– سايفۋللا جۇماباي ۇلى, الدىمەن ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماقسات-مىندەتتەرىنە جانە قاعيدالارىنا توقتالساڭىز.
– قازاقستان اۋماعىندا عاسىرلار بويى ءارالۋان مادەنيەتتىڭ, ءدىن مەن داستۇرلەردى ۇستانعان كوپتەگەن حالىقتىڭ تاعدىرى توعىسقان. ءسويتىپ تاريحي ءۇردىستىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە 100-دەن اسا ەتنوس قالىپتاسىپ وتىر. ولاردىڭ قازىرگى ۇلتشىلدىقتىڭ ءورشىپ تۇرعان كەزىندە بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى, اينالىپ كەلگەندە, قازاق حالقىنىڭ توزىمدىلىگىنىڭ جانە تولەرانتتىلىعىنىڭ جەمىسى.
XXI عاسىردىڭ باسى ادامزات تاريحىنا ۇلتشىلدىق پەن كسەنوفوبيانىڭ ءورشۋى جانە ەتنوسارالىق قاقتىعىستاردىڭ شيەلەنىسۋىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. وعان مىسال رەتىندە تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستاردىڭ اشىقتان اشىق ءدىني, ەتنوستىق سيپات الۋى, رەسەي-ۋكراينا سوعىسى, اقش-تاعى قاراناسىلشىلدىك ماسەلەسىنىڭ قايتا ءورشۋى دالەل بولا الادى.
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان ۋاقىتتان باستاپ, قوعامدى ۇيلەستىرۋ, توزىمدىلىك پەن ەتنوسارالىق دوستىققا شاقىرعان قوعام قۇرۋ يدەياسىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزگى شارتى ەتىپ قويا وتىرىپ, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدى قولدادى.
كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى وتپەلى, قيىن كەزەڭنىڭ وزىندە دە ەلىمىز ەتنوسارالىق قاقتىعىسقا جول بەرگەن جوق. ارينە, تۇرمىستىق دارەجەدەگى, جاستار اراسىنداعى تۇسىنبەۋشىلىك, كەيبىر ۇلتشىل توپتاردىڭ ەل اۋماعىندا ۇلتارازدىقتى قوزدىرۋ سياقتى ارەكەتى بولدى. ويتكەنى 100-دەن استام ەتنوس وكىلىن باۋىرىنا باسقان قارا شاڭىراقتاعى بىرلىك پەن تاتۋلىققا كوز الارتقاندار جەتەرلىك. بىراق مەملەكەتتىڭ سىندارلى ساياساتى ارقاسىندا حالىقتىڭ بىرلىگى نىعايىپ كەلەدى.
شەكارامىزدى نىقتاپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان تۇستاعى العاشقى كەزدەن-اق مەملەكەتىمىز ەتنوسارالىق دوستىققا, ازاماتتىق قوعام قۇرۋعا باعىتتالعان ەل ەكەنىن دۇنيە جۇزىنە جاريالادى. بۇل قاعيدا ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا بەكىتىلدى. ماسەلەن, اتا زاڭدا بارلىق ەتنوسقا ولاردىڭ تاريحي شىعۋ تەگىنە, ناسىلىنە, دىنىنە, ۇلتىنا قاراماستان, ازاماتتارعا بىردەي كەپىلدىك بەرىلىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق نورمالار ەتنوستىق توپتار اراسىندا ءوزارا سەنىمدى قالىپتاستىردى.
ەتنوسارالىق كەلىسىم قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك جانە تۇجىرىمدامالىق نەگىزدە قۇرىلدى. ەلدەگى ەتنوسارالىق جانە ءدىني كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ شارتتارى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىندا, جاڭا قازاقستان تۋرالى, ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسي ستراتەگياسىنا, ءدىني احۋالعا, ءارتۇرلى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگيالارىندا جان-جاقتى ايشىقتالعان. سونىمەن قاتار بۇل نورمالار ەلىمىزدىڭ زاڭدىق اكتىلەرى مەن قۇجاتتارىندا دا بەلگىلەندى.
ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماقساتى, مىندەتتەرى مەن قاعيدالارىنىڭ ايقىن كورىنىسى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. ال اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىندا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ, قوعامدا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى جانە تولەرانتتىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ, ەل بىرلىگىن نىعايتۋ, قوعامنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارى نەگىزىندە كەلىسىمدى قولداۋ جانە دامىتۋ.
