وسى سۇراقتى المۇقان سەمبينوۆ كوشەسىمەن كەلە جاتقان جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە قويىپ كوردىك. ءبىرى باسىن يزەي ءوتىپ كەتسە, ەندى ءبىرى «ايگىلى ۇشقىش قوي», «كەزىندە ەلگە قىزمەت ەتكەن ازامات» دەپ ساراڭ جاۋاپ قاتتى. كەلەسى ءبىرى «اتىن ەستۋىم بار, بىراق كىم ەكەنىن بىلمەدىم» دەپ كەلتە قايىردى...
جاقىندا استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى سوعىس ارداگەرى المۇقان سەمبينوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي «ەرلىگى – ۇرپاققا ۇران» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردى.
– ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت سوعىس كەزىندەگى اعا بۋىننىڭ وشپەس ەرلىگى مەن ەرەن ەڭبەگىن ۇرپاق جادىندا جاڭعىرتۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن, مەملەكەت بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. المۇقان سەمبينوۆتىڭ باتىلدىعى – بولاشاق ۇرپاققا ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسى, ول تۋرالى ەستەلىك ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ماڭگىلىككە جازىلعان. جەڭىستىڭ 80 جىلدىعىنا وراي, استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى باتىر تۋرالى جەكە كىتاپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر, – دەدى استانا قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى جانگەلدى بيمولدين.
جيىنعا المۇقان سەمبينوۆتىڭ ۇرپاقتارى, كوزىن كورگەن ۇزەڭگىلەستەرى, استانا قالاسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى, قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسى مۇشەلەرى, تاريحشىلار, زيالى قاۋىم, ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى, ارنايى شاقىرىلعان «جاس سارباز» سىنىبىنىڭ وقۋشىلارى قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەل قاتىسۋشىلارىنا ەلوردا مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان باتىردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى تۇپنۇسقا قۇجاتتار مەن وتباسىنىڭ فوتوقۇجاتتار كورمەسى ۇسىنىلدى.
المۇقان وسپان ۇلىنىڭ جاۋىنگەرلىك جولى – كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن شىن مانىندەگى ۇلگى-ونەگە. 1943 جىلدىڭ قاقاعان قىسىنان جەڭىستىڭ جىلى سامالى سوققانعا دەيىن مايداننىڭ العى شەبىندە بولدى. ول ءوزىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى دانيل لەبەدكين جانە نيكولاي بەلوۆپەن بىرگە جاۋ بەكىنىسىنەن تالاي رەت ء«تىل» الىپ كەلىپ, ولاردىڭ جوسپارلارى مەن قۇپيا ىستەرىن اشقان. باتىر ءوزىنىڭ ەستەلىك اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە العاش ء«تىل» الىپ كەلگەن كۇنىن بىلاي دەپ جازادى: «پروجەكتور ساۋلەسى قاراڭعى ءتۇندى قاق ءتىلىپ, بۇكىل توڭىرەكتى جارىق ەتىپ جىبەردى. ءبىز باستارىمىزدى تومەن تۇقىرتا, جەرگە جاتا قالدىق. ارتىنشا الدەقايدان اۆتومات تىقىلداپ قويا بەردى. اۆتوماتتان اتىلعان وق پەن جارقىل جاۋدىڭ الدىن الا جاساعان ساقتىعى سياقتى. مۇندايدا ءسال وعاش قيمىل جاساۋ, باس كوتەرۋ – قاۋىپ. بۇل مەنىڭ بارلاۋعا العاش شىعۋىم ەدى. بارلاۋشى جولداستارىم سەرجانت دانيل لەبەدكين, سەرجانت نيكولاي بەلوۆ بۇرىن تالاي رەت جاۋمەن تۇنگى ايقاستا كەزدەسىپ, ىسىلعان جىگىتتەر بولاتىن. تاڭ سىبىرلەي باستاعان شاقتا, ءبىز ۇشەۋمىز كەنەتتەن نەمىس ترانشەياسىنا سەكىرىپ تۇستىك. قاتتى ساسىپ قالعان فاشيست ايقايلاپ جىبەردى. بىراق ونىڭ قايتا باقىرۋعا شاماسىن كەلتىرگەنىمىز جوق, دىمىن ءوشىرىپ, وكوپتان سۇيرەي جونەلدىك. ءسويتىپ, ءبىز جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداپ شىقتىق. مەن ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدىم», دەيدى.
