مەملەكەت باسشىسى الەمدىك ىرگەلى اقپارات قۇرالىنداعى ماقالاسىندا قازىرگى الماعايىپ كەزەڭدە قالىپتاسقان حالىقارالىق جاعدايعا قاتىستى كوزقاراسىن ءبىلدىردى.
«جوعارى گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك پەن ۇزدىكسىز قاقتىعىستار بەلەڭ العان بۇگىنگى الەمدە كوپجاقتى شەشىمدەر اسا سۇرانىسقا يە.
كليماتتىڭ وزگەرۋى سياقتى جاھاندىق سىن-قاتەرلەر سالدارىنان ميلليونداعان ادام اشتىق زاردابىن تارتىپ, قورعاۋسىز قالىپ, باس ساۋعالاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ۋاقىتتا ەۋروپاداعى, تاياۋ شىعىستاعى جانە افريكاداعى قارۋلى قاقتىعىستار جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن قيىپ جاتىر. بۇل جانجالداردىڭ ءتۇيىنى تارقاماستاي كورىنىپ, ولاردى ەڭسەرۋدەن ءۇمىت ۇزىلە باستادى.
جاھاندىق قايشىلىقتار جاعدايىندا ءىرى دەرجاۆالار – الەمدىك ەكونوميكالىق جانە ساياسي الپاۋىت ەلدەر ۇندەسە ارەكەت ەتۋ قابىلەتىنەن بارعان سايىن ايىرىلىپ بارادى.
ۋكرايناداعى جانجال ديپلوماتيالىق تىعىرىققا اكەلدى. گازاداعى جاعداي اۋقىمدى گۋمانيتارلىق اپاتقا اينالدى, ال ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى شيەلەنىس سىندارلى ءوزارا قارىم-قاتىناسقا نۇقسان كەلتىرىپ, تەكەتىرەس قاۋپىن تۋعىزىپ تۇر.
سوعان قاراماستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سياقتى حالىقارالىق كونسەنسۋسقا ىقپال ەتۋگە ءتيىس قۇرىلىمدار ءىس جۇزىندە شاراسىز كۇيگە ءتۇسىپ, ءىس-ارەكەتى تۇيىقتالىپ قالدى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەلەرىنىڭ ۆەتو قويۋ قۇقىن پايدالانۋى كوبىنەسە جاھاندىق داعدارىستارعا قارسى كۇرەستە شەشۋشى ارەكەتتەر جاساۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن ءۇمىتسىز جاعدايلارعا جانە ۇجىمدىق ارەكەتتەرگە ەمەس, بىرجاقتى ارەكەتتەرگە ارتىقشىلىق بەرەتىن ستسەناريلەردىڭ قايتالانۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى كوپجاقتىلىق رۋحىن جانە حالىقارالىق ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمدى ءتىپتى شايقالتا ءتۇستى», دەپ جازدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى ورايدا قازاقستان سياقتى ورتا دەرجاۆالار ءوز توڭىرەگىندە جانە ودان تىسقارى جەرلەردە تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, بەيبىتشىلىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىنە يە نەگىزگى ويىنشىلارعا اينالىپ كەلەدى دەپ سانايدى مەملەكەت باسشىسى.
«راس, ءبىزدىڭ قاتارلى مەملەكەتتەردىڭ الەمدىك ۇستەم دەرجاۆالار سياقتى جاھاندىق ىقپالى جوق. بىراق بىزدە ازىق-ت ۇلىك پەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتەن, «جاسىل» جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا كوشۋدەن باستاپ جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ تۇراقتىلىعىنا دەيىنگى ءارتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا الەمدىك ارەنادا ەلەۋلى ىقپال ەتۋگە قاجەتتى ەكونوميكالىق قۋات, اسكەري الەۋەت جانە ودان دا ماڭىزدىسى – ساياسي ەرىك پەن ديپلوماتيالىق قابىلەت بار.
ءبىزدىڭ ۇستەم دەرجاۆالار ساياساتىنىڭ پروبلەمالارىمەن قيىنداتىلماعان يكەمدىلىگىمىز كۇردەلى ديپلوماتيالىق جاعدايلاردا دۇرىس باعدار ۇستانىپ, كومپروميسس پەن كەلىسىمگە جول تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇعان قوسا ورتا دەرجاۆالار مۋلتيلاتەراليزم جۇيەسىن ساقتاۋدى نىق جاقتايدى. بۇل ينستيتۋتتار ءوز باعىتىن جۇزەگە اسىرۋدا شەكتەۋ بولۋى مۇمكىن ۇستەم دەرجاۆالاردان ايىرماشىلىعىمىز – ءبىزدىڭ ەلدەر داۋلاردى شەشۋ, اۋماقتىق تۇتاستىقتى قورعاۋ جانە كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن باستاپ پاندەمياعا دەيىنگى ۇجىمدىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن وسى ماڭىزدى جاھاندىق تەتىكتەرگە سۇيەنەدى», دەدى ول.
