ءبىز بۇل بايلامداردى الدىمەن مىنا جارىق دۇنيەگە اكەلگەن اكە مەن اناسىن ارداقتاعان, ءار كەز قوس بايتەرەگىنە ساعىنىشىن ەسەلەپ جۇرگەن, اكە سىنىن كوكەيىنە ءتۇيىپ, ساباق الا بىلگەن, «بالالارى امان-ەسەن كوز الدىندا جۇرگەن انا ەشقاشان قارتايمايدى» دەيتىن اناسىن ايالاعان ازامات تۋرالى دەرەكتەرگە قانىققان سوڭ العا تارتىپ وتىرمىز. اتا-اناسىن قۇرمەتتەگەن ادام, تاتىمسىزعا بولا قۇل تىرلىگىن كەشپەيدى, جارامدى ۇل, جۇرت كىسىسى رەتىندە جۇرتىنا قارەكەت ەتەدى. ماقتاۋ, ماراپات تا, قىزمەتتەگى باسپالداق تا, كورسەتىلەر ءىلتيپات تا, دارالىق پەن قايراتكەرلىك تە وسىدان باستاۋ الادى. مۇنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ءتۇپ تامىرىنداعى, تەگىندە, اردى ويلاعان اۋلەتىندە, جاساندىلىقسىز جونىمەن جاراسىم تاباتىن ءىس-ارەكەتىندە جاتقانى اقيقات.
ول – ديدارى اشىق, بيازى مىنەز, ءسوز قۇنىن بىلگەن, ەڭ باستىسى قۇقىق سالاسىنىڭ ساردارى اتانىپ, وتانىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان قايراتكەر قايرات ابدىرازاق ۇلى ءمامي.
ول كىسىمەن ديدارلاسۋدىڭ ءساتى استانادا, 2001 جىلى وتاندىق سۋديالاردىڭ ءۇشىنشى قۇرىلتايى قارساڭىندا بولدى. ماقالا جازۋعا بارساڭ, كەيبىر لاۋازىم يەلەرى قولىنداعى قىرىق قۇراۋ بارىن بەرىپ, سودان قۇراستىرىپ شىعاراسىڭ دەيدى ەمەس پە. بۇل جولى باسقاشا ارنادا ءوربىدى.
ديدارلاسۋ ءۇشىن ءتيىستى ادامدارمەن حابارلاسىپ, تىلدەستىك. ولاردىڭ ايتقانى قايرەكەڭ اقساقتىڭ قايىر-سالەمىندەي ەمەس, تىلشىمەن تىكەلەي سۇراق-جاۋاپ تاسىلىمەن بەتپە-بەت وتىرىپ اڭگىمەلەسۋدى قالايتىنىن ايتتى. دايىندالدىق, باردىق. شالقايىپ وتىرىپ قول ۇسىنباي, سۇستى مەكەمەدە سۇستان ادا ديدارىن جىلىتىپ, جادىراي سويلەپ, تىك تۇرىپ امانداسىپ, حال-جايىمىزدى سۇرادى.
مەملەكەتىمىزدىڭ سول تۇستاعى جوعارعى سوت توراعاسى سەن كىم, مەن كىممىن دەمەي ەركىن وتىرىپ وي بولىسەلىك دەدى. العا تارتقان سۇراقتارىمىزعا بايىپتى جاۋاپ قايتاردى, بىلىمىنە قاراي, تەرەڭدەپ بارىپ حالىقتىق قاسيەتتىڭ ورتايماس قازىناسىنا دا دەن قويدى, ۇلت تىلىنە دەگەن ءىلتيپاتى دا ءتانتى ەتتى.
