تۇركى مەملەكەتتەرىنە قاجەت ترانزيتتىك كولىك
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى حالىقارالىق قۇرامداستىرىلعان جۇك تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى 2022 جىلعى 11 قاراشادا سامارقاندتا جاسالعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى حالىقارالىق ارالاس جۇك تاسىمالى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا ارنالعان. كەلىسىمنىڭ ماقساتى – تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ترانزيتتىك كولىك الەۋەتىن جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ. قۇجات تۇركى مەملەكەتتەرى ەلدەرى اراسىندا تەمىرجول, سۋ جانە اۆتوموبيل كولىگى ورىندايتىن جۇكتەردى تاسىمالداۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوندىقتان ماڭىزى جوعارى قۇجات ەگجەي-تەگجەي سارالانىپ, مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ الدىنان وتكەن. سونداي-اق كوميتەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا دا قارالىپ, ءماجىلىستىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرى زاڭ جوباسى بويىنشا وڭ قورىتىندىلارىن ۇسىنعان.
بۇدان بولەك, كوميتەت باسشىسى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن, ونىڭ ىشىندە قىتاي – ەۋروپا قاتىناسىنداعى كونتەينەرلىك پويىزدار ءۇشىن دامىتۋ جونىندەگى كەلىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ونىڭ سوزىنشە, ءوزارا كەلىسىم ەكى ەلدىڭ اۋماعى بويىنشا كونتەينەرلىك پويىزدار ءۇشىن ەكسپورتتىق-يمپورتتىق, ترانزيتتىك تاسىمالداردى ۇلعايتۋ جونىندە ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.
«دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن قۇرۋ تۋرالى مارراكەش كەلىسىمىنە (بالىق اۋلاۋ سۋبسيديالارى جونىندەگى كەلىسىم) وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداما جاساعان اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىزباەۆ: «بۇل قۇجات – الەمدىك مۇحيتقا شىعاتىن تەڭىزدەر مەن سۋ ايدىندارىنداعى بالىق اۋلاۋدى جانە ونىمەن بايلانىستى قىزمەتتى قامتيتىن تاريحتاعى العاشقى كوپجاقتى ساۋدا كەلىسىمى. وسى ارقىلى زاڭسىز, حابارلانبايتىن, رەتتەلمەيتىن كاسىپشىلىككە ىقپال ەتەتىن سۋبسيديالار بەرۋدى شەكتەۋ ارقىلى بالىق رەسۋرستارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلەدى», دەدى.
ءادىل مەحانيزم ەنگىزۋ كوزدەلەدى
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە مەملەكەتتىك ستاتيستيكا جانە دەرەكتەردى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە قاتىستى زاڭ جوباسىن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسى بيىل 2 مامىردا وتكەن پالاتا وتىرىسىندا ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدانعان. قۇجات دەرەكتەردى باسقارۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپ وتىر. ماسەلەن, دەرەكتەردى باسقارۋ ساياساتى سالاسىنداعى وكىلەتتىكتەر مەن قۇزىرەتتەردى ءبولۋ, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنا ساپالى دەرەكتەردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا قوسىمشا وكىلەتتىكتەر بەرۋ مەن دەرەكتەردى جيناۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ, ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋعا كوشۋ, اكىمشىلىك دەرەكتەردىڭ ساپاسى مەن انىقتىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا دەرەكتەر باقىلاۋشىلارىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇدان باسقا, «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق پلاتفورماسىنىڭ جۇمىسىن قۇقىقتىق رەتتەۋ قاراستىرىلعان.
زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجاننا يماشەۆا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ودان ءارى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى بىلتىرعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ورىنداۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. وندا ەكونوميكالىق سيپاتتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ مەن كاسىپكەرلەردى سالىق قىلمىستارى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نورمالارىنىڭ شەگىن ايقىندايتىن ءادىل مەحانيزم ەنگىزۋ تاپسىرىلعان.
وسى ماقساتتا قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستەرگە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە باستاما جاسالدى.
ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەدىل جاڭبىرشين جىلۋ ەنەرگەتيكاسى جانە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى ايتتى.
«زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قۇجاتتى «جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلتىرۋ, جىلۋ ەنەرگەتيكاسى مەن جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى قاتىناستاردىڭ بارلىق جيىنتىعىن رەتتەۋ ءۇشىن تولىققاندى قۇقىقتىق نەگىز بەلگىلەۋ», دەدى كوميتەت باسشىسى.
ال پارلامەنت سەناتى جاڭا رەداكتسيادا ۇسىنعان «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە كرەديت بەرۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى بارىنشا ازايتۋ, قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جەكەلەگەن باپتارىن تۇسىندىرگەن قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى تاتيانا ساۆەلەۆا: «سەنات 35 تۇزەتۋ ەنگىزدى, ونىڭ ىشىندە 11-ءى ناقتىلاۋ سيپاتىندا, 24-ءى جاڭا تۇزەتۋ. كوميتەت زاڭعا پارلامەنت سەناتى ەنگىزگەن وزگەرىستەرمەن جانە تولىقتىرۋلارمەن كەلىسۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى», دەدى.
ساناۆياتسيا قىزمەتىنە سەنىم بار ما؟
بۇدان كەيىن دەپۋتاتتار ەلدەگى وتكىر ماسەلەلەردى جىپكە ءتىزىپ, ۇكىمەت باسشىسىنان باستاپ ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ اتىنا ساۋال جولدادى.
دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ ۇشاققا اۆتوكولىكتىڭ جانارمايىن قۇيىپ ۇشىراتىن, جارتى عاسىرلىق عۇمىرى بار اۋە كولىكتەرىنىڭ ء«ولىم اۋزىندا» جاتقانىن جەتكىزدى. ايتۋىنشا, اۋىل مەديتسيناسى تۇرماق, قالاداعى مەديتسينا شاتقاياقتاپ تۇر. «بىزدەگى جەدەل جاردەمنىڭ وزىنە جەدەل جاردەم كەرەك. مامىر ايىندا قوستاناي وبلىسىندا سانيتارلىق رەيستىڭ سۋ ۇستىندە توبەسىمەن توڭكەرىلىپ جاتقانىن كوپشىلىك كوردى. الىستاعى اعايىندى ەمدەۋگە, ورايىن تاۋىپ ورتالىققا اكەلۋگە اتتانعان ۇشاقتىڭ سيقى سول. اۋرۋدان كەلمەگەن اجالىم اۆياتسيادان كەلە مە دەپ قورقادى ەندى قاراپايىم ەل. حوش, قوستانايدا سۋعا قونامىن دەپ توبەسىمەن توڭكەرىلىپ تۇسكەن ساناۆياتسياعا تيەسىلى ان-2 ۇشاعى ءبىراز بىلىقتىڭ بەتىن اشتى. قازبالاپ كەپ جىبەرگەندە جانتۇرشىگەرلىك جايتتار اشكەرە بولدى. 2019-2023 جىلدارى سانيتارلىق اۆياتسيا جەلىسىندە 11 وقىس وقيعا, 5 اۆياتسيالىق وقيعا تىركەلگەن. سونىڭ تەڭ جارتىسى ان-2 ۇشاعىنىڭ ەنشىسىندە», دەيدى ول.
بىلتىر سانيتارلىق اۆياتسياعا 11,9 ملرد تەڭگە جۇمسالعان. بىراق سالاداعى سوراقىلىق ازايماي تۇر. وكىنىشتىسى سول, ەلىمىزدەگى ساناۆياتسيادا قولدانىلاتىن ان-2 – كەڭەس كەزىندە, 1947 جىلدان باستاپ شىققان ۇشاق. ال ياك-40 – 1966-1981 جىلدارى قۇراستىرىلعان اۋە كولىگى. «وسى تۇرعىدا ورتاشا قىزمەت ەتۋ مەرزىمى 40 جىلدان اسقان ۇشاقتارىن قولداناتىن ەلىمىزدىڭ ساناۆياتسيا قىزمەتىنە سەنىم بار ما؟» دەگەن دەپۋتاتتىڭ ساۋالىنا قۇزىرلى مەكەمەلەر قۇرعاق جاۋاپ بەرمەس دەگەن ۇمىتتەمىز.