وسى ورايدا پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ كوپجاقتى ءتاسىلدى بۇلجىتپاي ۇستاناتىندىعىن جانە حالىقارالىق ديالوگ پەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار ءۇشىن جاڭا الاڭداردى ۇدايى ىزدەستىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتتى.
«يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى دايەكتى جۇمىستان باسقا ءبىز قىزمەتى جاھاندىق اۋقىمداعى قولدان جاسالعان پاندەميالار مەن بيولوگيالىق تەرروريزمنىڭ جويقىن سالدارلارىن بولدىرماۋعا باعىتتالاتىن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك قۇرۋدى بەلسەندى تۇردە قولداپ وتىرمىز.
فرانتسيامەن بىرگە بيىلعى «One Water Summit» ۇلىقتاۋ ءسامميتىنىڭ تەڭ توراعاسى بولۋ – ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە. بۇل فورۋمنىڭ ماقساتى – سۋ تاپشىلىعى مەن شولەيتتەنۋ پروبلەمالارىنا تاپ بولعان ەلدەر مەن قوعامداستىقتاردى بىرىكتىرۋ. بۇدان بولەك, ءبىز ءوز ەلىمىزدە كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى وڭىرلىك كۇش-جىگەردى باسقارۋعا ارنالعان بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان بويىنشا ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى (ودم) جونىندەگى جاڭا وڭىرلىك ورتالىعىن ورنالاستىرۋدى ۇسىندىق.
سونداي-اق ءبىز ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى رەتتەۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە كومەگىمىزدى ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇعان ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىندا بەيبىت كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قوسقان ۇلەسىمىز مىسال بولا الادى. وسىنداي ۇمتىلىس ورتا دەرجاۆالار ديالوگتى جولعا قويىپ, بەيبىتشىلىكتى ىلگەرىلەتە الاتىنىنا سەنىمىمىزدى نىعايتادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كەلەسى جىلى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ قابىلدانعانىنا 50 جىل تولادى. بۇل بەلەس – قىرعيقاباق سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە الەمدىك دەرجاۆالار اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردىڭ قايتالانۋ قاۋپى تۋرالى ويلانۋعا جاقسى مۇمكىندىك دەپ سانايدى قازاقستان باسشىسى.
«بىراق, ەڭ الدىمەن, بۇل داتا جاھاندىق بىرلىككە اپاراتىن جول – تىڭ باعىت ەمەس ەكەنىن ەسكە سالادى. دەمەك ودان ءساتتى وتۋگە بولادى. الەم بۇدان بۇرىن دا كەلىسپەۋشىلىكتەردى ەڭسەرگەن جانە مۇنى ديپلوماتيا مەن ديالوگ ارقىلى تاعى دا جاساي الادى.
مۋلتيلاتەراليزم جۇيەسى ەلەۋلى قىسىمعا ۇشىراپ وتىرعان كەزدە وعان بارلىق ەلدىڭ ءىرى, ورتا جانە كىشى ەلدەردىڭ ورتاق كۇش-جىگەرىمەن عانا جاڭا تىنىس سىيلاۋعا بولادى.
الايدا ءىرى دەرجاۆالار كوپجاقتى ۇدەرىسكە سەنىمسىزدىك تانىتىپ, ال شاعىن ەلدەر قاجەتتى ىقپالعا يە بولماي وتىرعان جاعدايدا بۇل ۇدەرىستى ورتا دەرجاۆالار باسقارۋى كەرەك.
قازاقستان سياقتى ەلدەر العا شەشۋشى قادام جاساپ, تەك قاتىسۋشىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاۋاپتى الەمدىك ويىنشىنىڭ ءرولىن قابىلداۋعا ءتيىس», دەي كەلىپ, پرەزيدەنت وسى شەشۋشى كەزەڭدە حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ بارلىعىن كوپجاقتىلىق رۋحىن نىعايتۋ – وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جاھاندىق جۇيەنى قايتا جانداندىرۋ جانە ينۆەستيتسيالاۋ ىسىنە بىرگە اتسالىسۋعا شاقىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز پىكىرىن: ء«بىزدىڭ ۇجىمدىق ءىس-ارەكەتتەرىمىز بارشامىزدىڭ بۇگىنگى ءبىرشاما بەيبىت كۇندى عانا ەمەس, كوركەيگەن جانە ۇيلەسىمدى بولاشاقتى جاقتايتىنىمىزدى كورسەتۋگە ءتيىس. الدىمىزدا وراسان زور مىندەت تۇر, بىراق شەشىمتالدىق, كوشباسشىلىق جانە ديالوگتى تاباندى جاقتاۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز بۇگىنگى سىن-قاتەرلەردى ەرتەڭگى جەتىستىكتەرگە اينالدىرا الامىز. مۋلتيلاتەراليزم قاعيداتتارىمەن جاڭارۋ داۋىرىنە ءدال ءبىز جول اشۋعا ءتيىسپىز», دەپ تۇيىندەدى.
