اشارشىلىق ازابى: گەنوتسيد پە, الدە بول­­شەۆيكتىك بيلىكتىڭ قاتە­­لىگى مە؟

قازاقستاندا 125 مىڭنان استام ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, 25 مىڭ ادام اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. جازىقسىز جازالانعانداردىڭ قاتارىندا ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.تىنىشباەۆ, م.دۋلات ۇلى, ت. رىسقۇلوۆ, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.اسفەندياروۆ سىندى ۇلت زيالىلارى مەن ەل جاقسىلارى بار. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ازاماتتاردىڭ ايەلدەرى دە اقمولا وبلىسىندا ورنالاسقان «الجير» لاگەرىندە ازاپتالعانى بەلگىلى.

جىل سايىن قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا اشتىق ماسەلەسى ءتۇرلى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردا, دوڭ­گەلەك ۇستەلدەر مەن باسقا دا رەسمي ءىس-شارالاردا ءجيى تالقىلانادى. قازاق جەرىن­دە نەگە اشتىق بولدى, سول جىلدارى كەڭەس وداعىن قامتىعان قۋعىن-سۇرگىن نە ءۇشىن ۇيىم­داستىرىلدى دەگەن ­ساۋالدار كوپتىڭ ساناسىندا ءجيى تۋىندايتىنى حاق. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قۇرمانعالي داركەنوۆ بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ, «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە ءماندى ماقالا جاريالادى. 

اۆتوردىڭ جازۋىنشا, بۇگىندە قۋعىن-سۇرگىننىڭ سالدارىنا ەمەس, سەبەبى­نە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋ كەرەك. كەڭەس وداعىنىڭ سول جىلدارى جۇرگىزگەن ساياساتى, مەرزىمدىك شارالارى, قابىل­دا­عان قاۋلى, قارارلارى ەلدى اشتىققا اكەلدى.

«1927 جىلعى جەلتوقساندا بايلار شا­رۋاشىلىعىن تاركىلەۋ تۋرالى زاڭ دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. ارادا جارتى جىل­دان استام ۋاقىت وتكەندە, 1928 جىل­عى 27 تامىزدا «بايلاردىڭ شا­رۋا­شى­لى­عىن تاركىلەۋ تۋرالى», ودان كەيىن 13 قىركۇيەكتە «تاركىلەۋگە قارسى­لىق كورسەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋ جانە ءىرى, جارتىلاي ءىرى فەودال­داردى كوشىرۋ تۋرالى» ەكى قاۋلى قابىل­داندى. وسى قۇجاتتار نەگىزىندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان قازاق قوعامىنىڭ شارۋاشىلىق جۇيەسىنە سوققى بەرىلدى. بولشەۆيكتىك بيلىك ەل ءىشىن تاپتىق بو­لىنۋگە, جىكتەلۋگە يتەرمەلەپ, ىنتالان­دىرىپ وتىردى. قالىپتاسقان ۇلتتىق بىرلىك, رۋلىق-تۋىستىق نەگىزىندە قۇ­رىل­عان شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ جۇيەسى بۇزىلدى», دەيدى قۇرمانعالي داركەنوۆ.

اۆتور كەلتىرگەن دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, جالپى 145 مىڭ باس مال تاركىلەنىپ, 619 وتباسى تۇرعان جەر­لەرىنەن, اتاقونىسىنان كۇشتەپ كو­شىرىلدى. 

«1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىنگى بي­­­لىك­تىڭ اۋىسۋى 20-جىلدار­دىڭ باسىنداعى اشتىقتان ەڭسەسىن كوتە­رە الماعان حالىقتى تاعى كۇيدىردى. كەڭەس وداعىندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى ايقىن بايقالدى. 1929 جىلمەن سالىستىرعاندا 1933 جىلى قازاقستاندا مال باسى 90%-عا ازايدى», دەپ جازدى پروفەسسور. 

وسى ورايدا قۇرمانعالي داركەنوۆ قازاق حالقىن اشتىققا دۋشار ەتكەن ءتورت باستى فاكتوردى اتادى:

• ءبىرىنشى فاكتور – گولوششەكين تۇل­عاسى;
• ەكىنشى فاكتور – گولو­ششە­كينمەن بىرگە بيلىكتە بولعان قازاق بول­شەۆيكتەرى;
• ءۇشىنشى فاكتور – ۇلت مۇددەسىن باستى ورىنعا قوياتىن زيالى قاۋىمنىڭ جازىقسىز سوتتالۋى;
• ءتورتىنشى فاكتور – ماسكەۋدىڭ ەت, استىق دايىنداۋ قىسىمى.

ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ №102 (30831) سانىنان نەمەسە مىنا سىلتەمە ارقىلى وقي الاسىزدار.