ساعادات قوجاحمەت ۇلى – سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا تۋعان ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن دارا تۇلعا. رەيحسكانتسەليارياعا شابۋىل جاساعان قازاقتان شىققان باتالون كومانديرى.
باتىردىڭ بالالىق شاعى تاۋقىمەتكە تولى بولدى. ساعادات دۇنيەگە كەلمەستەن ءبىر اي بۇرىن اكەسى قوجاحمەت كوز جۇمادى. التى جاسقا تولار-تولماستا اناسى ايسا باقيعا وزدى. وسىلايشا, بالا ساعادات اعاسى ساعيت پەن جەڭگەسى قۇلتايدىڭ قولىندا تاربيەلەندى. ساباققا ىنتاسى زور, مۇعالىمدەرىنىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنگەن ساعادات ءوزى قاتارلى سىنىپتاس ورىس بالالارىنان وزىپ, ەكى سىنىپتى ءبىر جىلدا اياقتاي ءجۇرىپ, مەكتەپتى ءبىتىردى. الايدا سول ەكى ورتادا سوعىس ءورتى بۇرق ەتە ءتۇستى. ساعيت اعاسى مايدانعا اتتانىپ, كوز ۇزاماي نوۆگورود تۇبىندە قازا تاپتى. وسىدان سوڭ وتباسىنىڭ بار اۋىرتپاشىلىعى ساعاداتتىڭ يىعىنا تۇسكەن ەدى. باتىر «موي پەرەدنىي كراي» كىتابىندا ءوزىنىڭ وسىلايشا بالا جاستان ەرەسەكتەرمەن قاتار تەر توگىپ, ەڭبەكپەن ەسەيگەنىن جازادى.
ساعادات نۇرماعامبەتوۆ 1942 جىلدىڭ شiلدە ايىندا 18 جاسىندا كەڭەس اسكەرى قاتارىنا قابىلدانىپ, تۇرىكمەنستانداعى پۋلەمەتشiلەر دايارلايتىن ۋچيليششەنi ۇزدiك اياقتايدى. كەيىن ۆزۆود كومانديرi رەتiندە مايدان شەبiنە اتتانادى.
ونىڭ وتان ءۇشىن وت كەشكەن مايدان جولى كۋباننان باستالىپ, دونباسس, وڭتۇستىك ۋكراينا, باتىس بەلارۋس, مولداۆيا, پولشا ارقىلى بەرليندە اياقتالدى. گيتلەردىڭ رەيحسكانتسەليارياسىن العاندا اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ جيىرما ءبىر جاسقا دا تولماعان ەدى.
ساعادات 1945 جىلى 17 قاڭتاردا پولشا جەرiندە جاۋ قورعانىسىن بۇزىپ ءوتۋ كەزiندەگi جاۋىنگەرلiك تاپسىرمانى ەرجۇرەكتiلiكپەن ورىندايدى. ماگنۋشەۆ پلاتسدارمىندا بولعان شايقاستا ول باسقاراتىن پۋلەمەت روتاسى 2 كۇن ىشىندە 120 فاشيست پەن 12 پۋلەمەت ورنالاسقان ورىننىڭ كوزىن جويادى. ۆارشاۆا قالاسىنان 60 شاقىرىم جەردەگى ماگنۋشەۆ قالاسىن جاۋ اسكەرىنەن تازارتۋ كەزىندە ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اسكەرلەردى ساۋاتتى باسقارا بىلۋىمەن كوزگە تۇسەدى.
شايقاستاردىڭ بىرىندە ستانوكتى پۋلەمەت دالدەۋىشى ىستەن شىعادى. سوعان قاراماستان نۇرماعامبەتوۆ پۋلەمەتتى قولىنا الىپ, جاۋ اسكەرىنە وقتى قارشا بوراتادى. وسىلايشا, ول فاشيستەردىڭ 2 جويقىن شابۋىلىنا تويتارىس بەرىپ, 65 ءفاشيستىڭ كوزىن جويادى. وسىلايشا, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ باسقارعان روتا پولشانىڭ پيليتسا وزەنىنەن وتەدى. وندا روتا 35 جاۋ اسكەرىن جەر جاستاندىرىپ, 6 پۋلەمەت ورنالاسقان جەردىڭ كوزىن جويادى. وسىلايشا, ونىڭ روتاسى كەڭەس اسكەرىنىڭ العا جىلجۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل شايقاستاردى كەڭەس اسكەرىنىڭ قولباسشىسى گەورگي جۋكوۆتىڭ ءوزى باقىلاعانىن ايتادى. «نۇرماعامبەتوۆ قاتىسقان ۇرىستى كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى جۋكوۆ باقىلاپتى. ول ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرۋدى ۇسىنادى. بۇل ناقتى ەرلىك ەدى», دەيدى ول «دولگ, چەست, پودۆيگ ساگاداتا نۋرماگامبەتوۆا» اتتى دەرەكتى فيلمدە. وسىلايشا, 1945 جىلدىڭ 27 اقپانىندا 20 جاسىندا ساعادات نۇرماعامبەتوۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلەدى.