العاشقى الا قۇيىن كوڭىلدىڭ تۇساۋى شەشىلىپ, قۇرىسقان جاۋىرىن جازىلدى. ءۇش جىلدا ءبىر شاقىرىلاتىن قۇرىلتاي تۋرالى تاراتا ايتىپ, اتتەگەنايلاردى دا بۇگىپ قالماي, الدا تۇرعان مىندەتتەردى ءمىنسىز اتقارۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى. ءبىرىنشى قۇرىلتايدا قابىلدانعان جارعى مەن سۋديا ادەبى كودەكسىنە توقتالىپ: «وكىنىشكە قاراي, ارىپتەستەرىم سول جارعى مەن كودەكستە قارالعان تالاپتاردى ورىنداي بەرمەيدى. سۋديا لاۋازىمىنا يە بولعاننان كەيىن ول تاۋلىگىنە جيىرما ءتورت ساعات بويى كىم ەكەنىن ۇمىتپاۋى كەرەك. قىزمەتىنە ساي بولۋعا ءتيىس», دەپ, وسى تالاپتى ءار ازاماتقا قاتاڭ جۇكتەپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
زامانعا قاراي ءبىلىم جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە بەت بۇرعاندا, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ جانىندا سۋديالاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن ينستيتۋتتىڭ قارجى تاپشىلىعىنان جابىلىپ قالعانىن, سونى قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. قارجى كوزىن تاپقانىن دا, عيمارات ماسەلەسىن شەشكەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. «ادىلەتتىڭ اق جولى – كەشەلى-بەرىدەن ەمەس, سوناۋ اتا-بابالارىمىزدان جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر. سونىڭ ءبىر بەلگىسى جوعارعى سوت عيماراتىنىڭ الدىندا تۇرعان ارداقتى ءۇش ءبيىمىزدىڭ: تولە, قازىبەك, ايتەكەدەي الىپتاردىڭ تاس تۇعىرداعى بەينەلەرى دەر ەدىم. سوعان قاراپ-اق كوپ نارسەنى اڭعارعانعا نە جەتسىن», دەدى.
ال مەرزىمدىك باسىلىمدارعا دەگەن نيەت تۇزۋلىگى, ءتىپتى ءسۇيسىنتتى. ءبارى وسىنداي بولسا عوي باسشىلاردىڭ دەگىزدى. ءار كەز تىلشىلەرگە ەسىگىنىڭ اشىق ەكەنىن, «دەلدالسىز» تىكەلەي سويلەسۋگە بولاتىنىن, بۇل حالىقتىڭ سوت ىسىنەن حاباردار بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىن العا تارتىپ: «سول سەبەپتى دە مەنىڭ جۋرناليستەر قاۋىمىنا ءبىر ءوتىنىش-تىلەگىم بار. ول سوت رەفورماسىنداعى وڭ قادامدار, كەمشىلىكتەر تۋرالى ساراپتاما ماقالالار, تاجىريبەلى سۋديالاردان سۇحباتتار الىنىپ, الۋان ءتۇرلى تاقىرىپ قوزعالىپ وتىرسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى», دەپ كۇن سايىنعى مەرزىمدىك باسىلىمداردى كوزدەن تاسا قالدىرماي, نازاردا ۇستايتىنىن ايتتى.
سودان بەرى دە جيىرما ءۇش جىل اتقان وقتاي, شاپقان اتتاي وتە شىعىپتى. «الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر» (اباي) دەپ قانشا ۇرپاق كەتىپ, قانشا ۇرپاق جاڭاردى. الدىڭعى تولقىن قاتارىن تولىقتىرىپ كەلە جاتقان قايرەكەڭ تۋرالى دەرەكتەردى زەردەدەن وتكىزگەندە, تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايتىنى بەلگىلى دەگەن پايىمعا توقتايسىڭ. تامىرى مىقتى, ماۋەلى بايتەرەكتەي وزەكتى, بۇتاعى سالا-سالا, جاپىراعى جايقالعان, ارعى جاعىن قوزعاماي جەتى اتاسىنان تىزگىن تارتساڭ, شەتىنەن جەتەلى بولعانىنا كوزىڭ جەتەدى, كوڭىلىڭ يلانادى. ارعى اتاسى تالاي تاۋقىمەتتى باستان وتكەرىپتى. ءمامي اتاسىنىڭ تۇڭعىش ۇلى جۇمالى وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى الاپاتتا اشتىقتان بۇرالعان جۇرتىنا قىرمانداعى ءدان ەمەس, ماساق تەرۋگە رۇقسات بەرگەنى ءۇشىن «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتاقتى جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اكەسى تورەقۇلمەن بىرگە وققا بايلانعان كورىنەدى.
