جىلقى مەن قازاق – ەگىز ۇعىم

زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتات ايداربەك قوجانازاروۆ اتالعان ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, قوستاناي تۇقىمىن مىسالعا كەلتىردى. ايگىلى سايگ ۇلىك تۇقىمى وسىدان 70 جىل بۇرىن عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ءوسىپ-ونگەن ەدى. 2014 جىلى مەملەكەتتىك قولداۋ توقتاتىلعاننان كەيىن كۇرت ازايدى.

«1969 جىلى ەلىمىزدە 44 مىڭنان استام قوستاناي جىلقى تۇقىمى تىركەلگەن, ياعني بارلىق اسىل تۇقىمدى جىلقى سانىنىڭ 9,7 پايىزىن قۇراعان. الايدا بۇگىن رەس­مي­ تىركەلگەن قوستاناي جىلقىسىنىڭ سانى 270 باستان اسپايدى, ال اداي جىلقى تۇقى­مى­نىڭ 1 300 باسى تىركەلگەن», دەدى ا.قوجانازاروۆ.

زاڭ جوباسىندا قوستانايلىق جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋعا, ءوسىمىن مولايتۋعا باعىت­تالعان سۋبسيديا قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, اسىل تۇقىمدى ورتالىقتارعا شەتەلدەن سپورتتىق باعىتتا ارنالعان ايعىرلار ساتىپ الۋعا, اسىل تۇقىمدى بيەلەردى وسىرۋگە قارجى بەرىلەدى. سونداي-اق ولاردى كۇتىپ-باپتاۋعا دا قولداۋ جاسالماق.

جىلقىعا مەملەكەتتىڭ ەرەكشە كوڭىل بولۋىنە بىرنەشە سەبەپ بار.

بىرىنشىدەن, جىلقى مەن قازاق – ەگىز ۇعىم. قامبار اتا تۇقىمىن ەڭ العاش قول­عا ۇيرەتكەن قازاقتار ەكەنى ءمالىم. بۇل – عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنگەن, داۋعا تۇس­پەي­تىن فاكت. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەنەوليت داۋىرىنە تيەسىلى بوتاي قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى جىلقىنىڭ قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىن كورسەتتى.

«Science» جۋرنالىنا شىققان اكا­دەميالىق زەرتتەۋ ەڭ العاش بوتاي مادە­­نيەتىنىڭ وكىلدەرى جىلقىنى قولعا ۇيرەت­كە­نىن بۇلتارتپاستاي دالەلدەدى. الان وۋترام باستاعان عالىمدار وسى زەرتتەۋدە بوتاي مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى 3500 جىلدارى بيە بايلاپ, قىمىز ءىشىپ, جۇيرىك باپتاعانىن ايتادى.

ەكىنشىدەن, جىلقى سانى مەن ساپاسىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور يگور نەچاەۆتىڭ جاريا­لاعان ماقالاسىنا سۇيەنسەك, 1916 جىلى قازاق دالاسىندا 4,6 ميلليون باس جىل­قى جايىلىپ ءجۇرىپتى. ۇلتتىق ستاتيس­تيكا بيۋروسى دەرەكتەرىنە سايكەس ازاتتىققا قول جەتكىزگەن تۇستا 1,6 ميلليون تۇلپار قال­­عان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, 2001 جىلعا دەيىن بىرتىندەپ ازايىپ, ميليوننان كەمىپ كەت­­كەن ەدى. بىراق سودان كەيىن كوبەيە باستادى. مىسالى, 2012 جىلى تاۋەلسىزدىك العان تۇس­­تاعى دەڭگەيگە تەڭەسكەن. بىلتىر التاي مەن ەدىلدىڭ اراسىندا 3,8 ميلليون تۇلپار تەبىندەپتى.

بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشى­لىعى ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, شارتاراپتا 57 ميلليون جىلقى جايىلىپ ءجۇر. سونىڭ 10,6 ميلليونى اقش-قا تيە­سىلى. مەكسيكا دا تۇلپارى كوپ ەل سانالادى. وندا قامبار اتانىڭ 6,4 ميلليون تۇقىمى بار. برازيليادا دا جىلقىلار جەتەرلىك (5,7 ميلليون). سول سەكىلدى موڭعوليا مەن قىتاي دا ەر قاناتىن كوپتەپ وسىرەتىن ەلدەر قاتارىندا. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان بۇل تىزىمگە قوسىلدى. تىزىمدەگى العاشقى ۇشتىكتى قۋىپ جەتە الماساق تا, جىلقى سانى جونىنەن كورشى ەلدەردەن كەم تۇسپەيمىز.

ۇشىنشىدەن, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ەجەلدەن جىلقى جانۋارى­نىڭ ورنى ەرەكشە. مىنسە – كولىك, جەسە – اس.

بۇدان بولەك, ات سپورتىنا قاتىستى ءتۇرلى ۇلتتىق ويىنىمىز بار. بايگە مەن كوكپار دەسە, دەلەبەسى قوزبايتىن قازاق كەمدە-كەم. تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ سەكىلدى سايىستاردىڭ ورنى ءبىر توبە.

تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەن­دەگەن ابسەنتتىڭ جەڭىستى جىلناماسى بارشاعا ايان. 1960 جىلى ريم وليمپياداسىندا وزا شاۋىپ, كسرو قورجىنىن التىن مەدالمەن تولىقتىردى. سودان كەيىنگى تورت­­جىلدىق­تىڭ ءدۇبىرلى باسەكەلەرىندە ءبىر كۇمىس, ەكى قولا جۇلدەنى جەڭىپ الدى.

وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قازاقستان ات سپورتىنان وليمپيادادا جۇلدە العان ەمەس. قامبار اتا تۇقىمىن سپورتتىق ماقساتتا قولدانۋعا جەتە كوڭىل بولمەي وتىرعانىمىزدى كورسەتەدى بۇل. ايتپەسە, قۇلاگەر مەن شالقۇيرىقتىڭ تۇقىمى قالمادى دەپ ايتۋعا اۋىز بارمايدى. الىسقا بارماي-اق قويايىق, اداي جىلقىسى بۇگىندە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ تاراپىنان جوعارى باعالانىپ وتىر.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن ەلىمىزدە العاش رەت « ۇلى دالا جورىعى» اتتى مارافون-بايگە وتكىزىلدى. ون ەكى كۇنگە سوزىلعان سايىستا اداي جىلقىسىن باپتاپ مىنگەن ماڭعىستاۋلىق شاباندوزدار ءبىرىنشى كەلدى. بىلتىر وتكەن ەكىنشى جورىقتا اداي جىلقىسى جەكەلەي سىندا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرعان جوق. ءسويتىپ, مارە سىزىعىن ءبىرىنشى بولىپ كەستى. دەگەنمەن بۇل مارافوندا توپتىق ەسەپتە جەتىسۋ وبلىسىنىڭ شاباندوزدارى جەڭىس تۇعىرىنان كورىندى.

العاشقى مارافون-بايگەدەن سوڭ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماڭعىستاۋ وڭىرىنە بارعان ساپارىندا اداي جىلقىسىنىڭ سانىن, ءوسىمىن مولايتۋدى قولعا الۋدى تاپسىرعان ەدى.