1945 جىلعى 16 ساۋىردە كۇندىزگى ساعات 12-دە مايور نۇرماعامبەتوۆ قىزمەت ەتەتىن اتقىشتار پولكى وزىنە بەرىلگەن تانك باتالونىمەن تىزە قوسىپ, گۋزوۆ قالاسىنا باعىت الدى. بۇل جونىندە پولك كومانديرى پودپولكوۆنيك پەشكوۆ پەن ديۆيزيا كومانديرى پولكوۆنيك انتونوۆ قول قويعان ناگرادالىق مىنەزدەمەدە «باتىلدىق پەن شەبەرلىك كورسەتە وتىرىپ, ۇرىستى ودان ءارى دامىتا ءبىلدى, كۇندىزگى ساعات 3-تە گۋزوۆ قالاسىنىڭ شىعىس شەتىنە يە بولدى. مۇندا ونىڭ باتالونى 200 گيتلەرشىنى جويدى, 18 اتىس پوزيتسياسىن, 8 تىرەك پۋنكتىن جويىپ, جاۋدىڭ 68 سولداتى مەن وفيتسەرىن تۇتقىنعا الدى», دەپ جازىلعان.
بۇل تۇستاعى ۇرىستار سۇراپىل بولعان. كۇنى تايانعانىن بىلگەن گيتلەرشىلەر ولىمگە بەل بايلاپ, جان اياماي قارسىلاستى. زەەلوۆ شىڭىن باعىندىرار الدىندا شابۋىلدى توقتاتۋدىڭ بار امالىن جاساپ باقتى.
ەكىنشى كۇنى جاۋ گۋزوۆ قالاسىندا اسا كوپ جاياۋ اسكەرىمەن, تانكتەرىمەن, وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەكتەرىمەن كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنە قارسى تۇردى. مايور نۇرماعامبەتوۆتىڭ باتالونى ءۇشىن 18 ءساۋىر كۇنگى سوعىس تا ەستەن شىقپاستاي ەدى. جان الىپ, جان بەرىسكەن ۇرىس ۇزاققا سوزىلدى. پولك كومانديرى مەن ديۆيزيا كومانديرى قول قويعان ناگرادالىق مىنەزدەمەدە 18 ساۋىردەگى وسى ءبىر اسا قيىن سوعىس جايى ايتىلا كەلىپ, بىلاي دەپ جازىلعان ەكەن:
«حارمەسدورف ەلدى قونىسى ماڭىندا 1945 جىلدىڭ 18 اپرەلىندە كۇنى بويى جاۋ كونتراتاكا جاسادى. مايور نۇرماعامبەتوۆ اسقان تاباندىلىق پەن شەبەرلىك كورسەتىپ, نەمىستەردىڭ بارلىق كونتراتاكاسىن تويتارۋدى قامتاماسىز ەتتى. اسكەرلەر كۇشىن كەرەكتى جەرىندە تاماشا ۇيىمداستىرا ءبىلدى. جاۋدى اسكەرى جاعىنان دا, تەحنيكاسى جاعىنان دا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراتىپ, ورنىققان شەبىنەن قۋىپ تاستادى. ونىڭ باتالونى جاۋ فاۋسشىلارى مەن اۆتوماتشىلارى ءىرى توپتارىنىڭ تاباندى قارسىلاسۋىن تاپتاي وتىرىپ, 18 ساۋىردە بۋكوۆ قالاسىنا باسىپ كىردى. كوشە ۇرىستارىنىڭ نەبىر قيىن جاعدايىندا قالانىڭ شىعىس شەتىنە يە بولۋ جونىندەگى پولك كومانديرىنىڭ بۇيرىعىن ورىنداۋدى وتە جاقسى قامتاماسىز ەتتى. بۋكوۆ ءۇشىن جۇرگىزگەن ۇرىستاردا بۇل باتالون 100 گيتلەرشىنى جويدى. 12 اتىس ۇياسىن تالقاندادى, جاۋدىڭ 3 تانكىن, 1 وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەگىن قۇرتىپ جىبەردى».
1945 جىلدىڭ ساۋىرىندە ونى كومانداشىلىق كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ەكىنشى رەت ۇسىنادى. الايدا قىر بالاسىنا كەلگەندە جوعارى جاقتىڭ قىرسىعىپ قالاتىن ادەتى ەمەس پە, «التىن جۇلدىزدىڭ» ورنىنا وسىنى دا قاناعات تۇتسىن دەگەندەي «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن تابىستايدى.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ساعادات قوجاحمەت ۇلى كەڭەس ارمياسىندا كوماندالىق لاۋازىمداردى اتقاردى.
