«Transparency International» جەمقورلىقپەن كۇرەس جانە دۇنيە جۇزىندەگى جەمقورلىق دەڭگەيىن زەرتتەۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىك ەمەس حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان 2018 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىقتى قابىلداۋ يندەكسى (سجقي) بويىنشا مۇمكىن بولعان 100 بالدىڭ 31-ءىن عانا جيناپ, 180 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 124-ورىندى ەنشىلەگەن ەكەن. وسى جونىندەگى كورسەتكىش 2019 جىلى – 34 بالدى (113-ورىن), 2020 جىلى – 38 بالدى (94-ورىن), 2021 جىلى – 37 بالدى (102-ورىن), 2022 جىلى – 36 بالدى (101-ورىن) قۇراعان. ال بىلتىر سجقي بويىنشا ەلىمىز 39 بالل جيناپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ تاريحىندا العاش رەت 93-ورىنعا كوتەرىلدى. ايتسە دە بۇل – كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتقانىمەن, ماقتانارلىقتاي كورسەتكىش ەمەس. سەبەبى سجقي كورسەتكىشى 50 بالدان تومەن ەلدەر سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەر بولىپ سانالادى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بىلتىر ەلىمىزدە 1 461 جەمقورلىق قىلمىس تىركەلگەن. بۇل بۇرناعى جىلعىمەن (1 530) سالىستىرعاندا 4,5 پايىز از. الايدا, وكىنىشكە قاراي, ەلوردا مەن 4 وڭىردە وسى قوعامدىق ىندەت ءتىپتى ءورشي تۇسكەن ءتارىزدى. قالالىق اكىمدىككە قوسا, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار جانە بىرقاتار كۆازيمەملەكەتتىك كاسىپورىن شوعىرلانعان استانادا 2022 جىلى 152 جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق اشكەرەلەنگەن بولسا, بىلتىر ونىڭ سانى 196-عا جەتكەن. بۇل تەرىس ءۇردىس «بالىق باسىنان ءشىريدى» دەگەن ناقىلدى ەرىكسىز ەسكە سالعانداي. سونداي-اق جەمقورلىق قىلمىس سانى قوستاناي وبلىسىندا بۇرناعى جىلعى 78-دەن بىلتىر 97-گە دەيىن, پاۆلودار وبلىسىندا تيىسىنشە 43-تەن 47-گە دەيىن, ۇلىتاۋ وبلىسىندا 14-تەن 41-گە دەيىن, اباي وبلىسىندا 8-دەن 31-گە دەيىن ۇلعايعان.
بيىلعى ءتورت ايدا ەلىمىزدە تىركەلگەن جەمقورلىق قىلمىستار سانى (618) بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن (709) سالىستىرعاندا 12,8 پايىزعا ازايعان. سوعان قاراماستان ەلوردا مەن 9 وڭىردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اشكەرەلەگەن جەمقورلار سانى كوبەيە تۇسكەن. ناقتى ايتساق, جەمقورلىق قىلمىستار سانى استانادا 18,1 پايىزعا (تيىسىنشە 83-تەن 98-گە دەيىن), پاۆلودار وبلىسىندا 230 پايىزعا (10-نان 33-كە دەيىن), اباي وبلىسىندا 210 پايىزعا (10-نان 31-گە دەيىن), قىزىلوردا وبلىسىندا 60 پايىزعا (15-تەن 24-كە دەيىن), جەتىسۋ وبلىسىندا 29,2 پايىزعا ( 24-تەن 31-گە دەيىن), ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 23,1 پايىزعا (13-تەن 16-عا دەيىن), اتىراۋ وبلىسىندا 17,9 پايىزعا (28-دەن 33-كە دەيىن), اقمولا وبلىسىندا 8 پايىزعا (25-تەن 27-گە دەيىن), الماتى وبلىسىندا 5,9 پايىزعا (34-تەن 36-عا دەيىن), سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 5,3 پايىزعا (19-دان 20-عا دەيىن) ارتقان. ال ۇلىتاۋ وبلىسىندا ۇستالعان جەمقورلار سانى بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 18,5 پايىزعا ازايعانىمەن (27-دەن 22-گە دەيىن), بۇل ءوڭىر «شاباقتىڭ» ەمەس, «شورتاننىڭ» قارماققا تۇسكەندىگىمەن – ساتباەۆ قالاسى اكىمىنىڭ پارامەن ۇستالىپ, سوتتالعاندىعىمەن جاماناتتى بولدى.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن وزگە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جەمقورلىق قىلمىستاردى نەگىزىنەن جەكەلەگەن فاكتىلەر بويىنشا انىقتاپ, دانىككەندەر مەن قۇنىققانداردى سوت ۇكىمى ارقىلى تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا ءبىر-بىرلەپ نەمەسە توپتاپ اتتاندىرىپ جاتىر. ال جوعارى اۋديتورلىق پالاتا وسى كەلەڭسىز قۇبىلىستى بولدىرماۋ ماقساتىندا كەشەندى تەكسەرىس جۇرگىزە باستادى.
