سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
تاعىلىمدى مەكەن تورىنەن ورىن العان شەجىرە تۇنعان جادىگەرلەر گالەرەياسى تاريح تارامدارىن كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن شەبەر تارقاتادى. ال مۋزەيگە جاي كۇنى ەمەس, تۇندە بارۋدىڭ قىزىعى ءوز الدىنا.
جالپى, «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسىنىڭ پايدا بولۋىنا 1993 جىلى جارىق كورگەن «مۋزەي ءتۇنى» ءفيلمىنىڭ اسەرى مول. مۋزەيدەگى ەكسپوناتتاردىڭ بارىنە جان بىتكەن تۇندەگى قىزىق وقيعالارعا تولى ايتۋلى تۋىندىدان كەيىن قالىڭ كورەرمەن مۋزەيدى تۇندە كورۋگە ىقىلاس تانىتقان. ناتيجەسىندە, 1997 جىلى گەرمانيا استاناسىندا تۇڭعىش رەت «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى ۇيىمداستىرىلىپ, بەرليندەگى 18 مۋزەي قالا تۇرعىندارىن تۇندە قارسى الۋعا العاشقى قادام جاساپ كورەدى. شاراعا 30 مىڭنان اسا ادام كەلگەن. ەكىنشى رەت وتكىزىلگەن كەزدە كەلۋشىلەردىڭ سانى 50 مىڭعا دەيىن جەتىپ, رەكورد ورناتىلعان. ءسويتىپ, بۇل اكتسيا الەم ەلدەرىنە تارالىپ, تانىمال بولا ءتۇستى. ال 2005 جىلى فرانتسۋزدار اتالعان اكتسيانى جىل سايىن وتكىزىپ تۇرۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەن. ەۋروپا كەڭەسى ۇسىنىستى قابىلداعان سوڭ «مۋزەي ءتۇنى» الەمنىڭ 38 ەلىندەگى 2 مىڭنان اسا مۋزەيدە وتكىزىلگەن. ول ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. اكتسيا ءبىرىنشى رەت ەلىمىزدىڭ ورتالىق مۋزەيىندە ۇيىمداستىرىلعان. سودان باستاپ جىل سايىن وتكىزىلۋى داستۇرگە اينالعان ادەمى ءۇردىس بيىل دا ءتول تاريحىن تانىپ, الەمدىك جاۋھار مۇرالارمەن تانىسقىسى كەلگەن كورۋشىسىنە ەسىگىن ايقارا اشتى.
ۇلتتىق مۋزەيدە حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنىنە وراي «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى شەڭبەرىندە وتكەن «مۋزەي – قۇندىلىقتار مەكەنى» اتتى ءىس-شارالار كەشەنى تانىمدىق قانا ەمەس, مازمۇندىق مانىمەن دە ءتانتى ەتتى. رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتاردى, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن ءبىر كەڭىستىككە بىرىكتىرە وتىرىپ, ءارتۇرلى جانر مەن ستيلدەگى ونەر تۋىندىلارىن ۇسىنۋ, مۋزەي قىزمەتىن, ونداعى ەكسپوناتتار مەن جادىگەرلەردى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتكەن ايتۋلى شارا قىزىقتى باعدارلاماسىمەن بىردەن باۋراپ الدى.
بيىلعى اكتسيانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – قوناقتار تاريحي-مادەني مۇرا ۇلگىلەرىن سىرتتان كورىپ قانا قويماي, شەبەرلىك ساباقتارىنا بەلسەنە قاتىستى. مۋزەي رەستاۆراتورلارى مەن قور ساقتاۋشىلارى كەلۋشىلەرگە قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋدى ۇيرەتسە, بەينەلەۋ ونەرى زالدارىندا وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر وتاندىق قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ جاۋھارلارىن كەنەپكە ءتۇسىرىپ, شەبەرلىكتەرىن شىڭدادى.
مۋزەي تورىنە قويىلعان كەشەندى كورمەلەردىڭ ىشىندە وتاندىق جانە شەتەلدىك قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن بىرىكتىرگەن «داستۇرلەر ونەرى» كونتسەپتۋالدى كورمەسى, سۋرەتشى رافاەل سلەكەنوۆتىڭ جەكە كورمەسى, تاريحي كارتالار كورمەسى مەن ۇلتتىق مۋزەي قورلارىنان «دالا كەسكىندەمەسى: رامىزدەر. بوياۋلار. بەينەلەر» اتتى ەكسپوزيتسيانى ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى.
سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى رافاەل سلەكەنوۆتىڭ ء«تاڭىر نۇرى» اتتى جەكە كورمەسى تەرەڭدىگىمەن كوڭىل تەربەپ, كوركەمدىگىمەن كوز تارتتى. ادامنىڭ جان تازالىعى مەن قاراپايىمدىلىعىنىڭ سۇلۋلىعىن, قورشاعان الەمنىڭ سىرلارىن كورسەتۋدەگى شىعارماشىلىق يدەياسىنىڭ ليريكالىق-رومانتيكالىق, وپتيميستىك وي فورمالارىن قالىڭ جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىستىرۋدى ماقسات تۇتقان قىلقالام شەبەرىنىڭ يدەياسى وسى كورمەدە تولىعىمەن جۇزەگە استى دەسەك, ارتىق ايتپاعانىمىز.
سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنىڭ رەتروسپەكتيۆاسىن ۇسىناتىن ء«تاڭىر نۇرى» كورمەسىنە سۋرەتشىنىڭ 80 تۋىندىسى قويىلعان. كورمەنى تاماشالاۋ بارىسىندا مۋزەي قوناقتارى اۆتوردىڭ ەرەكشە ەرتەگى ىسپەتتەس الەمىنە ساياحات جاساۋعا مۇمكىندىك الدى. ونەرتانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى شايزادا توحتاباەۆا: «مەن رافاەلدىڭ شىعارمالارىن العاش كورگەنىمدە ولارعا بىردەن ءتانتى بولدىم. رافاەل كەرەمەت شىعارماشىلىق ەنەرگياعا يە. ونىڭ تۋىندىلارى تاڭعاجايىپ بەينەلەر مەن يدەيالارعا تولى. ونىڭ ءار جۇمىسى – شىعارماشىلىق شابىتتىڭ كورىنىسى» دەسە, اۆتوردىڭ ءوزى: «ونەردى ادامزات باسىنا بەرگەن باقىت دەپ بىلەمىن. بۇل باقىتتىڭ بارىمىزگە ورتاق بولعانىن قالايمىن. مەن سىزدەرمەن ءوز باقىتىممەن بولىسكىم كەلدى, سونى قابىل ەتسەڭىزدەر دەيمىن», دەپ اعىنان اقتارىلدى.
«مۋزەي تۇنىنە» ءسان بەرگەن «قوڭىر ءۇن» تانىمدىق كەشى دە كەلگەن قوناعىن بىردەن باۋراپ الدى. ۇلتتىق مۋزەي قورىندا ساقتالعان حالىق كومپوزيتورلارى دومبىرالارىنىڭ ءۇنىن جاڭعىرتقان تاعىلىمدى كەشتى كۇيشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى جانعالي جۇزباەۆ جۇرگىزدى. شارا اياسىندا ەلوردامىزداعى ۇلتتىق مۋزەي قورىندا ساقتالعان, اتاقتى كۇيشى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى, جەتىسۋ ءان-جىر مەكتەبىنىڭ وكىلى كەنەن ازىرباەۆتىڭ, قاراتاۋ كۇي مەكتەبىنىڭ وكىلى گەنەرال اسقاروۆتىڭ, ارقا كۇي مەكتەبىنىڭ ءىرى وكىلى ماعاۋيا ءحامزيننىڭ, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇستازى, ءانشى, مادەنيەت ەشەكەەۆتىڭ قولىنىڭ تابى قالعان, ءوزى ۇستاعان دومبىراسىمەن جانە ارقا دومبىراسىنىڭ بايىرعى ۇلگىسىمەن, اتاقتى دومبىرا جاساۋشى شەبەر رومانەنكو جاساعان دومبىرالارمەن «بۇلبۇل», «قايران شەشەم», «قوڭىر», «بەس تورە», «شالقىما», «تەلقوڭىر», «كارى اقجەلەڭ», «جەمسۋىنىڭ تاسقىنى», «سارىجايلاۋ», «ەركە سىلقىم» كۇيلەرىن اردابي ماۋلەت ۇلى, ابىلعازى احمەديەۆ, قالكەن قاسىموۆ, جانعالي جۇزباەۆ, ەدىل باسىعاراەۆ, ماۋلەت اعاناس اردابي ۇلى ورىنداپ, حامزين ماقسات امانتاي ۇلى, قامىتبەك دانيار مىرزاگەلدى ۇلى «گيگيگاي», ء«مورتاي سۇلۋ», «ەكى جيرەن» اندەرىن اۋەلەتە شىرقادى.
تاعىلىمدى ءىس-شارا ءارى قاراي ۇلتتىق مۋزەيدىڭ عىلىمي جوبالار اكتسياسى اياسىندا جارىق كورگەن كىتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرىنە جالعاستى. اتاپ ايتساق, ب.گابدۋللينانىڭ «قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي تاريحى 1465-1780 جىلدار. وچەركتەر», ا.كۋشكۋمباەۆ پەن ن. بازىلحاننىڭ « ۇلىق ۇلىستىڭ (التىن وردانىڭ) ءحىV-حV عاسىرلارداعى رەسمي قۇجاتتارى (جارلىق, حات, پايزا, تەڭگەلەر)» مونوگرافياسى جانە ن.بازىلحان قۇراستىرعان «قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق نۋميزماتيكاسى» عىلىمي كاتالوگىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. جيىنعا مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى, عالىمدار جانە كىتاپ اۆتورلارى قاتىستى. عالىمدار ۇلى وزگەرىستەر زامانىن قامتىعان عىلىمي كىتاپتاردى ەلىمىزدىڭ ءتول تاريحىن زەرتتەۋدە ۇلكەن ماعلۇمات الار ەڭبەك دەپ تانىپ, ولاردى الداعى ۋاقىتتا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا قاتىستى ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
سونىمەن قاتار قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى زالىنداعى كيىز ءۇيدىڭ ماڭىندا بالالار توعىزقۇمالاق ويناپ, «بالدىرعان گيد» جانە «جۇلدىزدى گيد» جوبالارى اياسىندا №47 «اق جەلكەن», №49 «التىناي» بالا-باقشالارىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى مەن تانىمال ونەر يەلەرى مۋزەي زالدارى بويىنشا ەكسكۋرسيا جۇرگىزدى. وسىلايشا, وسكەلەڭ ۇرپاق ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تانۋ ارقىلى ءتول مادەنيەتىنە جاقىنداي تۇسەتىنى انىق. قۇندىلىقتار مەكەنى مۋزەيدىڭ باستى ميسسياسى دا وسىندا جاتسا كەرەك.