ەگەر ساعادات قوجاحمەت ۇلى تۋمىسىنان قايسار بولماعاندا, فرۋنزە اتىنداعى اسكەري اكادەمياعا تۇسپەۋى دە مۇمكىن ەدى. ەمتيحانداردى ءساتتى تاپسىرىپ بولعان سوڭ, مانداتتىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى گەنەرال-لەيتەنانت سۋحوملينوۆ وفيتسەرلەردى جەكە-جەكە قابىلدايدى. ول «سەن نەبارى جيىرما ەكىدە ەكەنسىڭ, ءالى جاپ-جاسسىڭ, اكادەميادا وقۋعا ەرتەرەك» دەگەندى ايتادى. سوندا ساعادات اعامىز ج ۇلىپ العانداي: «سوعىسقاندا جاس بولمادىم, وقۋعا كەلگەندە جاس بولىپ قالدىم با؟ مەنىڭ قازىر تۇسكىم كەلەدى, بولماسا ەشقاشان! ايتپەسە, اسكەردەن بوساتىڭىز!» دەيدى. گەنەرال دا ازامات ەكەن, سوزگە توقتايدى. وسىلايشا, ءبىراۋىز ءسوز بۇكىل عۇمىرىن اسكەري قىزمەتكە ارناۋعا جول اشادى.
اكادەميادان سوڭ اسكەري قىزمەتتىڭ بارلىق باسپالداعىنان ءوتىپ, ۇزاق جىلدار بويى ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى, ماجارستانداعى كەڭەس ارمياسى وڭتۇستىك توبى قولباسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارادى. كەڭەس وداعى كەزىندە مۇنداي جوعارى اسكەري لاۋازىمدا بولعان قازاق ازاماتتارى نەكەن-ساياق.
1989 جىلى «اسكەري قىزمەتتىڭ شەكتى جاسىنا جەتۋىنە بايلانىستى» زەينەتكەرلىككە شىققاننان ساعادات قوجاحمەت ۇلى سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى ارداگەرلەر ىستەرى كوميتەتىنىڭ باسشىسى بولدى. سونىمەن بىرگە ول كىسىنىڭ قاتارىنان بىرنەشە شاقىرىلىمعا دەپۋتات بولىپ سايلانعانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى قارۋلى كۇشتەردىڭ ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرى ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىن باسقاردى.
تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ ەلىمىزدىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ باسىم مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. سول كەزدەگى جاعداي ەل اۋماعىندا ورنالاسقان اسكەري بولىمدەرگە دۇرىس جانە قاتاڭ باقىلاۋ ورناتۋدى تالاپ ەتتى. وسى ماقساتتا 1991 جىلدىڭ 21 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قۇرىلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا گەنەرال-لەيتەنانت س.نۇرماعامبەتوۆ قۇرمەتتى دەمالىستا بولاتىن. ەلدىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاپ, ونى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن شەگەگە ىلگەن شينەلىن قايتا كيۋگە تۋرا كەلدى.
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىن دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, 1991 جىلى 25 قازاندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى قۇرىلدى. مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, گەنەرال-لەيتەنانت ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆ تاعايىندالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن كوميتەت قورعانىس مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. 1992 جىلعى مامىردا ساعادات قوجاحمەت ۇلى قورعانىس ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالىپ, وعان كەزەكتى گەنەرال-پولكوۆنيك اسكەري اتاعى بەرىلدى. ال 1993 جىلى 5 مامىردا ارميا گەنەرالى اتاعىن يەلەندى.
ساعادات قوجاحمەت ۇلى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ قارۋلى كۇشتەردى باسقاردى, ءتول اسكەرىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. وسى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ 1994 جىلعى 23 مامىرداعى جارلىعىمەن ساعدات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆكە حالىق قاھارمانى اتاعى بەرىلدى.
العاشقى جىلدارى ۇلتتىق اسكەري كادرلاردىڭ تاپشىلىعى بايقالدى. قورعانىس ءمينيسترى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, ار جاعى گەرمانيادا, بەر جاعى تۇرىكمەنستاندا اسكەري قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن قازاق وفيتسەرلەرىن ەلگە شاقىردى. باستارىن ءبىر جەرگە جيىپ, ولاردى باسشىلىق قىزمەتكە تاعايىنداي باستادى. سونىمەن قاتار اسكەري تاجىريبەسى مول باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە ەلدە قالۋىنا جاعداي جاسالدى. قازاق گەنەرالدارىنىڭ العاشقى شوعىرى س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ شينەلىنەن شىققان دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىندە ولار دا اقساقالدى ۇستاز تۇتىپ, ءاردايىم ەرەكشە ىقىلاسپەن ەسكە الىپ وتىرادى.
