جاۋىنگەردىڭ جورىق جولدارى

اشتىق جىلدارىنداعى ناۋبەت

مايداننان ەلگە ءدىن امان ورالعان ارداگەرلەرىمىزدىڭ قاتارى سيرەپ بارادى. ەندىگى كەزدە وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, جاۋمەن الىسقان باتىرلاردى كوزى تىرىسىندە ۇلىقتاي الدىق پا دەگەن ورىندى سۇراق مازالايدى. مىسالى, سۇراپىل سوعىستىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ, بەرلين ماڭىندا جارالانعان ماحمۇت بەسىمباەۆتىڭ اعايىن-تۋىستارىنان «اتانىڭ شىتىرمان وقيعاسى تۋرالى فيلم تۇسىرەمىز», دەپ كەلگەندەردىڭ قايتا ەسىك قاقپاعانىن ەستىگەنبىز. بىرنەشە جىل بۇرىن ماحمۇت بەسىمباەۆتىڭ ۇيىنە ءبىز دە بارىپ, ەستەلىك اڭگىمەلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ العانىمىز بار. اشتىقتىڭ قاسىرەتىن كورىپ, مايداننان امان ورالعان قاريانىڭ ومىردەن وزعانى تۋرالى سۋىت حابار بىرەر جىل بۇرىن جەتتى. سوعىس ارداگەرىنىڭ مايدان شەبىندەگى شىم-شىتىرىق ەستەلىكتەرىن وقىرمانعا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.

م.بەسىمباەۆ 1924 جىلى قاڭتاردا جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس اۋدانى بوستان­دىق اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بالا­لىق شاعى اشتىقپەن تۇسپا-تۇس كەلىپ, اتا-اناسىنان ايىرىلعان بالا ماح­مۇتتىڭ تاۋى شاعىلىپ, امالسىز تاراز قالاسىنداعى ناعاشىلارىنىڭ ۇيىنە بارادى.

ءتۇن. اۋىل. ءار ماڭدا قاراۋسىز قالعان كيىز ۇيلەر قىلتيادى. قاس قارايعاندا جاقىنىنان ايىرىلعان اۋىلداستاردىڭ جان داۋسى شىعادى. اتا-انالار كوز قۋانىشى بالاسىنىڭ اماندىعىن ويلاپ, ارىپ-اشىعان. تالعاجاۋ ەتەر قاتقان نان بولسا, كانە؟ اشتىقتىڭ زارىن كەشە دۇنيەگە كەلگەن ويىن بالاسى ءتۇسىنسىن بە؟ بىراق  ولار دا تويىپ اس ىشپەگەن سوڭ كوشە كەزىپ, تىمىسكىلەنەدى. سول ۋاق بالا ماحمۇت تا قالاداعى جيەنىنە ىلەسىپ, كوشە كەزىپ, تىسكەباسار ىزدەيتىن.

«بالامىز عوي. تارازداعى تورتكول كوشەسىندە تۇرامىز. جيەنىمە ەرىپ, كوشە­گە تاماق ىزدەۋگە شىعامىن. قارنى­مىز تويىپ اس ىشكەن كۇندى ۇمىت­قان­بىز. سودان ءبىر كۇن ءبىزدى ەڭسەگەي بويلى بەيتانىس كىسى ۇستاپ الىپ, ورتالىققا الىپ باردى. ميليتسيونەر بولسا كەرەك. ءبىر ۇيگە اپارىپ قامادى. نە ىستە­رى­مىز­دى بىلمەدىك. شاراسىز قالدىق. جيەنىمنىڭ ماعان قاراعاندا ەتى تىرىلەۋ ەدى. تورتكولدى بۇرىن­نان بىلسە كەرەك. قاماۋدان قاشىپ قۇتىلدى. مەن قاشا المادىم. بىرنەشە كۇن ءوتتى. الگىلەر مەنى اشتان قاتپاسىن دەسە كەرەك, ازىن-اۋلاق اس-اۋقاتىن بەردى. ايتەۋىر جالعىز ەمەسپىن. جانىمدا مەن قۇرالپى بالالار بار. كەيىن ءبىلدىم, اڭگىمەلەپ وتىرعان اۋماق قازىرگى قالانىڭ قاق ورتاسى ەكەن. سودان كوپ ۇزاماي ءوزىم قاتارلى ءبىر توپ بالانى پويىزعا مىنگەستىردى. قايدا, كىمگە بارا جاتقانىمىزدان حابارىمىز جوق. نەشە كۇن جول جۇرگەنىمىز ەستە قالماپتى, بىلەتىنىم, بۇرىن اتاۋىن ەستى­مەگەن اقبۇلاق دەگەن اۋىلعا الىپ باردى. بالالار ءۇيى. وسە كەلە بىلدىك, اقبۇلاق رەسەيمەن شەكتەسەدى ەكەن. «دۇنيە ءبىر اينالدىرسا, شىر اينالدىرادى» دەگەن. كونبەسكە امال بار ما؟ بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ, سوندا وقىدىم», دەپ باستاعان ەدى ارداگەر اڭگىمەسىن.

