جەمقورلىق تىيىلسا, جول تۇزەلەدى

وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسى ۇكى­مەتكە اۆتوجول سالاسىندا باقىلاۋدى كۇ­شەي­تىپ, جاڭا نورماتيۆتىك قۇجاتتار قا­بىل­داۋدى تاپسىرعان بولاتىن. بۇعان قوسا, ەلىمىزدىڭ كولىك-لوگيستيكا سالاسىن ءتيىمدى باسقارۋ ماقساتىندا كولىك مينيستر­لىگى قۇرىلعانى ءمالىم. الايدا ازىرگە اۆتو­جول­دىڭ باستى جاۋى بولىپ وتىرعان جەم­­قورلىق تىيىلار ەمەس. مۇنىڭ ءوزى, اسى­رەسە دەموگرافيالىق جاعدايى كۇردەلى سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ (سقو) تۇر­عىندارىنا تىم اۋىر سوققى بولىپ ءتيىپ تۇر. سەبەبى قىزىلجار وڭىرىندە وبلىس­تىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولدار­دىڭ كوبى ۇزاق جىل بويى ەش جوندەۋ كور­مەي, ويدىم-ويدىم, شۇرىق-تەسىك بولىپ ابدەن توزىپ, جەڭىل كولىكتىڭ جۇيتكىپ جۇرۋىنە جارامسىزدانىپ قالعان, ال جوندەلگەندەرى­نىڭ ساپاسى كوڭىل كونشىتپەي, كوپ ۇزاماي قاي­تا ءب ۇلىنىپ جاتادى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مەتىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكامىزداعى 6 256 اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ (اەم) 635-ءى, نەمەسە 10,2 پايىزى قىزىلجار وڭىرىندە ورنالاسقان ەكەن. بۇل كورسەتكىش بويىنشا سقو الدىنا تەك تۇركىستان وبلىسىن (822 اەم) سالىپ, ەكىنشى ورىندى ەنشىلەپ وتىر. مۇنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 8 416,2 كيلومەتر. ونىڭ 1 970 كيلومەترى, نەمەسە 23,4 پايىزى عانا – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدار. ەلىمىز وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا­عى وتپەلى كەزەڭدە بولعان ەكونوميكا­لىق داع­دارىستى ەڭسەرگەننەن كەيىن, نەگىزىنەن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى قالپىنا كەلتىرۋگە كوڭىل ءبولىنىپ, كەيىنگى جىلدارى عانا جەرگىلىكتى جولداردى جوندەۋ قولعا الىنا باستاعانى بەلگىلى. سول سەبەپتى قىزىلجار وڭىرىندەگى وبلىستىق (1983 كيلومەتر) جانە اۋداندىق (4 463,2 كيلومەتر) ماڭىزى بار جولداردىڭ كوبىنىڭ جاعدايى ءالى ءماز ەمەس. سالدارىنان قازىر وبلىستاعى 635 اۋىلدىڭ 371-ىنە عانا اۆتوبۋس قاتىنايدى. ءتىپتى « ۇلىلار مەكەنى» اتانعان جامبىل اۋدانىنداعى كلاسسيك جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ تۋعان اۋىلى – جاڭاجولعا جازدىڭ جاۋىن-شاشىندى كۇندەرى جەڭىل كولىكپەن جەتۋىڭىز ەكىتالاي.

ءادىلى كەرەك, سقو-داعى جەرگىلىكتى جولداردى جوندەۋگە مەملەكەت قازىناسىنان بولىنگەن قارجى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن, وسى ماقساتقا 2020 جىلى 24,4 ملرد تەڭگە بولىنگەن بولسا, بىلتىر بۇل سوما 39,4 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتتىرىلدى. بيىل 35,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ايت­سە دە, وسىنشا قارجىنى تالان-تاراجعا سال­عىزباي, ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. سەبەبى وكىنىشكە قاراي, جەر­گىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىندا اۋىل تۇر­عىن­دارىنىڭ تالاي جىلدان بەرگى جاناي­قايىنىڭ ارقاۋىنا اينالعان اۆتوجول­داردى جوندەۋگە بولىنگەن قارجىنى ارسىز­دىقپەن جىمقىرىپ جۇرگەندەر بار. ونداي­لاردىڭ كەيبىرى اشكەرەلەنىپ, سوتقا تارتىلىپ, قاتاڭ جازاعا كەسىلىپ جاتسا دا, ابدەن قۇنىققان جەمقورلاردىڭ ايىلدارىن جيار تۇرلەرى كورىنبەيدى.

