ۇقك-تىڭ «ارىستان» ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەسىنىڭ قىزمەتى تەرروريستىك وقيعالارعا, جەكە ادامعا, قوعامعا, مەملەكەتكە جانە وزگە دە اسا قاۋىپتى قىلمىستىڭ جولىن كەسۋگە باعىتتالعان. بۇل قىزمەت العاشىندا «ا» تانىمال توبىنىڭ ورتالىق ازيا وڭىرلىك بولىمشەسىنىڭ بازاسىندا قۇرىلدى. سول ۋاقىتتا 1974 جىلى 29 شىلدە كسرو مقك توراعاسى يۋ.اندروپوۆتىڭ جەكە نۇسقاۋىمەن قۇرىلعان العاشقى كاسىبي تەرروريزمگە قارسى بولىمشە وسىلاي اتالدى. كەيىن ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان سوڭ 1992 جىلعى 13 قاڭتاردا قازاقستان پرەزيدەنتىنە تىكەلەي باعىناتىن «ا» توبى تەرروريزمگە قارسى ارنايى اسكەري بولىمشە بولىپ قايتا جاساقتالدى. وسىلايشا, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ العاشقى رەسمي اسكەري ءبولىمى بولسا, 1993 جىلى ساۋىردە «ا» توبى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا كىردى. تۋرا ءبىر جىلدان كەيىن «ارىستان» ارناۋلى قىزمەتى دەگەن اتاۋ بەرىلدى. وعان ارنايى دايارلىقتان وتكەن ءارى دەنساۋلىعى مىقتى اۋە-دەسانتتىق قىزمەتكە جارامدى جىگىتتەر عانا الىنادى. ىرىكتەۋگە الىناتىن ۇمىتكەرلەر ءجۇزۋ, مىلتىق پەن اۆتوماتتى قارۋدان اتۋ, قويان-قولتىق ۇرىس پەن پاراشيۋتپەن سەكىرۋ, پسيحوفيزيولوگيالىق سىناقتان وتۋگە ءتيىس. سەبەبى بۇل قىزمەتكە فيزيكالىق جانە پسيحولوگيكالىق شامادان تىس جۇكتەمەلەرگە توتەپ بەرە الاتىن, شەشۋشى ساتتە قورقىنىش دەگەندى بىلمەيتىن جاۋىنگەرلەر قاجەت. كەز كەلگەن وپەراتسياعا مۇقيات قاراۋ جۇكتەلەتىندىكتەن, مۇنداعى ساربازدار بىرنەشە مينۋتقا, ءتىپتى سەكۋندقا عانا سوزىلاتىن شابۋىلعا كۇنى بويى دايىندالادى. قىزمەت قۇرامىندا امبەباپ دايىندىقتان وتكەن قىزمەتكەرلەردەن باسقا, مەرگەندەر, جارىلعىش تەحنيكالار بويىنشا تەحنيكتەر, كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋشىلەر, پسيحولوگتەر سەكىلدى بەيىندى ماماندارعا دا ءوز مىندەتىن تىڭعىلىقتى اتقارۋ جۇكتەلەدى. ارناۋلى قىزمەتتىڭ پوليگونداردا, جەدەل-جاۋىنگەرلىك وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە سىنالعان ءوز ءىس-قيمىل الگوريتمى بار. الايدا ومىردە ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن جاعدايلار وتە كوپ. سوندىقتان ەپتىلىك قانا ەمەس, ولارعا سىن ساعاتتا شەشىم شىعارا ءبىلۋ دە كەرەك. شابۋىلدىڭ نەگىزگى ستسەناريى عانا ەمەس, قوسالقى ءىس-قيمىلدىڭ وزىنە مۇقيات قاراۋ ماڭىزدى.
جاقىندا عانا كورەرمەنگە جول تارتقان «نابات وپەراتسياسى» ءفيلمى شىنايى ومىردە بولعان وقيعا ىزىمەن تۇسىرىلگەن. وقيعا جەلىسىنە ءدال وسى ارنايى ماقساتتاعى قىزمەتتىڭ العاشقى وپەراتسياسى ارقاۋ بولعانىمەن, كينونىڭ كوركەمدىك كەڭەسى وزگەرتۋ ەنگىزگەن سەكىلدى.
وسىدان 32 جىل بۇرىن اقپاننىڭ 23-دە شىمكەنت قالاسىندا ءساتتى وتكىزىلگەن «نابات-92» – الەمدەگى ەڭ قىسقا ۋاقىتتا, ەڭ ماڭىزدىسى, ادام شىعىنىنسىز اتقارىلعان ەڭ العاشقى وپەراتسيا. قىزىلوردا مەن شىمكەنتتى عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل كۇشتىك قۇرىلىمدارىن اياقتان تىك تۇرعىزعان مۇنداي وقيعا بۇعان دەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنداعى ەلدەر تۇگىلى, الىس ەلدەردىڭ وزىندە بولىپ كورمەگەن.
