پرەزيدەنت 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتە جاريالاعان «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى العاشقى جولداۋىندا: «سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندەگى كۇردەلى رەفورمالار – ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جانە ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى. ازاماتتارىمىز جاريا-قۇقىقتىق داۋلاردا بيلىك ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرىنە قاتىستى شاعىم ءتۇسىرۋ كەزىندە كوپ جاعدايدا تەڭسىزدىك احۋالىندا قالىپ جاتادى. ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ رەسۋرستارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سوندىقتان وسىنداي تەڭسىزدىكتەردى بولدىرماۋ ماقساتىندا داۋلاردى شەشۋدىڭ ەرەكشە تەتىگى رەتىندە اكىمشىلىك ادىلەت قۇرىلىمىن ەنگىزۋ قاجەت. بۇدان بىلاي داۋلاردى شەشۋ بارىسىندا سوت قوسىمشا ايعاقتار جيناۋ باستاماسىن كوتەرۋگە قۇقىلى. اتالعان دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ مىندەتى جەكە ازاماتقا نەمەسە بيزنەسكە ەمەس, مەملەكەتتىك ورگانعا جۇكتەلەدى», دەگەن ەدى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە ەلەۋلى وزگەرىستەر باستالىپ, 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسى جۇمىسقا كىرىستى. وسى جاڭا جۇيە حالىقتىڭ سوتتار اتقارۋشى بيلىككە تاۋەلدى, سوندىقتان كوبىنەسە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءسوزىن سويلەيدى دەگەن تەرىس پىكىرىن وزگەرتە باستادى. سەبەبى جوعارعى سوتتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەگەر بۇرىن سوتتار 15 پايىز جاعدايدا عانا ازاماتتاردىڭ پايداسىنا شەشىم قابىلداعان بولسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 60 پايىزدان اسقان. ال ەكى عاسىرعا جۋىق تاريحى بار اتالعان قۇقىقتىق ينستيتۋتتى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە ەنگىزۋ تۋراسىندا 15 جىلداي اڭگىمە بولىپ كەلگەنىمەن, قۇر سوزدەن ءارى اسپاعان بولاتىن. زاڭگەرلەر مەملەكەت باسشىسى باتىلدىقپەن ەنگىزگەن بۇل جاڭاشىلدىقتى قاراپايىم ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋداعى رەۆوليۋتسيالىق رەفورما دەپ ساناپ وتىر.
2017 جىلى ءبىر اۋداندىق سوت توراعاسى اڭگىمە ۇستىندە ءوزىنىڭ ايلىق جالاقىسى 230 مىڭ تەڭگە عانا ەكەنىن, اۋدان پروكۋرورى مەن اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعىنان ەداۋىر كەم الاتىنىن قىنجىلا ايتىپ, «سۋديالار پارا الماي قايتەدى؟..» دەگەندەي ەمەۋرىن بىلدىرگەن. راسىندا دا, سۋديالاردىڭ جالاقىلارىنىڭ اتقارىپ جۇرگەن جاۋاپتى قىزمەتىنە لايىقتى بولماۋى ولاردىڭ اراسىندا پاراقورلىق دەرتىنىڭ ورشۋىنە اكەلىپ سوققان سياقتى. وسى كەلەڭسىز جاعداي ەسكەرىلىپ, 2019 جىلى اۋداندىق سۋديالاردىڭ جالاقىسى 655 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلدى. بۇل – ەلدەگى ورتاشا جالاقىدان ءۇش ەسەگە جاقىن كوپ سوما. مۇنىڭ ءوزى فەميدا قىزمەتشىلەرىنىڭ حالىققا ادال دا ءادىل قىزمەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرگەنى داۋسىز. ارينە, «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەمەكشى, كەيبىر قۇنىققان سۋديالار «تۇيەنى تۇگىمەن, بيەنى بۇگىمەن» جۇتۋلارىن ءالى دە قويماعاندىقتان, تالايى قۇرىقتالىپ, تەمىر تورعا قامالىپ جاتىر.