ءوز اكەسى ابدىرازاق 1939 جىلى اسكەرگە الىنىپ, سۇراپىل سوعىستا برەست قامالىن قورعاۋعا قاتىسادى. ءبىر الاپات شايقاستا كومانديرى گريگوري لاندىشەۆ اۋىر جاراقات الىپ, سەرجانت ابدىرازاققا «ەندى مەن قاتارعا قوسىلمايمىن, ءوزىڭدى ساقتا, اتىپ كەت» دەيدى. ابدىرازاق ونى ارقالاپ الىپ, العا جىلجي بەرەدى. ءۇشىنشى رەت گريگوري كوماندير رەتىندە بۇيرىق بەرەمىن دەگەندە: «اتا المايمىن, ءبىزدىڭ حالىقتا ءوز قولباسشىڭدى اتۋ – تۇقىمىڭدى ولتىرۋمەن بىردەي», دەيدى. ءسويتىپ, جولداسىن جاۋ قولىندا قالدىرماعان.
ابدىرازاق ءمامي ۇلى وڭ اياعىن مايداندا قالدىرىپ, ەلگە اعاش اياقپەن ورالادى. ءبىر عاجابى مايدانگەرلەر وتىز جىلدان سوڭ حات الىسادى. «...كىشى سەرجانت ماميەۆتىڭ ءوزى دە ءولىم حالىندە ەدى, ءۇستى-باسى قان جوسا بولاتىن. ەگەر ماميەۆتەي اقىلدى ءارى قاجىر-قايراتى مول جاۋىنگەر بولماسا, مەن ءتىرى قالار ما ەدىم, قالماس پا ەدى؟» دەپتى گريگوري لاندىشەۆ ەستەلىگىندە. ول مىنا ومىردەن 1984 جىلى قايتسا, ابدىرازاق ءمامي ۇلى 1977 جىلى فانيدەن باقيعا اتتانىپتى. مىنە, ءار ادامنىڭ ءومىر جولىنىڭ سان بۇرالاڭنان تۇراتىنىن, وتەر وتكەلىن, كورەر كۇن, تاتار ءدامىڭنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەندە ءتاڭىرىم ماڭدايعا جازعاننان اسپايتىنىن وسىدان تۇسىنۋگە بولاتىن سەكىلدى.
سوعىسقا ءبىر اياعىن بەرىپ, اعاش اياقتى دەمەۋ ەتىپ جۇرسە دە, ونى ەشكىمگە مىندەت ەتپەي, بۇكىل سانالى عۇمىرىن ابدىرازاق ماميەۆ مىڭداعان ۇرپاققا ءبىلىم بەرىپ, تاربيە ۇيرەتۋ ىسىنە ارناعان. ۇستازدىڭ ۇلى قايراتتىڭ قادىرلى بولاتىنى اۋلەت الەمىنىڭ اقىلعا ۇيىعان ساباقتاستىعىنان, اتا-اناسىنان جالعاسقان ءتالىم-تاربيەسىنەن ەكەنى ايداي اقيقات. ونى ساناعا ءتۇيىپ, قالىپتا ۇستاۋ دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ, كەيدە پەشەنەسىنە جازبايتىنىن كىم جوققا شىعارا قويسىن.
جەتى بالانى دۇنيەگە اكەلگەن, ەرىنە سەرىكتەسىپ, تەلقوڭىرداي تەڭ جۇرگەن اناسى دا ۇستاز ەدى. اتا-انادان كەيىنگى ۇلىلىق ۇستازعا ءتان. سول ۇستازداردىڭ ۇلى قايرات ابدىرازاق ۇلى الاتاۋدىڭ باۋرايىندا, جىراۋ جامبىل ەلىندە ومىرگە كەلىپ, قازمۋ-دىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ جولدامامەن اتىراۋعا اتتاندى. وبلىستىق سوتتىڭ قاتارداعى سۋدياسى رەتىندە ەڭبەك جولىن باستاعان جاس كادر بىلىمدىلىگىمەن كورىنىپ, تالابىمەن تانىلدى. اۋدانداردا بولىپ, ءار الۋان سوت ۇدەرىستەرىنە قاتىستى, تەوريالىق ءبىلىمدى ءىس ۇستىندە كورسەتتى.
