمىزدەگى بەلگىلى گيپەررەاليست سۋرەتشى ايدوس ەسماعامبەتوۆ جاساعان. ول بۇعان دەيىن دە ابىلاي حاننىڭ, ابايدىڭ, باراك وبامانىڭ مۇسىندەرىن بالاۋىزدان جاساپ, حالىققا تانىلعان ەدى. سۋرەتشى سىرىم دات ۇلىنىڭ ءمۇسىنىن ەل اۋزىندا جۇرگەن اڭىزدارعا جانە جىمپيتىلىق سۋرەتشى مۇراتبەك جولامانوۆتىڭ شىعارمالارىنداعى بەينەگە سۇيەنە وتىرىپ جاساعان. باتىر ءمۇسىنى كوز تارتارلىقتاي ءىرى دەنەلى, بويى 185 سم, ەتىگىنىڭ ولشەمى 44-تەن جوعارى بولىپ شىققان.
باتىس قازاقستان وڭىرىندە تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمىنە بايلانىستى جەر-سۋ اتاۋلارى دا از ەمەس. مىسالى, ەل اۋزىنداعى «سىرىم شىققان توبە», «سىرىم بوگەتى» دەپ اتالاتىن نىسانداردىڭ دا شاعىن ماكەتى مۋزەيدە تۇر. سونداي-اق حيۋا حاندىعىندا جۇمباق جاعدايدا مەرت بولعان باتىردىڭ ەر-توقىمى جالعىز ۇزەڭگىسىمەن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلعان ەكەن. ويتكەنى اڭىز بويىنشا باتىردىڭ دۇشپاندارى جاققان ۋدان تەمىر ۇزەڭگىنىڭ ءوزى كەيىن ەرىپ, جوق بولىپ كەتكەن...
مۋزەي مەڭگەرۋشىسى ايناگۇل ويشىباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر قوردا 6000-نان استام جادىگەر بار. مۋزەيدە 16 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. كەڭ دە كەلىستى عيمارات جىمپيتى ءوڭىرىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن باياندايتىن تاڭعاجايىپ جادىگەرلەر قويىلعان ەكسپوزيتسياعا تولى.
اۋداننىڭ مادەنيەت تاريحى زالى وسى توپىراقتىڭ تاعى ءبىر ماقتانىشى – قادىر مىرزا ءالى بۇرىشىنان باستالادى. قالامگەردىڭ جازۋ ۇستەلى, ماشينكاسى, شاپانى, تۇتىنعان زاتتارى اڭىز ادامنىڭ ءوز قولتاڭباسى قالعاندىعىمەن اسا قۇندى. بۇل بولمەدە وڭىردەن شىققان قالامگەرلەر, اۋداندىق گازەت تاريحى, العاشقى حالىق مۇعالىمدەرى, ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى, تەاتر تاريحى زاتتاي جادىگەرلەر مەن فوتوسۋرەتتەر ارقىلى كورىنىس تاپقان.
تاعى ءبىر زال ايگىلى قاسىم امانجولوۆتىڭ دوسى ابدوللا جۇماعاليەۆتىڭ ەرلىكپەن قازا تاپقان ءساتى كورسەتىلگەن ديورامامەن باستالعان. مۇندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرى تۇتىنعان جادىگەرلەر, قۇجاتتارى مەن ماراپاتى, فوتوسۋرەتتەر قويىلعان. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى, تىڭ يگەرۋ, اۋدان مەديتسيناسىنىڭ 130 جىلدىق تاريحى, رەسپۋبليكاعا تانىمال عالىمدار مەن سپورت سالاسىنىڭ ارداگەرلەرى تۋرالى تاريحتى دا وسى جەردەن كورۋگە بولادى.
كەلۋشىلەر ءۇشىن ەڭ قىزىق ءبولىمنىڭ ءبىرى – تابيعات, ارحەولوگيا زالى. مۇندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان بۇيىمدار قويىلعان. وسى زالدا ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەرى كارتاسى كورنەكى جەردە تۇر. قىزىل كىتاپقا ەنگەن وسىمدىكتەر, اڭ-قۇس ت ۇلىپتارى قويىلعان.
ەتنوگرافيا زالى ۇلتىمىزدىڭ ۇعىمىنداعى جەتى قازىنا توپتاماسىمەن باستالادى. جاسىل جايلاۋ, ءتورت ت ۇلىك مال, ۇلتتىق كيىم, زەرگەرلىك بۇيىمدار, ىدىس-اياق, تولىق جابدىعىمەن التى قاناتتى كيىز ءۇي ءوزىنىڭ ەستەتيكالىق تالعامىمەن, شىنايى شەبەردىڭ قولىنان شىققان شەدەۆر بۇيىمدارىمەن تاڭداي قاقتىرادى. توعىز جولدىڭ تورابىندا, سامارا – شىمكەنت حالىقارالىق اۆتوجولىنىڭ بويىندا تۇرعان جىمپيتىنىڭ تولايىم تاريحى بۇل مۋزەيگە باس سۇققان ادامدى بەيجاي قالدىرمايدى دەگەن ويدامىز.
ايتپاقشى, وسى جىمپيتى اۋىلىندا 1918-1920 جىلدارى كۇنباتىس الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كەڭسەسى بولعان تاريحي عيماراتتا ورنالاسقان الاش تاريحى مۋزەيى دە بار. تاريحي ەلدى مەكەن ورال قالاسىنان 150 شاقىرىم قاشىقتا جاتىر.
باتىس قازاقستان وبلىسى