سوت جۇيەسىندە IT-سەرۆيستەر, ونىڭ ىشىندە سوت كابينەتى ءتيىمدى ەنگىزىلىپ, پايدالانۋشىلار ولاردىڭ يگىلىگىن كورىپ وتىر. حالىقارالىق سوت اكىمشىلىگى قاۋىمداستىعىنىڭ (IACA) باسشىلىعى بىلتىر قازاقستاننىڭ قولجەتىمدى تسيفرلىق اقىلدى سوتتاردى ەنگىزۋدە دۇنيەجۇزىندە ءتورتىنشى ورىندى ەنشىلەگەنىن اتاپ ءوتتى. اتالعان ۇيىم پرەزيدەنتى لۋيس ماريا پالما: «الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەگە سۇيەنگەن قازاقستان قىسقا مەرزىمدە سوت باسقارۋىنىڭ بىرەگەي مودەلىن ەنگىزە وتىرىپ, تەرەڭ رەفورمالار جۇرگىزە الدى» دەپ, ەلىمىزدىڭ سۋديالار مەن سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ, ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە سوت تورەلىگىنە ونلاين قول جەتكىزۋدىڭ وڭ تاجىريبەسىن جوعارى باعالاعان ەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتە جاريا ەتكەن «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا: «قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بەرىك ورنىعىپ, سوت تورەلىگى ءادىل اتقارىلۋى قاجەت. وسىعان وراي قازىلار قاۋىمىن شۇعىل تۇردە قايتا ىرىكتەپ, جاڭارتىپ جاساقتاۋ كەرەك. قازىلار جوعارى بىلىكتى, ادال, سونداي-اق جەمقورلىقتان تازا بولۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن, بارلىق سۋديالاردىڭ مارتەبەسىن تەڭەستىرگەن ءجون. ولار وزىنەن جوعارى تۇرعان ارىپتەستەرىنە تاۋەلدى بولماۋى كەرەك», دەپ اتاپ ايتتى. بۇعان قوسا مەملەكەت باسشىسى كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ سوتقا ىقپال ەتۋىن بولدىرماۋ, سۋديالارعا اكىمشىلىك قىسىم كورسەتەتىن امال-ءتاسىلدىڭ ءبارىن جويۋ مىندەتىن العا قويدى. سونىمەن قاتار سۋديالاردىڭ زاڭ بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدى دا ۇسىندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سەنات جانىنان قۇرىلعان سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قازىر سىندارلى ديالوگ ورنىنا اينالىپ وتىر. ونىڭ قۇرامىنداعى دەپۋتاتتار, ادۆوكاتتار, زاڭگەر-پراكتيكتەر, عالىمدار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كوپتەگەن ماڭىزدى زاڭنامالىق شەشىمدى كوپ بولىپ, كەڭەسىپ قابىلدادى. ماسەلەن, سوت ۇدەرىستەرىنىڭ تىم سوزىلىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا اپەللياتسيالىق سوتتار بىلتىرعى شىلدەدەن باستاپ ىستەردى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتارعا كەرى قايتارۋدى توقتاتىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن وزدەرى انىقتاپ, تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدايتىن بولدى. بۇل شارا ەكى ساتىداعى سۋديالاردىڭ وزدەرى قابىلدايتىن شەشىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتكەنى ءسوزسىز.
پرەزيدەنت كوتەرگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – سۋديالارعا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت توراعالارى تاراپىنان جاسالاتىن قىسىمدى بولدىرماۋ ماقساتىندا ولارعا قاتىستى جاسىرىن ارنايى جەدەل ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن سانكتسيانى بۇرىنعىداي وبلىس پروكۋرورلارى ەمەس, ەلدىڭ باس پروكۋرورى عانا بەرەتىن بولىپ شەشىلدى. بۇعان قوسا سوت جۇيەسىنىڭ اتقارۋشى بيلىك تارماعىنان تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا مودەلى ەنگىزىلىپ, وعان بارلىق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ شىعىستارىنىڭ كەمىندە 6,5 پايىزى مولشەرىندە قارجى ءبولۋ زاڭداستىرىلدى. سوت جۇيەسى بيۋدجەتىنىڭ شىعىستارى جانە سۋديالاردىڭ جالاقىلارىنىڭ مولشەرى بارلىق دەڭگەيدەگى سوت دەلەگاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن جوعارعى سوتتىڭ كەڭەيتىلگەن جالپى وتىرىسىندا ايقىندالاتىن بولدى.