العىرلىعى مەن الىمدىعى ۇشتاسقان ول سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توراعاسى بولىپ تورگە وزدى. ءسويتىپ, جايىق بويىندا ون جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا قاناتى قاتايىپ تولىسا باستاعان ازامات قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى, الماتى قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. قازاق ەلىنىڭ جوعارعى سوتىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى القاسىن باسقاردى. وسى ءبىر جاۋاپتى قىزمەتتە جۇرگەندە جەمقورلىقتىڭ جەگى قۇرتىنا, ۇيىمداسقان قىلمىسقا توسقاۋىل جاساۋ بويىنشا ءىس شەشىمى قىلمىستىق القادا ەكى رەت قارالىپ, باعاسى بەرىلىپ, ءىرى لاۋازىم يەلەرى جازالانۋ كەرەك-ءتى. ولار جان بەرگىسى كەلمەي جانتالاسقاندا, ادىلدىكتى اتتاۋ سياقتى ارىنا سىن تۋعان ساتتە قايرات ابدىرازاق ۇلى «ەركەك توقتى قۇرباندىق, مەن وتستاۆكا سۇرايمىن» دەيدى.
شىرمالعان شىندىقتىڭ اقيقاتىنا كوزى جەتكەن مەملەكەت باسشىسى ساناۋلى ايدان كەيىن ونى ساپقا قوسادى. ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك-قۇقىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى – پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىندا ەلگە قىزمەت ەتتى. توعىز جىل جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى, ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى, پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى سەكىلدى مارتەبەلى قىزمەتتەردى اتقاردى. ەكىنشى رەت جوعارعى سوت توراعاسى بولىپ, ودان كەيىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جەتەكشىلىك ەتتى. مەملەكەت الدىنداعى ادال ەڭبەگى ءۇشىن «پاراسات», ءى دارەجەلى «بارىس», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ» وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
ارعى تەكتەن قۇلاققا قۇيىلىپ, اتا-انادان بويعا ءسىڭىپ, قورعاسىنداي وي قورىتقان اسىل قاسيەت, اسىرەسە ادالدىقتىڭ وتىن جاعىپ, ادامدىقتىڭ تۋىن ۇستاعان, شىندىقتىڭ شىرايىن كىرگىزىپ, سونىڭ ءبارىن قوعامنىڭ دامۋىنا باعىتتاعان قايرەكەڭنىڭ سان ءتۇرلى قىزمەتى تالايدىڭ ەسىندە, كوپتىڭ كوز الدىندا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
قۇقىق سالاسىنداعى قىزمەتىندە قولدانىستاعى زاڭ تالابىن مۇلتىكسىز ورىنداي وتىرىپ, ادام تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن كەزدە قازاقتىڭ سالت-ساناسىنداعى, ءداستۇر قالىبىنداعى وزىق ۇلگىنى تارازى باسىندا تەڭشەۋدى دە ەستەن شىعارماعانىن جازعان ەڭبەكتەرىنەن دە اڭعاراسىڭ. بيلەر سوتىنىڭ ۇلگىسىن ۇلتتىق قۇندىلىق دەپ, كەرەك جەرىندە قولدانىپ, شەشەندىك ونەرگە دە زەيىن قويعانىن كورەسىڭ.
ءوز بايلامدارىنا كەلگەندە, تۇعىرى مىقتى تۋرا بيلىك ايبىنى مەن ايبارى ەرەكشە تۇراتىن ءتارىزدى. ۇلت ءتىلى – ۇلت تىرەگى دەگەندە ول, رۋحاني قۇندىلىعىمىزدىڭ وركەنىن ءوسىرۋ بابالار اماناتى, ءبىز ءۇشىن ومىرلىك قاعيدا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەنگەن جۇرتتىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋ بولىپتى. بۇل دا ۇلت قايراتكەرىنە عانا ءتان كوكەيىندەگى قاناتتى قاعيدا ەكەنى انىق.
قايرات ابدىرازاق ۇلىنىڭ جۇرت باعالايتىن اسىل قاسيەتى – بۇلتاقسىز ادامگەرشىلىگى. وعان ءوزىمىز جاقسى بىلگەن مارقۇم ەرجۇمان سمايىل مەن شارافاددين ءامىر اراسىنداعى العاۋسىز سىيلاستىق كۋا.