شاعىن شاھارلارداعى ءىس شاتقاياقتاپ تۇر
شاعىن شاھارلارداعى ءوندىرىس ونەركاسىپتەرىمەن قاتار شاعىن بيزنەس تە شاتقاياقتاپ تۇر. بۇل تۋرالى «Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ ايتتى. ونىڭ سوزىنە سەنسەك, تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى كەنتاۋ مەن ارىس قالالارىندا ينفراقۇرىلىم جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, حالىقتىڭ جايلى ورتادا ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. دەگەنمەن مونوقالادا شەشىمىن تاپپاي وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەر ءالى دە بار. اتاپ ايتار بولساق, كەنتاۋداعى جىلۋ جايى. قازىر 1934 جىلى سالىنعان جىلۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن 14 مىڭنان استام ابونەنت تۇتىنىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 347 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي, 2000-نان استام جەكە سەكتورداعى تۇرعىن ءۇي جانە 106 بيۋدجەتتىك مەكەمە مەن 441 كوممەرتسيالىق نىسان بار. جىلۋ ورتالىعى جابدىقتارىنىڭ 85 پايىزى توزعان. سالدارىنان بىلتىر كەنتاۋلىقتار قىس بويى توڭىپ شىقتى.
دەپۋتات كەنتاۋدا تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە 5000-نان استام ادام تۇرعانىن العا تارتتى. سوعان قاراماستان قالادا 2019 جىلدان بەرى كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي سالۋ ءىسى توقتاپ قالعان. ونىڭ سىرتىندا جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ماقساتىندا 10 000-نان استام ادام جەر كەزەگىندە تۇر. الايدا ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىلمەۋىنە بايلانىسى بۇل ماسەلە دە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. ماسەلەنىڭ بارلىعى قارجىعا كەلىپ تىرەلىپ تۇر.
سۋ بوگەتتەرىنىڭ 60 پايىزى توزعان
سونداي-اق دەپۋتات قايرات بالابيەۆ ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە سۋ تاسقىنىنان تۋىنداعان وزەكتى ماسەلەنى قاۋزادى. وسى قالىپتاسقان اۋىر جاعدايعا بايلانىستى وتكەن شۇعىل كەڭەستە ۇكىمەتكە بارلىق وڭىردە سۋ تاسقىنىنا قارسى جۇمىستاردى كۇشەيتۋ, ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەن الداعى ۋاقىتتا وسىنداي اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا: «سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايىزى توزىپ تۇر. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن وتە باتىل جانە شۇعىل شارالار قاجەت», دەگەنىن العا تارتقان ول: «ورداباسى اۋدانىنىڭ ءبىر توپ بۇرىنعى سۋ شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى ەلدە بولعان سوڭعى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى «بوگەن» سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى مەن جاعالاۋىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, دابىل قاقتى. بيىل ناۋرىز ايىندا الەۋمەتتىك جەلىدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بەلگىلى ساراپشىسى ك.پاۆلوۆ تا «بوگەن» سۋ قويماسىنىڭ بۇزىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانىنا الاڭداتۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قاراماعىنداعى ورداباسى اۋدانىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار «بوگەن» سۋ قويماسى 1967 جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن, بوگەتىنىڭ ۇزىندىعى – 5,4 شاقىرىم, ال بيىكتىگى – 19,3 مەتر. بۇل سۋ قويماسى «بوگەن» ەلدى مەكەنىنەن 25 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. سىيىمدىلىعى – 370 ملن شارشى مەتر, وبلىستىڭ بەس اۋدانىنا سۋ بەرەدى جانە 120,0 مىڭ گەكتار جەردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى», دەيدى.
57 جىلدان استام جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان بۇل سۋ قويماسى ءالى كۇنگە دەيىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەگەن. سالدارىنان بوگەتى مەن جاعالاۋى توزىپ, بۇگىندە اپاتتىق كۇيگە جەتكەن. ەڭ سۇمدىعى, سۋ توراپتارىن باسقارىپ وتىرعان قازىرگى باسشىلارى سۋ ماماندارى ەمەس ەكەن.
ەلدەگى سوڭعى جاعدايلاردى ەسكە سالعان دەپۋتات توتەنشە جاعدايدى بولدىرماۋ ءۇشىن سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قاۋىپتى جاعدايدا تۇرعان «بوگەن» سۋ قويماسىنىڭ بوگەتى مەن جاعالاۋىنا كەزەكتەن تىس قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جاۋاپكەرشىلىك الۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