«حالقىمىز ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە. قازاقتىڭ اداي جىلقىسى – ماڭعىستاۋدىڭ بىرەگەي بايلىعى. بۇل ارعىماقتار شولگە ەرەكشە شىدامدى, الىس جولعا ءتوزىمدى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. ماڭعىستاۋ تۇلپارلارى الىسقا شاباتىن حالىقارالىق مارافون جارىستارىندا ءاردايىم بايگە الىپ ءجۇر. قازاقى اداي جىلقىسىن الەمگە تانىتا الساق, بۇل ءبىزدىڭ تاعى ءبىر تاماشا برەندىمىزگە اينالادى! سوندىقتان ۇكىمەتكە ونى عىلىمي تۇردە اسىلتۇقىمدى مال رەتىندە تانۋ جانە كوبەيتۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستاردى جەدەل قولعا الۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى ق.توقاەۆ سول كەزدە.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ناتيجەسىندە اداي جىلقىلارى عىلىمي تۇرعىدا دەربەس تۇقىم رەتىندە تانىلدى. ءسويتىپ, بىلتىر جاڭا جىل اۋىسار تۇستا ۇلتتىق زياتكەرلىك مەن­شىك ينستيتۋتى بىرنەشە تۇقىمعا پاتەنت بەردى.

ۇلتتىق رۋحتى نىعايتاتىن, حالىقتى بىرىكتىرەتىن سايىس بيىل دا جالعاسىن تاپتى. بۇل جولى « ۇلى دالا جورىعى» كورنەكتى گەولوگ-عالىم قانىش ساتباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا وراي پاۆلوداردان باس­تالدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن 19 كوماندا استاناعا دەيىنگى 500 شاقىرىم قاشىقتىقتى ەڭسەرۋگە ءتيىس بولدى. بيىلعى سايىستا جەتىسۋ وبلىسىنىڭ وكىلدەرى توپ جاردى. مارە سىزىعىن ەكىنشى بولىپ كەسكەن ماڭعىستاۋلىق شاباندوزدار جۇلدەلى ەكىنشى ورىندى يەلەندى. الماتى قالاسىنىڭ كومانداسى كومبەگە ءۇشىنشى جەتتى.

« ۇلى دالا جورىعىنىڭ» بيىلعى جەڭىم­پازدارى الداعى V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىنى قارساڭىندا وتەتىن حالىقارالىق سايىسقا قاتىساتىن بولدى. وعان الەمنىڭ 15 ەلىنەن كوماندا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن. ەندى قازاق جىلقىلارى ءوز مىقتىلىعى مەن جۇيرىكتىگىن حالىقارالىق سپورتتىق جارىس­تاردا دالەلدەيدى.

تورتىنشىدەن, جىلقى ەتى – قازاق ءۇشىن جەڭسىك استىڭ ءبىرى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن 605 مىڭ توننا ەت وندىرىلەدى. سونىڭ ىشىندە 77 مىڭ تونناسى جىلقىعا تيەسىلى. ءبىر قىزىعى, ۇلى دالادا قامبار اتا تۇقىمى ميلليونداپ سانالسا دا, شالعاي شەتەلدەردەن جىلقى ەتىن تاسىمالدايدى ەكەنبىز. مىسالى, بىلتىر ەلىمىزگە 3 مىڭ تونناعا جۋىق ەت يمپورتتالعان.

ءبىز جىلقى ەتىن ساتىپ الاتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا ارگەنتينا, ۋرۋگۆاي سەكىلدى مەملەكەتتەر بار. ۇلى دالانىڭ قۇنارلى ءشوبىن جەپ قوڭ بايلاعان جىلقى جەتىپ جاتقاندا, سوناۋ لاتىن امەريكاسىنان جال-جايا تاسى­مالداۋدىڭ سەبەبىن كىم ءبىلسىن؟

كەيبىرەۋلەر شەتەلدە جىلقى ەتى ارزان ەكەنىن العا تارتادى. بىراق دجۋنگليدە جايى­لىپ, امازونكادان سۋ ىشكەن جىلقىنىڭ قازىسى تابان شىعا قويۋى ەكىتالاي. ەندەشە, ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى سايگ ۇلىكتەر ­سانىن كوبەيتىپ قانا قويماي ەت قورىن دا مولايتۋ كەرەك-اق.

ء اليحان قىستاۋباي