ماحمۇت بەسىمباەۆ بالا كۇنىنەن سۋرەت سالۋعا قىزىققان. جاس شەبەردىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىنا قاتارلاس دوس­تارىمەن قوسا تاربيەشىلەر دە وڭ باعاسىن بەرگەن. دارىندى ەكەنىن تۇيسىنگەن. اقىرى تاربيەشىلەردىڭ نۇسقاۋىمەن ماحمۇت بەسىمباەۆ ۋكراينا ورتالىعى كيەۆتەگى ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. بۇل 1940 جىلدىڭ كۇزى ەدى. سۋرەت سالۋعا بالا جاستان اۋەس بولعان ول كوپ ۇزاماي بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن كاسىبي تۇردە مەڭگەرە باستايدى. بىراق جاس دارىن شەبەر سۋرەتشى بولسام دەگەن اسقاق ارمانىن ۋاقىتشا شەگەرە تۇرۋعا ءماجبۇر بولادى.

مايدانداعى جانتالاس

1941 جىل ەدى. ەل-جۇرت الاڭسىز. جاس­تار جاعى ادەتتەگىدەي وقۋدان كە­يىن ءجيى باس قوسىپ, ءار كۇنىن كوڭىلدى وتكىزۋ­گە تىرىسادى. كينودان توپتاسىپ قايت­قان بوزبالا, بويجەتكەننىڭ اراسىندا ماحمۇت تا ءجۇر. كەنەت, كوشەدە ەرسىلى-قارسىلى جۇرگەن تۇرعىنداردىڭ كوبەيىپ, الاڭسىز حالىقتىڭ الدەنەگە ۇرەيلەنىپ, ۇلارداي شۋلاسقانىن كورگەن جاستار ءبىر بالەكەتتىڭ تاياعانىن ىشتەي سەزگەن. حالىقتى ۇرەيلەندىرگەن حابار سوعىستىڭ باستالعانى تۋرالى ۇندەۋ ەكەن. العاشىندا اڭتارىلىپ قالعان جاس­تار لەزدە ۋچيليششەگە بارادى. كوپ ۇزاماي ۋچيليششەنىڭ جەرتولەسىنە توپتاسقان ستۋدەنتتەرگە بەيتانىس وفيتسەر كەلىپ, وتان الدىنداعى مىندەتىن وتەۋگە دايىن ەرىكتى جاستاردى جيادى. بالا كۇنىنەن اسكەريلەردىڭ كيىم ۇلگىسىنە قىزىعىپ وسكەن جاستار شىنىندا مايداندا جاۋمەن الىساتىنىن سەزسە شە؟