كەڭەس وداعىنىڭ ەندى ىدىراپ جاتقان كەزى. بارلىق سالادا ءتارتىپ جوق. اسكەري قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن قاتارداعى جاۋىنگەرلەر اراسىندا جارعى بۇزۋشىلىق كەڭ ەتەك الىپ, كۇزەتشى-ساربازدار اراسىنداعى بارماق باستى, كوز قىستى ارەكەت كوبەيگەن. كۇزەتتىڭ وزىندە ءتارتىپ بۇزۋشىلىق بولعان سوڭ تۇتقىندار اراسىندا دا اراق-شاراپ, تەمەكى مەن ەسىرتكى ساۋداسى قىزىپ تۇردى. كۇنارا جۇرەتىن «ماسكەۋ – تاشكەنت» جولاۋشىلار پويىزىندا تيەلگەن ۆاگون-تۇرمەدە سول كۇنى دە قاۋىپتى قىلمىسكەرلەر بىلگەنىن ىستەپ جاتقانىن كورسە دە, كۇزەت باسشىسى الەكساندر پونومارەنكو ولاردى جالعىز ءوزى جونگە سالا المادى. ءتارتىپ جوق جەردە تىنىشتىقتىڭ بۇزىلۋى زاڭدىلىق ەدى. بۇيرىققا باعىنعىسى كەلمەگەن قىلمىسكەرلەر باقىلاۋدان شىقتى. سوڭىندا ۆاگونداعى بارلىق تۇتقىن كامەرالاردان بوساپ, قولدارىنا ءبىر-ءبىر اۆتومات تيگەن قىلمىسكەرلەر ۆاگون ءىشىن ءاپ-ساتتە قانعا بوكتىرەدى. سوراقىسى, كەزەكشىلىكتەن كەيىن قاننەن-قاپەرسىز ۇيىقتاپ جاتقان اسكەرلەرگە دە وق جاۋدىرىپ, جەر جاستاندىرىپ كەتكەن.
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا باسقارما باسشىسى ميحايل داۋەنوۆكە سۋىت حابار تاڭەرتەڭ حابارلاندى. كەزەكشى وفيتسەردىڭ تەمىرجول بويىنداعى توتەنشە جاعداي تۋرالى حابارلاماسىن العان بويدا دەرەۋ ءبولىم باسشىلارى مەن جەكە قۇرامعا تاپسىرما بەردى. ارتىنشا جەدەل شتاب قۇرىلادى. قاشقىنداردى ىزدەستىرۋ توبى مەن تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ جەدەل ۋاكىلدەرى, انتيتەرروريستىك توپ الماتىدان «ا» توبى كەلگەنشە جاعدايدى الدىن الىپ باقتى. ءتىپتى تەرروريستىك توپقا قارسى تۇراتىن قاجەتتى قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن سول تۇستا قىزمەتكەرلەردىڭ باستارىندا سوعىس كەزىندە كيەتىن تەمىر قالپاق پەن ەسكى اۆتوماتتار, ۇستەرىندە اجەپتاۋىر سالماعى بار كەۋدەشە عانا-تىن. ابىروي بولعاندا, قالىپتاسقان جاعداي شابۋىلدى قاجەت ەتكەن جوق. پوليتسيا مەن كوميتەت قىزمەتكەرلەرى اۆتوبۋس ىشىندەگى جولاۋشىلار مەن قىلمىسكەرلەردى سىرتتاي باقىلاۋعا الىپ وتىردى. دەگەنمەن ۋاقىت وتكەن سايىن قاۋىپتىڭ ارتىپ بارا جاتقانىن تۇسىنگەن م.داۋەنوۆ وقيعا بولعان جەرگە ءوزى اتتاندى. «قىزىلوردا – سارىاعاش» باعىتىمەن جولعا شىققان «يكارۋس» جولاۋشىلار اۆتوبۋسىنداعى قىلمىسكەرلەردەن كەز كەلگەن نارسەنى كۇتۋگە بولاتىنىن جاقسى ءتۇسىندى. شيەلى قىستاعىنداعى اۆتوبەكەتتە بولعان اتىس-شابىستا پوليتسيا لەيتەنانتى مۇرات ومىربەكوۆ قازا تاۋىپ, تاعى ءبىر قىزمەتكەر اۋىر جاراقات الدى. جاعدايدىڭ ۋشىعىپ جاتقانىن تۇسىنگەن ول اۆتوبۋس ىشىندە قالعان قاۋىپتى رەتسيديۆيستەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ولاردىڭ تالاپتارىن «ورىنداۋعا» تىرىستى. ويتكەنى قاشقىندارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ وڭايعا سوقپادى. كەلىسسوز جۇرگىزۋ ءۇشىن دە اسقان دايىندىق كەرەك. باتىس ەلدەرىندە مۇنداي لاڭكەستەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزەتىن ارنايى ماماندار بولسا, ال بىزدە كەلىسسوز جۇرگىزۋدىڭ ءوزىن ەندى ەستىپ جاتقان كەزەڭ ەدى. دەگەنمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋ كاسىپ ەمەس, ونەر ەكەنى راس ەكەن. بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, قاجەت كەزدە دۇرىس شەشىم شىعارا بىلگەن م.داۋەنوۆ ءتۇرلى ايلا-ارەكەتكە باردى. سونىڭ اراسىندا اۆتوبۋستى تاستاپ قاشقان جۇرگىزۋشىنىڭ ورنىنا وقيعا بولعان جەردەن 300 مەتردەي جەردە تۇرعان «كاماز» كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشى الەكساندر چەحونيندى رۋلگە وتىرعىزدى. ءوز باسىنا قانداي قاۋىپ كەلەرىن بىلسە دە ازاماتتىق تانىتىپ, ادام ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان جۇرگىزۋشىنىڭ ەڭبەگى بولەك اڭگىمە.