مىسالى, بۇرناعى جىلى عابيت مۇسى­رە­پوۆ اتىنداعى اۋداندا جۇرگىزىلگەن پروكۋ­رورلىق تەكسەرىس ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر مۇلدەم سالىنباعان 27 كيلومەتر اۆتوجولدى سالىندى دەپ اكت تولتىرىپ, «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى بويىنشا بولىنگەن 427 ملن تەڭگە قارجىنى جىمقىرعانى انىق­تالدى. وسى قىلمىستىق ءىس بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزگەن قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگىنىڭ سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا ەكونو­مي­كا­لىق تەرگەپ-تەكسەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتالعان اۋداننىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمى­نىڭ باسشىسى, تەحنيكالىق قاداعالاۋ ساراپشىسى جانە ءبىر مەردىگەر ۇيىمنىڭ ديرەكتورى بىرلەسىپ جاساعان قىلمىستى بۇلتارتپاستاي دالەلدەپ, ۇشەۋىن دە سوت­قا بەردى. اقىرى ولار بىلتىرعى 10 قا­زاندا پەتروپاۆل قالالىق سوتىنىڭ ۇكى­مىمەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 189-بابى 4-تار­ماعىنىڭ 2-تارماقشاسىنا سايكەس قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, ارقايسىسى 7 جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.

بىراق وسى كەلەڭسىز جايتتان تايىنشا اۋدانىنىڭ شەنەۋنىكتەرى ساباق الماعان بولىپ شىقتى. جاقىندا وسى اۋداننىڭ اكىمىنىڭ ورىنباسارى, تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشى­سى جەرگىلىكتى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىكتىڭ ديرەكتورىنان اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولداردى اعىمداعى جوندەۋدەن وتكىزگەندىگى جونىندەگى اكتىلەرگە قول قويۋ ءۇشىن 10 ملن تەڭگە پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالىپ, ۇشەۋى دە تەرگەۋ سوتىنىڭ سانكتسياسىمەن قاماۋعا الىندى. ايتكەنمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىعىنا ءالى ىلىنبەي, «ۇستالماعان – ۇرى ەمەس» دەپ تايراڭداپ جۇرگەن جەمقورلاردىڭ كەسىرىنەن قانشا اۆتوجول ساپاسىز جوندەلىپ, قانشا بيۋدجەت قارجىسى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ جاتقانى ءبىر اللاعا ايان.

جالپى, سقو تۇرعىندارىنىڭ باسقا جاقتارعا كوشىپ كەتۋ ءۇردىسى تىيىلماي, ءوڭىر حالقىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ازا­يىپ بارا جاتقاندىعىنىڭ باستى سەبەبى­نىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى اۆتوجولداردىڭ جاي-كۇيىنىڭ ناشارلىعى. اسىرەسە شالعايداعى شاعىن اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى جاۋىن­دى-شاشىندى كۇندەرى ناۋقاستانىپ قال­عاندا اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋدان ورتا­لىقتارىنداعى ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە تەزدەتىپ جەتە الماي, قينالىپ جۇرەدى. سوندىقتان دا ءوڭىردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اۆتوكولىك جولدارى سالاسىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس­كە باسا كوڭىل ءبولىپ, جەڭ ۇشىنان جال­عاسقان پاراقورلاردى اشكەرەلەۋ جۇمىسىن جۇيەلى تۇردە جالعاستىرسا, قۇبا-قۇپ.

بۇل رەتتە جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا ازا­ماتتىق بەلسەندىلىك تانىتىپ, اۆتوجولداردى سالۋ جانە جوندەۋ بارىسىنا ۇدايى قوعامدىق باقىلاۋ جاساسا, يگى. ويتكەنى بۇعان وتكەن جىلعى 2 قازاندا قابىلدانعان «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ كەڭ مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ال قىزىلجار وڭى­رىندە جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ ۋاقتىلى دابىل قاققاندىعىنىڭ ارقاسىندا مەردى­گەر ۇيىمدار تاراپىنان جول بەرىلگەن كەمشىلىكتەر دەر كەزىندە تۇزەتىلگەن مىسالدار بار. ماسەلەن, بىلتىرعى جازدا ايىر­تاۋ اۋدانىنداعى «ساۋمالكول – سىرىمبەت – سۆەتلوە» باعىتىنداعى اۋداندىق ماڭى­زى بار اۆتوموبيل جولىنىڭ بۇزىلعان اسفالتىنىڭ ورنىنا جاڭاسىن سالىپ جات­قان مەردىگەر ۇيىم جۇمىسىنىڭ كوزگە ۇرىپ تۇرعان شالاعايلىقتارىن بايقاعان جەرگىلىكتى بەلسەندى ازاماتتار ولاردى بەينەجازباعا ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ, شۋ كوتەرگەن ەدى. وسىعان وراي, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار دەرەۋ ارنايى تەكسەرىس جۇرگىزىپ, جولشىلار تاراپى­نان جىبەرىلگەن ورەسكەل كەمشىلىكتەردى انىق­تادى. ناتيجەسىندە, مەردىگەر ۇيىم اۆتو­جولدىڭ كەمشىن تۇستارىنىڭ ءبارىن ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن شۇعىل تۇزەتۋگە ءماجبۇر بولدى. «كوپتىڭ كوزى – قىراعى» دەگەن وسى.