«جەدەل جەتكەن حاباردىڭ ىزىنشە قىز­دار مەيىربيكە بولۋدى قۇپ­تاسا, ءبىز ءوز ەركىمىزبەن اسكەري مىندە­تى­مىزدى وتەيمىز دەستىك. سودان بىرەر كۇندە-اق قالاعا جاقىن, شامامەن 30 شاقىرىمداي قاشىقتاعى اسكەري دايىندىقتان وتەتىن ايماققا باردىق. بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن قارۋ-جاراقتى قولعا الىپ, دۇرىس ۇستاۋدى ۇيرەنە باستادىق. مەن بالا كۇنىمنەن شيراق ءارى ەپتى ەدىم. سول قاسيەتىم كومەكتەستى. اپتاعا جۋىق وقۋ-جاتتىعۋدان وتتىك. كوپ ۇزاماي بىزگە تاپسىرما كەلدى. وتقا ورانعان مايداننىڭ كەيىنگى شەبىندە جۇرەتىنىمىزدى بىلدىك. بلينداج, وكوپ قازدىق. سوندا شامامەن ءبىر جىل, ەكى ايدا كيەۆتەن ستالينگرادقا جاياۋ جەتتىك. كەيىنگى شەپتەگى ءبىز قۇرالپى ساربازدارعا جاعداي جاسالمادى. ءتىپتى جارىتىپ اس ءىشۋدىڭ ءوزى ارمانعا اينالعان. جان باعۋدى ويلاپ, جەمەگەن بالەمىز قالمادى», دەگەن ماحمۇت اتا ءبىراز كىدىرىپ, ءسوزىن قايتا جالعادى.

ماحمۇت بەسىمباەۆتاردىڭ قۇرامى ستالينگرادقا جەتكەندە اسكەر كەمىپ, نەبارى 17 جاۋىنگەر قالعان. قالاعا كىرگەن سارباز از بولعان سوڭ, ستالينگرادتاعى كەڭەس اسكەرىنىڭ قوسىنى وسى توپتى سۇراقتىڭ استىنا الىپ, قاماۋدا ۇستاپتى. ءتورت كۇننەن كەيىن بوساتقان. ماحمۇت بەسىمباەۆ مايداندا موتواتقىشتاردىڭ پولكىندە بولعان. پولك كومانديرى نيكولاي كوۆالەۆپەن دە سوندا تانىسادى. ەكەۋى ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتا دوس­تاسىپ ۇلگەرەدى.

بەسىمباەۆتىڭ تۇڭعىشى

1942 جىلدىڭ كۇزى. وسى مەزگىلدى ماحمۇت بەسىمباەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەستەن شىعارماپ ەدى. مايدان. شەگىنەرگە جول جوق. كومانديردىڭ ايتقانى زاڭ. ساربازدار تاماقتانىپ, الدەنىپ العان سوڭ, باسشىلاردان ستالينگرادقا جاقىن ماڭداعى تراكتور زاۋىتىن قورعاۋ تۋرالى تاپسىرما تۇسەدى. جاۋدى تۇتقيىلدان كۇتىپ, توسىننان ۇستىنەن باسىپ قالۋ مىندەتى جۇكتەلگەن سوڭ, جاۋىنگەرلەر جان-جاققا بىتىراپ, قولايلى ورىن سايلاي باستايدى. وسى كەزدە ماحمۇت تا قاراپ قالماي, سول ماڭداعى بيىك عيماراتتى بەتكە الادى. ءبىرىنشى قاباتىنا جاسىرىنىپ, قىبىر ەتپەيدى. ارادا جارتى ساعات وتەر-وتپەستە ماحمۇت قوزعالا باستايدى. سول ءسات ءۇيدىڭ جوعارى قاباتىنان نارەستەنىڭ شىرىلداعان داۋسىن ەستىپ, توسىرقاپ قا­لا­دى. الىپ-ۇشىپ ءۇيدىڭ ەكىنشى قابا­تىنا كوتەرىلسە, راسىمەن, قانعا شومعان ءسابي جاتىر ەكەن. شاقالاقتى دەرەۋ قولىنا الىپ قارايلاسا, بالا ساپ-ساۋ. جاراقاتى جوق. توڭىرەكتى بارلاپ, تاياق تاستام جەردە ءسابيدىڭ س ۇلىق ءتۇسىپ جاتقان اناسىن بايقايدى. جاقىنداسا, بايعۇس انا ءتىل تارتپاي كەتىپتى. ەكى جەتىم كەزىكتى. ءبىرى – اشتىقتان امان قالعان ەر, ەكىنشىسى – سوعىستىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيتىن شاقالاق. كوك كوز بالانى ماحمۇت قۇشاعىنا الىپ, جۋىندىرىپ, توسىن جايدى كومانديرگە باياندايدى. كوماندير جاس جاۋىن­گەر­دى بوگەمەي, ءسابيدى سانباتقا اپارۋدى بۇيىرادى. سودان كوك كوز بالانىڭ تەگىن بەسىمباەۆ, اتىن ماحمۇت دەپ جاس ساربازدىڭ ءوزى قويادى.

