– «Qazaqsha Jaz» قوزعالىسىن قۇرۋ يدەياسى قالاي باستاۋ الدى؟
– «Qazaqsha Jaz» قوزعالىسى 2020 جىلى قۇرىلدى. بۇل پاندەميا ءورشىپ تۇرعان كەز بولاتىن. ءبىر يننوۆاتسيالىق يدەيا ويلاپ تاپتىق دەگەنگە كەلمەس. دەگەنمەن بۇل باستاما قوعامداعى قوردالانعان ءتىل پروبلەماسىنا جاۋاپ بولدى. قوعامدا ءتىل جاعىنان قىسىمعا ۇشىراعان ۇلكەن توپ بار. ياعني ءىرى قالالارداعى تاماقتانۋ ورىندارىنا, قارجىلىق ۇيىمدارعا, ساۋدا-ساتتىق جانە قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا كەلگەندە, قازاق تىلىندە قىزمەت الا المايتىن ادامداردىڭ سانى جىل ساناپ كوبەيە ءتۇستى. ولاردىڭ ىشىندەگى كوزى اشىق ازاماتتار وسى كەلەڭسىزدىكپەن بەتپە-بەت قالىپ, ءتىل پروبلەماسىن شەشۋگە تىرىستى. ءبىز سولارعا ورتاق پلاتفورما ۇسىندىق. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, ولاردى ءبىر ورتاق چاتقا جيناپ, قازاقشا اقپارات الۋ قۇقىعىمىزدى تالاپ ەتە باستادىق. مەملەكەتتىك تىلدە اقپارات بەرۋگە نەمەسە قىزمەت كورسەتۋگە نەمقۇرايلى قاراعان ۇلكەن ۇيىمدارعا بارىپ, سىپايى تۇردە ەسكەرتۋ جاسادىق. قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى كاسىپتەرىن ورگە سۇيرەي الاتىنىن, قازاقتىلدى تۇتىنۋشىلار ولاردىڭ بيزنەسى ءۇشىن اۋقىمدى پايدا اكەلەتىنىن ايتىپ تۇسىندىرۋگە تىرىستىق. ناتيجە جامان ەمەس.
– جوبانىڭ ماقسات-مىندەتى, جۇمىس بارىسى تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– قوزعالىستىڭ ماقساتى ايقىن – قازاق تىلىندەگى اقپارات الۋ قۇقىعىن تالاپ ەتۋدى ۇيرەتۋ. ازاماتتاردى قازاق تىلىندە اقپارات الۋ قۇقىعىن تالاپ ەتۋگە شاقىرۋ. سەبەبى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ پروبلەماسى – ازاماتتار ءوز قۇقىعىن كوپ جاعدايدا بىلە بەرمەيدى. ساۋدا جاساۋ نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا بارعان ۋاقىتتا تۇتىنۋشىدا «قازاقشا دا اقپارات الۋعا قۇقىلىمىن» دەگەن وي بولا بەرمەيدى. سول سەبەپتى قازاق تىلىنە نەمقۇرايلى قاتىناس ورناعانداي كورىنەدى. ءبىزدىڭ ماقسات – ادامدارعا ءوز قۇقىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋ.
ءبىز ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن كوبىنە ينتەرنەت جەلىسىندە جۇرگىزەمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە ارنايى پاراقشالارىمىز, ورتاق چاتتارىمىز بار. سول چاتتاردا قاي كومپانيانىڭ پاراقشاسى جاقسى جۇرگىزىلەتىنىن, قاي كومپانيا قازاقشا قىزمەتتى لايىقتى دەڭگەيدە كورسەتەتىنىن تىزبەكتەپ, ءوزارا تالقىلايمىز. بۇل تالاپقا ساي كەلمەگەندەردى بىرلەسە انىقتاپ, ولارعا سىپايى ءھام جۇيەلى تۇردە ءوز ءوتىنىشىمىزدى, دۇرىسى تالابىمىزدى بىلدىرۋگە تىرىسامىز.
– قوزعالىستىڭ ىقپالىمەن جۇزدەگەن ءىرى كومپانيا جونگە كەلىپ, قازاقتىلدى اۋديتوريامەن ساناساتىن بولعان. جۇمىس بارىسىندا قانداي قيىندىقتارمەن كەزدەستىڭىزدەر؟
– قازاقتىلدى اۋديتوريا دەگەننەن گورى, قازاقتىلدى تۇتىنۋشىمەن دەگەنىمىز دۇرىس شىعار. كەز كەلگەن ءىرى بيزنەس وكىلى ءوز تۇتىنۋشىسى نەنى قالايدى, سونى بەرە ءبىلۋى كەرەك. قازاقشا سويلەيتىن ادامدار – ەلدەگى ەڭ ءىرى تۇتىنۋشى توپ. ولاردىڭ قالاۋى بيزنەستىڭ بەتىن قازاقشا كوممۋنيكاتسياعا قاراي بۇرۋى كەرەك. ءدال سول سەبەپتى دە «قازاقشا جازدىڭ» ىقپالىمەن جۇزدەگەن ءىرى كومپانيا تۇتىنۋشىلارى قازاقشا اقپارات تالاپ ەتە باستاعاندا بىردەن جونگە كەلدى. ولار سۇرانىستىڭ زاڭىنا سايكەس قازاقشا اقپارات تاراتا باستادى ءارى مۇنىڭ وزدەرى ءۇشىن اسا ءتيىمدى ەكەنىن ۇعىندى.