– كەيبىر ادامدار اسسامبلەيا جاساندى ۇيىم دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ءسىزدىڭ بۇل جايىندا پىكىرىڭىز قانداي؟
– ەل اۋماعىنىڭ بىرقاتار ءوڭىرىن تاسقىن سۋ باسقانى ءمالىم. بۇل ءبىر جاعىنان حالىقتىڭ ناعىز بىرلىگى سىنالاتىن شاق. وتانداستارىمىزدىڭ باسىم بولىگى توتەنشە جاعدايمەن كۇرەسكە جۇمىلدى. تاسقىن باستالعاننان بەرى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ورتاق ىستەن شەت قالماي, تاسقىننان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتىپ كەلەدى. ونى توتەنشە جاعدايداعى ءوڭىر حالقى دا, الەۋمەتتىك جەلىدەگى الەۋمەت تە كورىپ, باقىلاپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى دا ەلەپ-ەسكەرىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
وعان قوسا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاعى ءبىر مارتە «جويقىن سۋ تاسقىنىنان بۇزىلعان ۇيلەردى قالپىنا كەلتىرۋ, زارداپ شەككەن تۇرعىنداردىڭ قالىپتى ومىرگە قايتا ورالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – اسا ماڭىزدى مىندەت» دەگەنى كوڭىلى كۇپتى حالىققا دەم بەردى. سونداي-اق پرەزيدەنت ءسوز اراسىندا «اسسامبلەيا – ەل بىرلىگىن ءىس جۇزىندە ورنىقتىرا تۇسەتىن ءتيىمدى قۇرىلىم», دەپ قاداپ ايتتى.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, كسرو كەزىندە ۇلتارالىق ماسەلەلەر اشىقتان-اشىق تالقىلانبايتىن. مۇنى كسرو كوممۋنيستىك پارتياسى ءوز باقىلاۋىندا ۇستاپ, ەشقانداي ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەر جوق, ءبارى كسرو ازاماتى دەگەن ساياساتتى مىقتاپ ۇستاندى. دەسەك تە قوعامدا نارازىلىق بىرتىندەپ, ءوزىنىڭ «اپوگەياسىنا» جەتىپ وتىردى. مىنە, وسىدان كەلىپ كەي ساراپشىلار كسرو تاجىريبەسىن قايتالاپ وتىر دەگەن پىكىرلەر ايتادى. الايدا جاڭا ساياسي جاعدايدا قالىپتاسقان اسسامبلەيا الدىنا جاڭا مىندەتتەر مەن ماقساتتار قويا ءبىلدى. ەلىمىزدە قۇرىلعان كۇننەن بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ كەلەدى.
قوعامدىق كەلىسىم تاجىريبەسىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ (قحا) قۇرىلۋى ماڭىزدى ساياسي فاكتور بولدى. ويتكەنى سول 1995 جىلدان 2002 جىلعا دەيىن اسسامبلەيا توتاليتارلىق «بىركەلكىلىك» جۇيەسىنەن شىققان ەتنوستاردىڭ ءداستۇرى, ءتىلى مەن مادەنيەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە, دامىتۋعا تولىق جاعداي جاسالۋىنا كۇش سالىپ, بۇقارا ىقىلاسىنا بولەندى. وسىلايشا, «سان الۋاندىق ارقىلى بىرلىككە» دەگەن باعىتتا دامىعان ەتنوسارالىق قاتىناستىڭ وتاندىق ۇلگىسى قالىپتاستى.
ال 2002 جىلدان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىس باعدارى ءار جىلداردا ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ جانە ەل اۋماعىندا ورتاق رۋحاني مۇمكىندىكتەردى دامىتۋعا باعىتتالىپ كەلەدى. ءسويتىپ, اسسامبلەيا مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋشى قوعامدىق ينستيتۋت رەتىندە تانىلدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ تىكەلەي كۇش سالۋىمەن ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىن ساياساتتان تىس ساقتاپ, ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ وتىر.
