سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرنۇر ماناپقان
اڭگىمە – جەتىسۋداعى جوڭعار الاتاۋى مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعى جونىندە. مۇندا جىل سايىن الىس-جاقىن شەتەلدەن مىڭداعان تۋريست كەلەدى. ساياباق قىزمەتكەرلەرى وسى جىلى دا بىلتىرعىدان كەم تۇسپەيدى دەپ وتىر. اسەم تابيعات اياسىندا ەمىن-ەركىن تىنىستاپ, شەجىرەسى سوناۋ دينوزاۆرلار داۋىرىمەن شەكتەسەتىن ايگەلى سيۆەرس الما اعاشىن تاماشالايدى. ايتپاقشى, بيىل الما گۇلدەرى سۋىققا ۇرىنباي قىزىلدى-جاسىلدى جەلەككە ورانىپ تۇر. قۇددى اپپاق الەمگە تاپ بولعانداي كۇيگە تۇسەسىز. بۇل اسەردى توپولەۆكا ورمانشىلىعىنىڭ كوكجوتا شاتقالىندا «جوڭعار الاتاۋى» مۇتپ-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن «سيۆەرس الماسىنىڭ گۇلدەۋى» فەستيۆالىندە سەزىندىك.
«جەرىمىز قىزعالداق جانە سيۆەرس الماسىمەن تانىمال. سوندىقتان قازاق جەرىن وتانىم دەپ تانىعان ءار ازاماتتىڭ ەل دامۋىنا ءوز مۇمكىندىگىنشە ۇلەس قوسۋى – مىندەت. وسى ورايدا بۇگىنگى وتكىزىپ وتىرعان ءىس-شارامىز ماڭىزدى دەپ سانايمىن جانە جابايى الما سيۆەرس الماسى تابيعي پوپۋلياتسياسىنىڭ جاعدايىن باقىلاۋدى جانە بارلىق جەردە قورعالۋدى قاجەت ەتەدى. وسىلاي الەم مويىنداپ وتىرعان عاجايىپ وسىمدىگىمىزدى وزگەلەرگە ناسيحاتتاپ, ەلىمىزدىڭ برەندى رەتىندە ماقتانىش ەتۋگە تولىق حاقىمىز بار. ونى تەك ماقتانىش ەتىپ قانا قويماي, كوبەيتىپ ءوسىرۋدى, قورعاۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك», دەيدى رەكرەاتسيا, ەكولوگيالىق اعارتۋ جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى مەرۋەرت سۇلەيمەنوۆا.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – دميتري ەروفەەۆ
الما داقىلى بۇدان مىڭداعان عاسىر بۇرىن جوڭعار الاتاۋى بوكتەرىندە وسەتىن جابايى المادان باستاۋ العان. جابايى المالاردىڭ ىشىندە سيۆەرس الماسىنىڭ الاتىن ورنى بولەك. سەبەبى تامىر جۇيەسى كۇشتى دامىعان, اۋرۋلار مەن زيانكەستەرگە وتە ءتوزىمدى. قازاق دالاسى المانىڭ العاشقى وتانى ەكەنىن راستايتىن عالامات اعاشتار اتالعان ساياباق اۋماعىنداعى 3 800 گەكتار القاپتا جايقالىپ ءوسىپ تۇر. ءتىپتى, جاپون ەلىندەگى ساكۋرانىڭ گۇلدەۋىنەن كەم تۇسپەيدى. وسىناۋ تۇمسا تابيعاتتى قىزىقتاپ كورۋشىلەر قاتارى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى.
ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ءىس-شارالارىن اتقارۋ ناتيجەسىندە جىل سايىن سيۆەرس الماسى كوشەتتەرىنىڭ القابى 30 گەكتارعا كوبەيىپ كەلەدى. مۇنداعى ەڭ ماڭىزدى ءىس – تۋريزم جانە ەكولوگيالىق اعارتۋ جۇمىستارىن ىسكە اسىرۋ. بۇگىندە 13 تۋريستىك باعىت, 2 ەكولوگيالىق سوقپاق بويىنشا سپورتتىق-رەكرەاتسيالىق, عىلىمي-تانىمدىق, جاياۋ, اتتى جانە سۋدا ءارتۇرلى قاشىقتىق پەن قيىندىقتى جەڭۋ قاراستىرىلعان. ول باعىتتار شۋمسكي مۇزدىعى, ەڭ جوعارى تاۋلى ايماقتا ورنالاسقان جاسىلكول كول باعىتىندا جۇرەدى. ودان بولەك سۋ باعىتتارى ينەلى, تەنتەك, بەزىمياننىي كليۋچ وزەندەرى بويىنشا قاتىنايدى.
سيۆەرس الماسى تەڭىز دەڭگەيىنەن 700-800 مەتر بيىكتىكتەن باستاپ 1 200 مەتر بيىكتىكتە وسەدى. سايكەسىنشە, ونىڭ گۇلدەۋ كەزەڭى تابيعاتقا ەرەكشە سۇلۋلىق بەرەدى. المانىڭ بۇرشىك اتىپ, گۇل جارعانىن ۇزاق تاماشالاۋعا بولادى. ۇلتتىق ساياباق اۋماعىندا وسىنداي بىرنەشە الاڭ مەن ارنايى تۋريستىك باعىتتار بار. ماماندار كەلۋشىلەرگە المانىڭ شىعۋ جانە الەمگە تارالۋ تاريحىن ءتۇسىندىرىپ, تىڭ ماعلۇمات بەرەدى.