باستاپقىدا «Qazaqsha Jaz» قوزعالىسىن اگرەسسيالىق نەمەسە راديكالدىق باعىت رەتىندە تانىعىسى كەلگەندەر بايقالدى. ءبىز بۇل جاڭساق ويدى بىردەن جوققا شىعاردىق. ءوزىمىز ارنايى ەرەجە ەنگىزدىك. ەرەجە بويىنشا قازاقشا اقپارات تالاپ ەتۋ اگرەسسيالىق ەمەس, مادەني فورمادا بولادى. ەڭ باستىسى زاڭ اياسىندا جۇزەگە اسادى. سول سەبەپتى ءىرى كومپانيالارعا ايتقانىمىز وتىمدىرەك بولدى. ولار تالابىمىزعا كوندى ءارى نارىقتا قازاقشا اقپاراتقا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ جاتقاندىعىن بايقادى. كەز كەلگەن ماركەتينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزە الاتىن كومپانيا قازاقتىلدى تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇلەسىن, اۋقىمىن جاقسى تۇسىنەدى.
– مۇنداي ءتاسىل ارقىلى يگى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىراتىن باستامالار الەمدىك تاجىريبەدە كەزدەسە مە؟
– ءدال «Qazaqsha Jaz» قولداناتىن ءادىس الەمدىك تاجىريبەدە, ارينە, كەزدەسەدى. قوزعالىستىڭ مىندەتى – الەۋمەتتىك جەلىلەردە وتىراتىن ادامداردىڭ كۇشىن ءبىر الاڭعا بىرىكتىرىپ, بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جۇمساۋ. ياعني نەگىزگى ءادىسىمىز وسى. مۇنداي ادىستەر الەمنىڭ ءتۇرلى سالاسىندا بۇرىننان بار. «Cancel culture», ياعني «جوققا شىعارۋ مادەنيەتى» دەگەن تۇسىنىك بار. ايتالىق بەلگىلى ءبىر تۇلعا نەمەسە تانىمال كومپانيا قانداي دا ءبىر قاتەلىك جىبەرسە, سوعان جازا رەتىندە تۇتىنۋشىلارى, نە بولماسا كورەرمەنى ونى جوققا شىعارا باستايدى. ولقىلىققا بارعاندار زاڭمەن جازالانىپ قانا قويماي, قوعام الدىندا جاۋاپ بەرەدى, جۇرتشىلىقپەن ساناسادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن الەمدە قور نارىعىنىڭ تۇتىنۋشىلارى بىرىگىپ ۇلكەن كۇش تانىتتى. ولار بەلگىلى ءبىر كومپانيانىڭ اكتسيالارىنىڭ باعاسىن ۇشىرۋ نەمەسە تومەنگە ءتۇسىرۋ ارقىلى قاساڭدانىپ بارا جاتقان قاعيدالاردى وزگەرتتى. بۇل دا بەلگىلى ءبىر ماقساتتى كوزدەگەن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى بىرىگىپ, سولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە بولعان وقيعا. ءبىز دە سول سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قازاق تىلىندە اقپارات الۋ كەدەرگىسىمەن بەتپە-بەت كەلىپ, سول ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىن ىزدەگەن ادامدار توبىن بىرىكتىردىك. بىرىگۋ ارقىلى كۇش-جىگەرىمىزدى ءبىر ماقساتقا باعىتتادىق.