قان مايدان. قاي تۇستان سنارياد ءتۇسىپ, جانشىپ قالاتىنىن بىلمەيسىڭ. بىراق قاندى كويلەك جاۋىنگەرلەردىڭ جەڭىسكە دەگەن سەنىمى ولىمنەن كۇشتىرەك ەدى. وق قارشا بوراپ, جارىلعىشتار كوكتەن توپەلەپ ءتۇسىپ جاتقاندا, قالاي دەگەندە دە بويدى ۇرەي بيلەيدى. قاس قارايعاندا ءتىپتى قيىن. ماحمۇت بەسىمباەۆ وسىنداي الاساپىراندا كۇتپەگەن جەردەن جاراقات الادى. سودان قازان قالاسىندا 7 اي ەمدەلىپ, قايتا مايدانعا اتتانادى. بۇرىن ءوزى شەگىنىپ ءجۇرىپ سوعىسقان لەنينگراد تۇبىنە بارادى.

1943 جىلى شەندىلەر كەلىپ, ماحمۇت بەسىمباەۆ قۇرالپى 20-30 جاستى جيناپ, ۇشاقپەن الىپ كەتەدى. كەيىنىرەك بىلسە, ىرىكتەلگەن جاۋىنگەرلەر پسكوۆ قالاسىنا جەتىپتى. وندا ساربازدار پاراشيۋتتەن سەكىرۋگە ما­شىق­تا­نادى ەكەن. جاس جا­­­­ۋىنگەرلەر 2 اي دايىندالىپ, پاراشيۋتتەن سەكىرۋدى ۇي­رەنىپ الادى.

«دايىندىقتان وتتىك-اۋ دەگەندە ءبىزدى قايتا ۇشاققا وتىرعىزدى. قايدا بارا جاتقانىمىزدى تاعى بىلمەيمىز. 1943 جىلدىڭ قىسى. ۇشاقتان تاعى سەكىردىك. ەرەجە بويىنشا ىشتەي ونعا دەيىن سانادىم دا, ءپاراشيۋتتىڭ تارتقىشىن تارتتىم, بىراق اشىلمادى. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ەكى, ءۇشىنشى رەت تارتتىم, بولمادى. كوزدى جۇمدىم, جەتكەن جەرىم وسى ەكەن دەدىم. سوڭعى رەت تاسىرلاعان داۋىس ەستىلدى. ودان كەيىنگىسى ەسىمدە جوق. كەيىن سۇراستىرا كەلە اعاش ۇستىنە قۇلاعانىمدى ءبىلدىم. اپتا بويى ەس-ءتۇسسىز جاتىپپىن. 7-8 جەرىمنەن جارالانىپپىن», دەدى ماحمۇت بەسىمباەۆ.