ءبىر نازار اۋدارارلىق جاڭالىق بيىلدان باستاپ اۋداندىق سوتتاردىڭ توراعالارىن سايلاۋ ەنگىزىلمەكشى. بۇل لاۋازىمدارعا كانديداتتاردى سۋديالار قاۋىمى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلايدى. ايتسە دە, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە ءالى دە ويلانارلىق جايلار بار. ناقتى ايتساق, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى بىلتىرعى قازان-قاراشا ايلارىندا جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ حالىقتىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيى 61 پايىز ەكەنىن كورسەتكەن. بۇل كورسەتكىش پروكۋراتۋرا (63,8 پايىز) جانە پوليتسيا (63,1 پايىز) ورگاندارىمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما تومەن.
بۇدان بىرەر جىل بۇرىن ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن اۋىلداسىم: ء«بىر ەلەۆاتوردىڭ باستىعى شارت بويىنشا 100 ميلليوننان استام تەڭگەگە باعالانعان استىعىمنىڭ اقىسىن تولەمەي, سوزباققا سالىپ ءجۇر. نە كومەگىڭ بولادى؟», دەپ سۇرادى. «ەكونوميكالىق سوتقا جۇگىن», دەپ كەڭەس بەردىم. بىرەر اپتادان كەيىن الگى اۋىلداسىم تاعى تەلەفون سوعىپ تۇر: «سۋديا اۋەلى 3 ميلليون تەڭگە سۇرادى. ارادا ءبىر اپتا وتكەن سوڭ, ول سومانى 7 ميلليونعا دەيىن ءوسىردى. ەندى نە ايتاسىڭ؟», دەدى جىلارمان بولىپ. نە ايتۋشى ەدىم؟ ء«بىر تيىن دا پارا بەرمە. جوعارعى سوتقا دەيىن ارىزدانساڭ دا, تۇبىندە سەن جەڭۋگە ءتيىسسىڭ», دەدىم. سۋديالاردىڭ ىشىندە كوپە-كورىنەۋ جاسالىپ وتىرعان قياناتتى تۇزەتۋ ءۇشىن ميلليونداعان تەڭگە پارا سۇرايتىن وسىنداي ارسىز دا بولادى ەكەن. مىنە, سونداي سوت جۇيەسىندەگى ء«بىر قارىن مايدى شىرىتەتىن ءبىر قۇمالاق» ىسپەتتى جەمقورلاردان ارىلۋ ءۇشىن, بالكىم, اقش, يتاليا, شۆەيتساريا سىندى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردەگى سياقتى, ءبىزدىڭ ەلدە دە سۋديالاردى دا سايلاۋعا كوشەتىن كەز تۋعان بولار. بۇل ماسەلەنى جۋىردا جوعارعى سوتتىڭ بۇرىنعى توراعاسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى مۇسابەك الىمبەكوۆ «سوت جۇيەسى – قازاقستاندىق قوعامدى دامىتۋ نەگىزى» تاقىرىبىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيادا كوتەرىپ: «كەيىنگى كەزدە قوعامدا سوت جۇيەسى ءجيى سىنالىپ ءجۇر. بۇگىندە اۋىل جانە اۋدان اكىمدەرىن حالىق سايلايدى, ۇكىمەتتى پارلامەنت تاعايىندايدى, زاڭ شىعارۋشى ورگاندار دا سايلاۋ ارقىلى قالىپتاستىرىلادى, ال سۋديالار ءالى تاعايىندالىپ كەلەدى. ءبىز سۋديالاردى حالىقتىڭ ءوزى سايلاۋى تۋرالى ويلانۋىمىز كەرەك. ويتكەنى كەشەگى كەڭەس زامانىندا سۋديالار سايلانعان بولاتىن. مىسالى, مەن 1982 جىلى سول كەزدەگى جامبىل قالاسىنىڭ ورتالىق اۋدانىنىڭ حالىق سۋدياسى بولىپ سايلانعانمىن», دەدى.
باسقا كەيبىر بەلگىلى زاڭگەرلەر دە «سۋديالار تاعايىندالاتىن بولعاندىقتان, جوعارى جاققا قاراپ, جالتاقتاپ وتىرادى. سوت جۇيەسىنە سەنىمدى ارتتىرۋدىڭ ءبىر جولى سۋديالاردى حالىقتىڭ تىكەلەي سايلاۋى بولۋعا ءتيىس», دەگەن پىكىر ءبىلدىرىپ ءجۇر.