جاقىندا جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءاليحان سمايىلوۆ 2022-2023 جىلدارى اباي وبلىسىندا بيۋدجەت قاراجاتى مەن اكتيۆتەرىنىڭ پايدالانىلۋ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك اۋديت قورىتىندىلارىن قاراۋعا ارنالعان وتىرىس وتكىزدى. ول ءسوزىنىڭ باسىندا وڭىردە بىلتىر نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 568 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 37,2 پايىزعا ارتقانىن وڭ ناتيجە رەتىندە اتاپ ءوتتى. بىراق بۇل رەتتە اباي وبلىسىندا ينۆەستيتسيا تارتۋدا قول جەتكىزىلگەن ەلەۋلى ءوسىم جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇمساعان كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسى مە, الدە جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك كاسىپكەرلەردىڭ ءوز بيزنەستەرىن دامىتۋعا سالعان قارجىسىنىڭ مولايعاندىعى ما دەگەن ساۋال تۋىندايدى. سەبەبى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا كەلتىرگەن كەدەرگىلەرىن اشكەرەلەپ, جانايقايى شىققان كاسىپكەرلەرگە اراشا ءتۇسىپ ءجۇر.
ماسەلەن, وبلىس پروكۋراتۋراسى بىلتىر ءۇرجار اۋدانىنداعى جالاڭاشكول ستانساسىندا «Alakol Port» قۇرعاق پورتىن سالۋ بويىنشا «Cedrus GmbH» نەمىس كومپانياسىمەن بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋشى – «SG Solution» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ (جشس) اياققا باسىلعان قۇقىعىن قورعادى. بۇل جوبانىڭ قۇنى 40 ملرد تەڭگەگە باعالانعان, جاڭادان سالىناتىن كاسىپورىندا 1000-نان استام جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن. الايدا وبلىستىق اكىمدىك وسى جوبانى ينۆەستيتسيالىق جوبا دەپ تانىعانىنا قاراماستان, جشس-نىڭ قاجەتتى جەر ۋچاسكەسىن الىپ, قۇرىلىستى باستاۋىنا رۇقسات بەرەتىن قاۋلىنى بەكىتۋ ۇدەرىسىن ءۇش ايدان استام ۋاقىتقا سوزىپ, كاسىپكەردى سارساڭعا سالعان. ول امالى تاۋسىلعان سوڭ پروكۋراتۋراعا جۇگىنگەننەن كەيىن سەڭ ورنىنان قوزعالىپ, تۇيتكىلدى ماسەلە وڭ شەشىلگەن. بىراق وسى زاڭسىزدىق ءۇشىن وبلىستىڭ كاسىپكەرلىك باسقارماسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى عانا كىنالى دەپ تانىلىپ, تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان. سوندا قالاي, قۇنى 40 ملرد تەڭگە تۇراتىن ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ ءۇش اي بويى باستالماي جاتقانىن وبلىستىڭ كاسىپكەرلىك باسقارماسىنىڭ باسقا باسشىلارى مەن وبلىستىق اكىمدىكتىڭ جەتەكشىلىك ەتەتىن شەنەۋنىكتەرى مۇلدەم بىلمەي, اي قاراپ جۇرگەن بە؟
بۇعان قوسا, سەمەي قالاسىندا 6 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجاتقا «Pure-Pak» سۇيىق ونىمدەرىنە ارنالعان كارتون قاپتامانى شىعاراتىن جاڭا وندىرىستىك جەلىنى سالۋ جونىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبانى ۇسىنعان «قازپوليگراف» جشس-نىڭ باسشىسى دا قاجەتتى 5 گەكتار جەر ۋچاسكەسىن الا الماي, اۋرەگە تۇسكەن. بۇل ماسەلە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىندا كوتەرىلىپ, پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن عانا شەشىمىن تاپقان.
تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى رەسپۋبليكا بويىنشا جاساعان سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى كارتاسىنا ەنگىزىپ, باقىلاۋعا العان «ساقالدى قۇرىلىس» ساناتىنداعى 156 الەۋمەتتىك نىساننىڭ 12-ءسى اباي وبلىسىنا تيەسىلى. ونىڭ ىشىندە «حولودنىي كليۋچ» جانە «اقساي» كەنتتەرىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, «عابباسوۆ» جانە «ورتالىق» قازاندىقتارىن قايتا جاڭارتۋ, سەمەي قالاسىنىڭ ماڭگىلىك ەل كوشەسىن اباتتاندىرۋ, شاقامان, گلۋحوۆكا, اي جانە قوپا اۋىلدارىندا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىن سالۋ بار.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, اباي وبلىسىندا جۇرگىزىلگەن مەملەكەتتىك اۋديت ناتيجەسىندە بىرقاتار جۇيەلى كەمشىلىك پەن بۇزۋشىلىق انىقتالعان. ماسەلەن, وبلىستىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى تاراپىنان پارمەندى شارالار قولدانىلماۋى, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامالاردىڭ ساپاسىز ازىرلەنۋى جانە مەردىگەرلەرمەن سوتتاسۋ سالدارىنان 218 بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ 60-ى پايدالانۋعا بەرىلمەگەن. وڭىردەگى 28 قۇرىلىس نىسانىندا اياقتالماعان جۇمىس كولەمى ءۇشىن جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ عيماراتتارىن جوندەۋدە مەردىگەر ۇيىمدارعا 2 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا نەگىزسىز اقى تولەنگەن. سەمەي قالاسىنىڭ جولاۋشىلار كولىگى ءبولىمى بىلتىر قوعامدىق كولىك باعىتتارىنا تاريفتەردى دۇرىس بەلگىلەمەگەندىكتەن, تاسىمالداۋشىلارعا جالپى سوماسى 1,3 ملرد تەڭگە سۋبسيديا نەگىزسىز بەرىلگەن. «سەمەي» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بولىنگەن 2 ملرد تەڭگەنىڭ 646 ملن تەڭگەسىن ماقساتىنا ساي جۇمساماعان ەكەن. ال 55 ملن تەڭگەسى يگەرىلمەگەن. بۇل ءوڭىردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
تۇتاستاي العاندا, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا اباي وبلىسىندا جۇرگىزگەن مەملەكەتتىك اۋديت ناتيجەسىندە جالپى سوماسى 9,9 ملرد تەڭگەنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارى اشكەرەلەنىپ, 238 فاكت بويىنشا ماتەريالدار اكىمشىلىك ىستەر قوزعاۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندارعا جىبەرىلگەن.
تۇيىندەي ايتقاندا, دانا اباي بابامىزدىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن كيەلى وڭىردە كەيىنگى جىلدارى قالىپتاسقان كەلەڭسىز جاعداي الاڭداتارلىق. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى مەن وزگە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى, سونداي-اق جوعارى اۋديتورلىق پالاتا مەملەكەتتىك قارجى سالاسىندا زاڭسىزدىق بەلەڭ الىپ, سىبايلاس جەمقورلىق ءورشىپ تۇرعان وزگە وڭىرلەرگە دە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, باقىلاۋدى كۇشەيتسە, قۇبا-قۇپ.