ءسويتىپ, جوسپار بويىنشا اۆتوبۋستى شىمكەنتتەگى اەرودرومعا الدىرۋ كەرەك. وسى ارالىقتا الماتىدان «ا» توبى الدىرىلدى. ارناۋلى قىزمەتتىڭ باسشىسى امانعالي باتالوۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا اۋەجايعا سۋ جاڭا ەكى «يكارۋس» ماركىلى اۆتوبۋستار جەتكىزىلىپ, جاۋىنگەرلەر ارنايى دايارلىققا كىرىستى. ونىڭ قۇرامىنداعى سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن سايىپقىران جىگىتتەرگە سوڭعى ءۇمىت جۇكتەلدى. سوندىقتان ءاربىر مينۋت تۇگىلى, ءاربىر سەكۋندتاعى ارەكەتى ماڭىزدى. سەبەبى اۋەجايعا كىرەتىن اۆتوبۋستاعى كەپىلگە الىنعان ادامداردى 4 سەكۋند ىشىندە امان-ەسەن الىپ قالىپ, قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ ءساتسىز اياقتالسا, 22 ساعات بويعى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوز تەككە كەتتى دەگەن ءسوز. شەشۋشى ساتتە ا.باتالوۆقا سەنىم ارتىلۋى بەكەر ەمەس ەدى. ويتكەنى ول ءوز ءىسىنىڭ ناعىز مامانى بولدى. وسىعان دەيىن جوعارى باسشىلاردى كۇزەتەتىن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى مىندەتتەردى اتقاردى.
پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر ورگانى مەن قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك, جاۋىنگەرلەردىڭ ساقاداي ساي دايىندىعى شىتىرمان وقيعاعا تولى وپەراتسيانىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا سەبەپ بولدى. ايتا كەتۋ كەرەك, «نابات» وپەراتسياسىنا دەيىن كەپىلدىكتەگى ادامدى امان-ەسەن قۇتقارعان جاعداي تەك فرانتسيادا بولعان. ونىڭ وزىندە فرانتسۋزدىق مەرگەندەر اشىق ءتۇستى اينەك ورناتىلعان اۆتوبۋستاعى قىلمىسكەرلەردى انىق كورگەن. ال بىزدەگى جاعدايدا تەرەزەسى پەردەمەن قىمتالعان اۆتوبۋس ىشىندەگى جاعدايدى باقىلاۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. سوعان قاراماستان 5 سەكۋند ىشىندە شيراق قيمىلداپ, ەپتىلىك كورسەتكەن ارناۋلى قىزمەتتىڭ ارلاندارى ادامداردى امان الىپ قالدى. بۇگىندە تاريحتا «نابات-92» دەگەن اتپەن قالعان بۇل وپەراتسيا اقش پەن رەسەي سەكىلدى بىرقاتار ەلدىڭ ارناۋلى قىزمەتىندە بورىشىن اتقاراتىن جىگىتتەر ءۇشىن ۇلگى رەتىندە كورسەتىلىپ, وقۋ قۇرالىنا ەنگىزىلگەن.
سودان بەرى دە تالاي جىل ءوتتى. ارناۋلى جاساق جاۋىنگەرلەرى ەل مەن جەردىڭ تىنىشتىعىن قورعاپ, قاۋىپتىڭ بەتىن قايتارۋدا سەرتىنەن تايعان كەزى جوق. 2016 جىلدان باستاپ ارناۋلى قىزمەت اتاۋىن قايتادان «ا» دەپ وزگەرتتى. ارناۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرى بولۋ – ابىرويلى مىندەت. ال قاۋىپپەن بەتپە-بەت كەلگەندە قايسارلىق تانىتۋ – قاستەرلى پارىز.
