1899 جىلى س.دۋدين رەسەيدەگى انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىنىڭ تاپسىرماسىمەن شۇعىل ەكسپەديتسيا قۇرىپ, قازاق دالاسىنا اتتانىپ كەتەدى. بۇل ساپارىندا ول اقمولا, جەتىسۋ, سەمەي وبلىستارىن ارالاپ, قازاقتىڭ تۇرمىسى مەن قوعامدىق ءومىرى, سالت-ءداستۇرى, ۇلتتىق ەتنوگرافياسىنا قاتىستى فوتوسۋرەتتەر تۇسىرۋگە تاپسىرما العان. ال تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر 1900 جىلى پاريجدە وتەتىن كورمەدە تانىستىرىلۋعا ءتيىس بولاتىن. جانىنا بىرنەشە شىعىستانۋشىلاردى ەرتكەن دۋدين ەكسپەديتسياسى قازىرگى پاۆلودار قالاسىنان باستالعان. ول تۇستا پاۆلودار ۋەزى سەمەي وبلىسىنا قارايتىن. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعى كوپكە ايان باياناۋىلدى بەتكە الىپ, جولاي قالقامان, قاراسور اسۋلارىنان وتكەن. ودان سوڭ اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسىندە ايالداپ, ءارى قاراي قارقارالىعا وتەدى.
جۋىقتا وسى تاريحي فوتوسۋرەتتەردەن قۇرالعان حالىقارالىق كورمە وبلىس ورتالىعىنداعى «Ertis» مۋلتيمەديالى مۋزەيىندە اشىلدى. كورمەنى ۇيىمداستىرۋعا سەبەپكەر بولعان د.باگاەۆ اتىنداعى مۇراجاي-ءۇيىنىڭ باسشىسى كۇلاش شايدۋللينانىڭ ايتۋىنشا, فوتوسۋرەتتەر رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربور قالاسىنداعى كۋنستكامەرادان – انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا مۋزەيىنىڭ كوللەكتسياسىنان الىنعان.
– مۇنداي كورمە پاۆلودار تورىندە تۇڭعىش رەت وتكىزىلىپ وتىر. سامۋيل دۋدين ەكسپەديتسياسى 1899 جىلى تەك قانا پاۆلودار ۋەزى مەن سەمەي وبلىسى بويىنشا 500-گە جۋىق فوتو ءتۇسىرىپ, ونىڭ 200-ءىن انتروپولوگياعا ارناعان ەكەن. ەكسپەديتسيا ماقساتى قازاقتاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىر تۇرمىسى عانا ەمەس, ەتنوگرافيالىق ەرەكشەلىگىن تۇسىنۋگە ۇمتىلىس ەدى. ول پاۆلودار قالاسىنان باستاعان ساپارىندا جولاي قالقامان, قاراسور جەرلەرىندە ايالداپ, كوپتەگەن اۋىلدى فوتواپپاراتىنا باسىپ الىپ وتىرعان. مىسالى, مىناۋ فوتوسۋرەتتەردە قۇس توسەكتە جاتقان قازاق بايى, ساياتشى, ۇزاتىلىپ بارا جاتقان كەدەيدىڭ قىزى, ىرىمشىك قايناتقان اجەي, جايلاۋعا شىققان كوش سالتاناتى, باياناۋىلداعى جاسىباي كولىنىڭ ماڭايىنداعى ەسكى زيراتتار, اقكەلىن ماڭى جانە تاعى باسقالارى بەينەلەنگەن, – دەپ اڭگىمەلەيدى ك.شايدۋللينا.
فوتوگراف سول ۋاقىتتا قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ بەل ورتاسىنا تاپ بولىپ, قازاق ەتنوگرافياسى مەن شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەرگە كەزىگەدى. قوياندى جارمەڭكەسى جايىندا ايتساق, ول سوناۋ 1840 جىلدان 1930-جىلدارعا دەيىن, ءار جىلدىڭ 25 مامىر-25 ماۋسىم ارالىعىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان. جارمەڭكە تەك ساۋدا-ساتتىق ىسىندە عانا ەمەس, كورشىلەس ەلدەرمەن تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋدا, حالىقتىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋدا اسا ماڭىزدى ورىن الدى. قالىڭ قازاق قاۋىمىنىڭ باس قوساتىن, حالىق ونەرىن ناسيحاتتاۋدىڭ ورتالىعى بولدى. ارقا ءوڭىرىنىڭ نەبىر تارلاندارى جيىلىپ, ونەر سايىسىن ۇيىمداستىرىپ, جارمەڭكەنى قىزدىرا تۇسكەن. انشىلەر, پالۋاندار, تسيرك ارتىستەرى سوناۋ قىتاي, رەسەي, جاپونيادان دا كەلگەن دەگەن دەرەكتەر بار. فوتوگراف جارمەڭكەدە تەك سۋرەت ءتۇسىرىپ قانا قويماي, قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن, اسىرەسە جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ ساۋكەلە, قامزول, قازاقتىڭ شاپانى مەن كۇپى تۇرلەرىن, تۇلكى تىماق, ساپتاما ەتىكتەرىن, سونداي-اق شارۋاشىلىققا پايدالاناتىن زاتتارى مەن جەرگىلىكتى زەرگەرلەردىڭ قولىنان شىققان اشەكەي بۇيىمداردى, وزگە دە زاتتاردى ساتىپ الىپ وتىرعان. ونىڭ بارلىعى كەيىن پەتەربورداعى مۋزەيگە قويىلادى.
دۋدين باياناۋىل جەرىندە شىعىستانۋشىلارمەن بىرگە ايگىلى سادۋاقاس شورمانوۆتىڭ ۇيىندە بولىپ, ونىڭ اقىل-كەڭەسىمەن توڭىرەكتەگى اۋىل ادامدارىن, بەلگىلى جەرلەردى, قىستاقتاردى ءتۇسىرىپ العان. شورمانوۆتار اۋلەتىن ول تۇستا ماسكەۋ مەن پەتەربوردىڭ عالىمدارى جاقسى تانىعان, قازاق تۇرمىسىنا قاتىستى مالىمەتتەردى سولار ارقىلى ءبىلىپ وتىرعان. اقكەلىندەگى شورمانوۆتىڭ ۇيىندە پوتانين دە بولعان دەگەن دەرەك بار.
ءدۋديننىڭ سۋرەتتەرىنە قاراپ تۇرساڭىز, ول ەرلەر مەن ايەلدەردى جۇيەلى تۇردە ءتۇسىرىپ وتىرعانى بايقالادى. بۇل سۋرەتتەر ءبىر ساتتىك قانا ەمەس, ولاردىڭ جاس شامالارىنا, وتباسىلىق, الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى قالاي كيىنەتىنى, كۇندەلىكتى ومىردە نەمەن اينالىساتىنى سەريالى سۋرەتتەرمەن بەينەلەنگەن. وسىلايشا, انتروپولوگيا مۋزەيى ماماندارىنىڭ قازاقتىڭ ءومىر سالتىن تەرەڭ تاني تۇسۋىنە ىقپال ەتكەن ءتارىزدى.
ايگىلى فوتوگراف كۋنستكامەراعا ءوزى تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرىنىڭ تەك قاعازعا شىعارىلعان نۇسقالارىن عانا بەرگەن. ال تۇپنۇسقاسىن گامبۋرگتەگى حالىقتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرعان كورىنەدى.
پاۆلودار وبلىسى