– قوزعالىستىڭ قولداۋشىلارى كوپ پە, الدە وعان قارسىلار باسىم با؟
– ارينە, ناقتى سانامالاپ ايتۋ قيىن. دەي تۇرعانمەن «قازاقشا جازدىڭ» قوزعاۋشى كۇش رەتىندەگى اسەرى كوبىرەك بولعان سەكىلدى. ءبىز و باستا قانداي يدەيانى ۇسىندىق؟ ياعني «سەنىڭ قازاقشا اقپارات الۋعا قۇقىعىڭ بار! تۇتىنۋشى رەتىندە قازاقشا اقپارات الۋدى تالاپ ەتۋگە حاقىلىسىڭ!» دەگەن يدەيانى تاراتۋمەن اينالىستىق. «Qazaqsha Jaz» قوزعالىسىنىڭ ءبىر يدەياسى – تاماقتانۋ ورىندارىنا كەلگەن كەزدە ءمازىردى قازاقشا تالاپ ەتۋ. بۇل – زاڭدا بەكىتىلگەن تالاپ. الايدا كوپ ءدامحانا بۇل ءتارتىپتى ساقتاي بەرمەيدى. ءبىز وسى يدەيانى جاپپاي تاراتتىق. قازىر اتالعان باستامالار تۇتاس ەل اۋماعىندا جۇيەلى جۇزەگە اسا باستادى. كەيىنگى ءتورت جىلدا بولعان وقيعالارعا نازار اۋدارىپ كورەيىكشى. «Chocofamily» كومپانياسىنىڭ, «پينتا» مەيرامحانالار جەلىسىنىڭ توڭىرەگىندەگى ماسەلەلەر, وسىنداي ءىرىلى-ۇساقتى بيزنەس ورىندارىنىڭ جونگە كەلە باستاۋى جوبانىڭ كۇش-جىگەرىن تانىتاتىن بىردەن-ءبىر مىسال. ءاۋ باستاعى ماقساتىمىز ادامداردىڭ ويىنا قازاقشا اقپارات تالاپ ەتۋگە حاقىم بار دەگەن ۇستانىمدى ءسىڭىرۋ بولعان بولسا, ءبىز ول ماقساتقا جەتتىك. قوزعالىستىڭ قولداۋشىلارى كوپ. ولار ميلليونداعان ادام. ال قوزعالىسقا قارسى ادامدار بار شىعار. بەلگىلى ءبىر بيزنەس وكىلدەرى, ءبىزدىڭ يدەيانى قولدامايتىندار دەگەن سەكىلدى... دەگەنمەن قوعامداعى اسەرگە قاراعاندا, قوزعالىستى قولداۋشىلار باسىم.
– جالپى, بۇگىنگى قوعامدا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ ورىسىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟ نە جەتپەيدى, نە نارسەگە باسىمدىق بەرگەن ابزال؟
– قوعامداعى قازاق تىلىنە كوزقاراستىڭ وزگەرۋى, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋشىلەر سانىنىڭ ارتۋى, اقپاراتتى قازاق تىلىندە تالاپ ەتەتىن ادامداردىڭ كوبەيۋى – مۇنىڭ بارلىعى ءتىلىمىزدىڭ قولدانىلۋ ءورىسىنىڭ كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. بىراق اتقارۋشى ورىندار بۇعان قالاي رەاكتسيا ءبىلدىرىپ جاتىر دەگەن ساۋال ويلاندىرادى. قازىر بىلدەي جاۋاپتى ورىندار قازاق ءتىلىن الدىڭعى ورىنعا شىعارۋعا اسا نيەتتى ەمەس. ءتىپتى كەيدە ءتىلىمىزدىڭ قارىشتاپ دامىپ كەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانداي كورىنەدى. ونى ولار ءارتۇرلى سىرتقى فاكتورمەن تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. ماسەلە وندا ەمەس. قوعامنىڭ قازاق تىلىنە كوزقاراسى وڭ, ال بيلىكتىڭ كوزقاراسى سول كەڭەس داۋىرىندە قالىپتاسقان كەيبىر بيۋروكراتيالىق تاسىلمەن شەكتەلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, بيلىك ناقتى ويىن ەرەجەلەرىن بەكىتىپ بەرۋگە ءتيىس. ءتىل زاڭىن ساقتاماعان كومپانيالارعا ايىپپۇل سالىنسا, قازاق تىلىندە اقپارات بەرۋ تولىعىمەن زاڭمەن قورعالسا, كوش ءوزى-اق العا جىلجيدى. زاڭ قابىلدانىپ, ەرەجە بەكىمەي, ءبىز ايتقان جايت قوعامداعى داۋلى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى.
– وقىرماندارعا ايتارىڭىز؟
– تەلەفونىڭىزداعى ينتەرفەيستى قازاقشالاڭىز. تەلەفونىڭىزدا قولداناتىن كەز كەلگەن ءموبيلدى قوسىمشانىڭ قازاقشا نۇسقاسىن قولدانىڭىز. بانكوماتتا قازاق ءتىلىن تاڭداڭىز, سايتتاردىڭ قازاقشا نۇسقاسىن پايدالانىڭىز. كەز كەلگەن جەكە نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندارعا بارعاندا قۇجاتتىڭ قازاقشا نۇسقاسىن سۇراڭىز, قۇجاتتى قازاقشا تولتىرىڭىز. قايدا بارساڭىز دا وزىڭىزگە قازاقشا قىزمەت كورسەتىلۋىن تالاپ ەتىڭىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