ول تۇستا مەن ەلدەن تىس جەردە قىزمەت ەتەتىنمىن. ساعادات قوجاحمەت ۇلىمەن ماسكەۋدە, كەڭەس وداعىنىڭ بۇكىل گەنەراليتەتى جينالعان سوڭعى بۇكىلارميالىق كەڭەستە تانىستىم. بۇعان دەيىن مەن دە ەلگە ورالۋعا تىرىسقان ەدىم, بىراق لايىقتى لاۋازىمدار تابىلا قويماعان. ويتكەنى ول كەزدە ديۆيزيا كومانديرى, گەنەرال بولاتىنمىن. 1992 جىلى 1 ساۋىردە ەلگە ورالىپ, الماتىداعى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس كورپۋسىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدىم.
ساعادات قوجاحمەت ۇلىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن قورعانىس سالاسىندا كوپتەگەن زاڭ, العاشقى اسكەري دوكترينا قابىلداندى. قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمى مەن قۇرامى ءتۇزىلدى, ىقتيمال قاۋىپتەر نەگىزىندە مەملەكەتتىڭ اسكەري گەوگرافياسى قايتا قارالدى.
ساعادات قوجاحمەت ۇلى ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىمەن, جوعارى پاراسات-پايىمى, تەرەڭ ءبىلىمى جانە وراسان زور جۇمىس قابىلەتتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ول كىسىنىڭ باي ومىرلىك جانە اسكەري تاجىريبەسى ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋدىڭ قيىن كەزەڭدەرىندە اسا سۇرانىسقا يە بولدى. ورتالىق ازيا اسكەري وكرۋگى باسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ول ەلىمىزدىڭ اسكەري گەوگرافياسىن, قۇرامالار مەن مەكەمەلەردىڭ, تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتى ساقتاۋ بازالارىنىڭ ورنالاسقان جەرىن, ولاردىڭ باسشىلارىن جاقسى ءبىلدى, رەسپۋبليكا اۋماعىندا ورنالاسقان بارلىق بولىمدە بولدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قىسقا مەرزىم ىشىندە وراسان زور جۇمىس اتقارىلدى. قازىرگى قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ زاماناۋي بەينەسىنىڭ نەگىزى سول تۇستا قالاندى. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سوڭ دا ساعادات اعا ارميامەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, قوعامدىق ومىرگە, اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە ىسىنە بەلسەنە ارالاستى.
ول – كوزى تىرىسىندە-اق اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا. توزىمدىلىكتىڭ, ەرلىكتىڭ, وتانعا شەكسىز بەرىلگەندىكتىڭ وزىق ۇلگىسى بولا ءبىلدى. ساعادات قوجاحمەت ۇلى نۇرماعامبەتوۆ قانداي اتاققا يە بولسا دا, كسرو مەن ۆارشاۆا شارتى ەلدەرىندە قانداي لاۋازىمدا قىزمەت ەتسە دە, ارقاشان جەكە قۇرامعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
2005 جىلى ول جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن ءسوز سويلەۋ قۇرمەتىنە يە بولعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جالعىز ارداگەرى. وكىنىشكە قاراي, نيۋ-يوركتە جۇرگەن كۇندەرى زايىبى ليرا سابيروۆنا قايتىس بولدى. ماعان اقساقالدى الماتى اۋەجايىنان قارسى الۋ تاپسىرىلدى. مەنى كورگەن بەتتە, ول بىردەن: «نە بولدى؟» دەگەن سۇراق قويدى. سول جولى سوعىس قاھارمانىنىڭ كوز جاسىن كوردىم...
2013 جىلى ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ 89 جاسىندا باقيعا اتتاندى. قازاقتىڭ قاھارمان ۇلى الماتىداعى كەڭساي زيراتىنا جەرلەندى.
بيىل ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىرلاردىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى جانە بولاشاق وتان قورعاۋشىلار ءۇشىن شىنايى ۇلگى-ونەگە» دەگەن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ اسكەري جانە كۇشتىك قۇرىلىم قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان «ايبىن» وردەنىنىڭ ءتۇرلى دارەجەسىن ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى جانە راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسىمىمەن اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادى. بۇل – تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.
قاھارمان بەينەسى – حالىق جۇرەگىندە. بۇگىندە قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى س.نۇرماعامبەتوۆتىڭ اتىمەن اتالادى. ەلوردانىڭ ءبىر كوشەسى مەن اسكەري كوللەدجگە ەسىمى بەرىلگەن. تۋعان اۋىلىندا تاريحي مۇراجايى دا بار. ال «قارۋلى كۇشتەردىڭ ارداگەرلەرى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى اقمولا وبلىسىنىڭ اقكول اۋدانىنداعى ەڭبەك اۋىلىنا باتىردىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستاما جاسادى.
مۇحتار التىنباەۆ,
حالىق قاھارمانى,
ارميا گەنەرالى