جاس جاۋىنگەر سول جاراقاتىنان كەيىن گوسپيتالگە دە بارماي, سارباز­دار­دىڭ قوسىنا قوسىلادى. سودان ولار لەنينگرادقا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋگە شىعادى. اراعا ەكى اي سالىپ, ستالينگراد­قا ديۆيزيا جەتىپ, قالا­نى ازات ەتۋگە كىرىسەدى. 1944 جىلى شابۋىلدى ۇدەتەدى. جاۋ قولىنداعى 100-دەن استام شاعىن اۋىل بوساپ, كوپ ۇزاماي كيەۆ, حاركوۆ, مينسك قالالارى ازات ەتىلگەن. جاۋدىڭ بەتىن قايتارعان جاۋىنگەرلەردىڭ قاتا­رىندا ماحمۇت بەسىمباەۆ تا بولعان. بۇدان كەيىنگى جاعداي بەلگىلى, اسكەر بىرتە-بىرتە قالالاردى بوساتىپ, رۋمىنيا اسىپ, گەرمانياعا ويىسادى. بىراق بەرلينگە شامامەن 72 شاقىرىم قالعاندا ودەر وزەنى ماڭىندا ماحمۇت بەسىمباەۆ تاعى جاراقات الادى. ۆارشاۆاداعى گوسپيتالعا تۇسەدى. بەسىمباەۆ ەندى تىلگە كەلىپ, ساۋىعا باستاعاندا, كەڭەس اسكەرى بەرليندى الدى. سوعىس ءبىتتى دەگەن حابار جەتەدى.

«كوپ ۇزاماي ساۋىعىپ, پولشادان نوۆوسيبيرسكىگە باردىق. سوندا ءبىزدى جاپونياعا اپارماقشى بولدى. بىراق مەن بارعان جوقپىن. كەيىن تومسكىدە تۇتقىنعا تۇسكەندەردى قاراۋىلدادىق. قىسقاسى, 1953 جىلعا دەيىن سوندا جۇردىك. ۋاقىت كەلە ەلگە ورالدىق. تۇپ-تۋرا 21 جىل ورىستىڭ اراسىندا جۇرگەن سوڭ, قازاق ءتىلىن ۇمىتىپ قالىپپىن. باياعى تورتكول كوشەسىنە تىكە تارتتىم. اجە­مىز­دىڭ قىزدارىمەن قاۋىشتىم. ءبارىنىڭ قازاقشاسى جاقسى. سوزدەرىن ءتۇسىندىم, ارينە. الايدا ءتىس جارىپ جاۋاپ قايتارا المادىم. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە سول كەز­دەگى لەنين اتىنداعى ساياباقتىڭ ىرگە­سىندە سۋرەتشىلەردىڭ شەبەرحاناسى بارىن ەستىپ, باردىم. شەبەرحانادان ءالى كومانديرىمىز نيكولاي كوۆالەۆ شىعىپ كەلەدى. ءيا, ءوزى. ول مەنى قاسىنا الىپ ءجۇرىپ, بەينەلەۋ ونەرىنە باۋلىدى. كەيىن ءبىز دە ءتاپ-ءتاۋىر سۋرەت سالا باستادىق. ءبىر سوزبەن ايقاندا, كوۆالەۆ ۇستازىم بولدى ءارى اكەمدەي قامقورلىق كورسەتتى», دەپ تولعانادى مايدانگەر.

راسىندا, ماحمۇت بەسىمباەۆتىڭ ءومىرى شاعىن اڭگىمەگە بەرگىسىز. بۇل وقيعانىڭ شارىقتاۋ شەگى – 1943 جىلى جولدارى ۇزىلگەن كوماندير ن.كوۆالەۆ پەن بەسىمباەۆتىڭ جامبىلدا قاۋىشاتىن شاعى. م.بەسىمباەۆ ن.كوۆالەۆتىڭ كەيىنگى عۇمىرىندا قاسىندا بولعان. كەيىپكەرىمىز سوعىستان كەلگەن جىلى جارى تولعان ساتباەۆامەن شاڭىراق كوتەرەدى. بەس ۇل, ءبىر قىز سۇيەدى. مايدانگەر ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنىمەن, «ەرلىگى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان. سوعىستان كەيىن ەڭبەكتەن الىستاماي, شارۋاشىلىققا دا ارالاسقان.