ادامگەرشىلىك دەگەندە, ءبىر وقيعا ويعا ءتۇسىپ وتىر. «ەگەمەننىڭ» ەڭبەك تورىسى ەراعاڭ بىرەۋلەرگە ۇناماي قالىپ, قىزمەتتەن تومەندەتىلگەن كەز دە بولعان-دى. ايىبى – اقيقاتتى ايتىپ, ادىلدىكتى عانا سۇرايتىن تىك مىنەز, تۋراشىلدىعى. جامىراپ جۇرەتىن جاعىمپازدارعا سول سەبەپتى كوز تۇرتكى. «جاڭا» ورنىنا سالەم بەرە بارسام, قاباعى اشىق, جىلى جىميادى.
«قايرەكەم تەلەفون شالدى. ء«بىر باسىلىمعا باسشى بولىپ بارىڭىز, استىڭىزدا ماشينە – بارلىق جاعداي جاسالادى» دەيدى. «مەن جاعدايعا بولا جارالماعان, ادال جۇمىس ءۇشىن جارالعان جانمىن, نيەتىڭە راقمەت, «ەگەمەن» تىلشىلىگىن بەرمەسە, اۋلا سىپىرۋشىسىن بەرەر, ەشقايدا كەتپەيمىن, وسى قاسيەتتى شاڭىراقتان, اللا ءومىر بەرسە, وسى جەردەن زەينەتكە شىعامىن» دەدىم... ءسوزىمىز جاراساتىن ۇستازىمىز اكادەميك زەينوللا قابدولوۆتىڭ قايرات تۋرالى ايتقان مىنا ءبىر بەينەلى بايلامىندا اقيقات بار:
« ۇلى ۇستازىم, اكادەميك اۋەزوۆ ءبىر جولى مەنەن: «شەدەۆر دەگەن ءسوزدى قالاي اۋدارار ەدىڭ؟» دەپ سۇرادى. ىركىلگەم جوق: «كوركەمدىكتىڭ كوكەسى!» دەدىم. سول سەكىلدى قايرات ءماميدى ادىلدىكتىڭ كوكەسى دەر ەدىم».
قايرەكەڭ تۋرالى وقىعانىمىزدان دا, تىلدەسكەنىمىزدەن دە ۇققانىمىز – ونىڭ ديدارىندا مەيىرىم شۋاعى مول, سوعان ساي ىشكى الەمىنىڭ تازالىعى التىن ارقاۋ تارتىپ جاتىر. «ادال ەڭبەكتىڭ وتەۋى – ەل-جۇرتىڭنىڭ زور قۇرمەتى دەپ بىلەمىن. ءبىزدىڭ حالقىمىز – قاشاندا ءادىل بيلىكتى, شىنايى زاڭدى ارداق تۇتقان, اقيقاتىن ايتىپ, اق ءجۇرۋدى قالاعان وتە تۋراشىل ۇلت», دەيدى جەتى بەلەستى باعىندىرعان حالقىمىزدىڭ ارداقتى تۇلعاسى, قوس ۇستازدىڭ ۇلى.
وسىنداي ۇلت ۇلىنا اينالعان قابىرعالى قايراتكەر, زەردەسى زەرەك, جۇرتىنا كەرەك قايرات ءمامي تۋرالى ءتۇيىن سوزگە كەزىندە زاڭ عىلىمدارىنىڭ زاڭعارى, ۇستازى, اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ ايتقانىنا الىپ قوسارىمىز جوق.
«قايرات ماميگە دەگەن كوڭىلىم دە, سەنىمىم دە ەرەكشە. اسىرەسە ونىڭ جوعارى دارەجەلى ۇكىمەت لاۋازىمى بولا تۇرىپ, عالىمداردى سىيلاۋى, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىنىڭ سۇيەنىشى, تىرەگى دەپ تانۋى – كەزدەسە بەرمەيتىن ۇلكەن قاسيەت» دەپتى, ابىز اقساقال.
ءيا, حالقىمىزدىڭ «ۇلتىم دەگەن» وسىنداي ۇلاعاتتى ۇلى, تاۋ تۇلعالى ازاماتى قايرات ابدىرازاق ۇلى ءماميدىڭ اتىن ارداقتاپ, ريزاشىلىقپەن توگىلتىپ ايتقان لەبىزىمىز دە, كورسەتەر قۇرمەتىمىز دە ءاردايىم جاراسىپ تۇرارى حاق.
سۇلەيمەن مامەت,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