«سيۆەرس الماسى – ءبىزدىڭ بايلىعىمىز. سيۆەرس الماسىنىڭ ءوزى دامىنە, تۇسىنە قاراي 40 تۇرگە بولىنەدى. بۇل اعاشتىڭ گۇلدەۋ كەزەڭى ءساۋىر ايىنىڭ 20-سى مەن مامىر ايىنىڭ 20-سى ارالىعىندا بولادى. بىلتىر اۋا رايى قولايسىز بولۋىنا بايلانىستى بۇل بايقاۋ جوعارعى دارەجەدە وتپەي قالدى. بيىل الما اعاشتار ادەمى بولىپ گۇلدەپ تۇر», دەيدى عىلىم ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى سايات يگەمباەۆ.
ۇلتتىق ساياباق قىزمەتكەرلەرى جابايى الما اعاشىن قورعاپ, ساقتاپ قانا قويماي, ونىڭ قورىن دا مولايتۋمەن اينالىسادى. المانىڭ دانىنەن كوشەت ءوسىرىپ, ءبىر جىلدا سيۆەرس الماسىنىڭ القابىن ۇلعايتقان. مۇنان بولەك الداعى ۋاقىتتا المانىڭ باسقا دا تۇرلەرىن ءوسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«جىلدا وسى ۋاقىتتا سيۆەرس الماسىنىڭ گۇلدەۋى فەستيۆالىن جەتىسۋلىقتار جوعارى دەڭگەيدە وتكىزەدى. «جوڭعار الاتاۋى» مۇتپ-نىڭ تەرريتورياسى – 356 مىڭ گەكتار, سونىڭ 4 مىڭعا جۋىق اۋماعىن وسى سيۆەرس الماسى الىپ جاتىر. تەڭىز دەڭگەيىنەن 800 مەتر بيىكتىكتە كوكجوتا شاتقالى ورنالاسقان. الما اعاشتاردىڭ ورتاشا جاسى 50-دەن اسادى, 100 جىلدىق اعاشتار دا بار. بيىكتىگى 6-8 مەتر بولادى. جىلدا سيۆەرس الماسىنىڭ ارەالىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن اعاش وتىرعىزىلادى. تابيعاتى كەرەمەت, تۋريستەرگە بارلىق جاعداي جاسالعان», دەيدى دەمالۋشى قۋانىش وجاروۆ.
1793 جىلى ورىس بوتانيگى يوگانن سيۆەرس ءۇرجار وزەنىنىڭ اڭعارلارىنداعى ورمان ىشىندە وسكەن جابايى الماعا ءبىرىنشى بولىپ سيپاتتاما جازعان. ورىس بوتانيگى ك.لەدەبۋر 1844 جىلى تارباعاتايدا بولعان كەزىندە وسى سيۆەرس الماسىنا تولىق سيپاتتاما بەرگەن. 1929 جىلى ورىستىڭ عالىمى ن.ۆاۆيلوۆ ورتالىق ازياعا ەكسپەديتسياعا شىعۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك شىعىسىن جابايى الما مەن ورىكتىڭ ورتالىعى دەگەن بولجام ايتتى. كەيىن بۇل بولجام اكادەميك ايماق جانعاليەۆتىڭ, سونداي-اق ونىڭ كوپتەگەن شەتەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ كوپجىلدىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىمەن قازاقستان «جابايى الماسى» (سيۆەرس الماسى) ءبىزدىڭ عالامشارداعى الما وسىمدىگىنىڭ اتاسى ەكەنىن دالەلدەپ, راستادى.
قىزىل كىتاپقا ەنگەننەن كەيىن ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا عىلىمي-تانىمدىق باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلەدى. عىلىم ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى جانار نۇرعوجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, سيۆەرس الماسىنىڭ ەڭ كوپ مولشەرى جوڭعار الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندە ورنالاسقاندىقتان, مۇندا زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى اتقارىلادى. تۇقىمباقتا الما اعاشتاردى ءوسىرىپ, كوشەتتەرىن گەكتارلاپ, كليماتتىق جاعدايىن ەسكەرىپ وتىرعىزادى.
كۇنشىعىس ەلىندە كوكتەم مەزگىلىن جاپوندىقتار ەرەكشە قۇرمەتپەن قارسى الادى. مىڭداعان قىزعىلت, كۇلگىن, اق تۇسكە بويالعان ساكۋرانىڭ گۇلدەۋىن جاپونيادا جالپى جۇرت بولىپ ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە تويلايدى. بۇل مەيرامدى جاپوندىقتار «حانامي» دەپ اتايدى. جاپون شيەسىنىڭ گۇلدەۋىنىڭ شارىقتاۋ شەگى 22 ناۋرىزدا بولىپ, كوكتەم يىسىنە تولى كەرەمەت كەزەڭ ءبىر اپتاعا سوزىلادى. سيۆەرس الماسىنىڭ گۇلدەۋى فەستيۆالى دە كەلەشەكتە جاپون ەلىندەگىدەي مىڭداعان تۋريست تاماشالايتىن كورىنىس بولاتىنىنا سەنەمىز.
جەتىسۋ وبلىسى