بۇگىندە اسسامبلەيا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى, قوعامداعى تولەرانتتىلىقتى, حالىق بىرلىگىن ودان ءارى نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ وتىر. مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەكسترەميزم مەن راديكاليزم كورىنىستەرىنە قارسى ارەكەت ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ دەموكراتيا نورمالارىنا نەگىزدەلگەن ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا كومەك كورسەتەدى. ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن, ەتنومادەني ورتالىقتاردىڭ, ەل حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى, ءتىلى مەن ءداستۇرىنىڭ وركەندەۋىن, ساقتالۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ول ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسكەن جوسپار بەكىتىلىپ, مادەنيەت جانە اقپارات, سىرتقى ىستەر, ادىلەت مينيسترلىكتەرىمەن بىرقاتار باعىت بويىنشا ناقتى شارالار اتقارىلىپ جاتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, اسسامبلەيا قىزمەتى قازاقستاننىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرىن ءتيىمدى شەشەتىن ەل رەتىندەگى حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
جالپى العاندا, اسسامبلەيا جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلى, ءاربىر ازامات ەتنوستىق جانە ءدىني ەرەكشەلىگىنە قاراماستان, كونستيتۋتسيادا كەپىلدىك بەرىلگەن ازاماتتىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تولىق پايدالانا الاتىنداي ەرەكشە سەنىم, ىنتىماق, ءوزارا تۇسىنىستىك احۋالى قالىپتاستى.
– مەملەكەت باسشىسى «قازاق ءتىلى ۋاقىت وتە كەلە ەتنوسارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىنىنا سەنەمىن» دەدى. بۇعان قاتىستى نە ايتاسىز؟
– قازاقستانداعى قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قالىپتاستىرۋشى مارتەبەسى تۋرالى پىكىرلەر الۋاندىعى ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە سايكەس وزىندىك ديناميكاعا, وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر. كەزىندە (1959 جىلى) رەسپۋبليكانىڭ دەموگرافيالىق قۇرىلىمىنداعى ۇلەس سالماعى 29%-عا دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن قازاق حالقى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا 40%-دان ءسال اسسا, قازىرگى كەزەڭدە 70%-عا دەيىن جەتىپ وتىر. بۇل – ەل حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسى دەگەن ءسوز. ياعني كەز كەلگەن ساياسي جانە اكىمشىلىك شەشىمدى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كۆورۋمدىق شاما, ساياسي, الەۋمەتتىك مولشەر. بىراق ەتنوسارالىق قاتىناستار دەڭگەيىندەگى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن ىزدەگەندە قۇرعاق ستاتيستيكالىق دەرەك جاعىنان گورى, مازمۇندىق جاعىنا كوبىرەك نازار اۋدارىپ, ءاربىر ەتنوستىق قاۋىمداستىقتىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرمەۋدى ماقسات ەتكەن ماڭىزدى.
اسىرەسە, كەڭەستىك داۋىردە وسىنداي ەتنوستىق سالاداعى امالدىڭ جوعىنان بولعان «قۇرباندىقتار» كوپتەگەن از ساندى حالىقتارعا ءتان بولىپ كەلدى. ونىڭ ىشىندە قازاق حالقى دا توتاليتارلىق رەجىمنەن ءبىرشاما رۋحاني جانە مادەني قىسپاق كورگەنى اقيقات. بىرنەشە رەت ءالىپبيى اۋىسقان ۇلتتىق ءتىلدىڭ ءوزى قۇرىپ كەتۋگە شاق قالعانى – سونىڭ انىق كورىنىسى. ال ەندى تاۋەلسىز ەل بولعان زاماندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن الدى. ول كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىگەن. ەلىمىزدەگى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اۋقىمىنىڭ كەڭەيمەي وتىرعانىنا قىنجىلادى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋىن ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەتتىگىن ايتاتىن قوزعالىستار مەن بەلسەندى ازاماتتار قوعامدا كوبەيىپ كەلەدى. دەگەنمەن ەۋرازيا اۋقىمىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ماسەلەلەر تەك ءتىلدىڭ قىزمەتىن وركەندەتۋمەن شەكتەلمەيدى, ول كوپقىرلى, تەرەڭ مازمۇندى. ول ادامدار اراسىنداعى قاراپايىم تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى قاتىناستاردان مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ۇيلەسىمدى وربۋىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى, مادەني ينتەگراتسيانىڭ پارمەندىلىگىنە تىكەلەي تاۋەلدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