اعا سeرجانت المۇقان سeمبينoۆ بۇدان كeيىن دe تالاي eرلىك جاسايدى. ول 1944 جىلى بارلاۋداعى باتىرلىعى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» ءoردeنىن يەلەنەدى. ال ءى, ءىى ءدارeجeلى «داڭق» ءoردeندeرى ءجeڭىس قارساڭىندا تيەدى. 1944 جىلدىڭ 29 تامىزىندا جاۋىنگەر بارلاۋشى رەتىندە پولشانىڭ لومجا قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 45 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان كۋلەشە ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىن باسىپ الۋ توبىندا بولىپ, جاۋدىڭ شەكاراسىنا ءوتىپ, ەكى سولداتىن جويىپ, بىرەۋىن تۇتقىنداعان. ولاردى الا ءجۇرىپ, بارلاۋشىلاردىڭ جولىن جاسىرىپ, ونعا جۋىق گيتلەرلىك اۆتوماتشىنىڭ كوزىن جويعان. بۇل كوپتەن كۇتكەن جەڭىستىڭ جاقىنداۋ نىشانى ەدى. شايقاستا كورسەتكەن باتىلدىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن 1944 جىلى 3 قىركۇيەكتە المۇقان سەمبينوۆ ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
كەڭەس ارمياسى گەرمانياعا قاراي جىلجىدى. المۇقان وسپان ۇلى بەلارۋس مايدانىندا 362-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ بارلاۋشىلار ۆزۆودىن باسقارادى. 1945 جىلى 17 ساۋىردە ودەردەگى فرانكفۋرتتەن وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 12 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ميۋلروز قالاسىنا باسىپ كىرىپ, توعىز ءفاشيستى تۇتقىنعا الادى. جاۋمەن بولعان شايقاستا المۇقان جاراقاتتانادى, بىراق بارلاۋشىلاردى باسقارۋدى جالعاستىرادى. 1945 جىلى 22 ساۋىردە سەمبينوۆ وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان توپپەن ميۋلروز قالاسىنىڭ باتىسىندا ورنالاسقان بەرنيس بۋحولس قالاسىنىڭ ماڭىندا, ودەر وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا جاۋ اسكەرىن اڭديدى. كەنەتتەن شتابتىق ماشيناعا شابۋىل جاساپ, بارلاۋشىلار ەكى گيتلەرلىك اسكەردى ۇستاپ, بىرەۋىن تۇتقىنعا الادى. ال 1945 جىلى 26 ساۋىردە سەمبينوۆتىڭ باسقارۋىنداعى بولىمشە شەسپتسينگ (گەرمانيا) ەلدى مەكەنىنىڭ جانىندا بۇقتىرما برونەترانسپورتەردى قاعىپ, جاۋدىڭ ءۇش سولداتىن تۇتقىندادى.
كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1945 جىلعى 15 مامىرداعى جارلىعىمەن نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىمەن شايقاستا كوماندالىق تاپسىرمالاردى ەرەكشە ورىنداعانى ءۇشىن المۇقان سەمبينوۆ «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق كاۆالەرى بولا وتىرىپ, ءى دارەجەلى «داڭق» وردەنىمەن (№1808) ماراپاتتالعان.
– المۇقان سەمبينوۆ قاتارداعى بارلاۋشىدان بارلاۋ ۆزۆودىنىڭ كومانديرىنە دەيىنگى جولدان ءوتتى. سوعىستى اعا لەيتەنانت بولىپ اياقتادى. «داڭق» وردەندەرىنەن باسقا, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن, «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارىمەن, سونداي-اق باسقا دا كوپ ناگرادامەن ماراپاتتالدى, – دەيدى استانا قالاسى قورعانىس ىستەرى باسقارماسىنىڭ وكىلى, زاپاستاعى پولكوۆنيك عاني ارتىقوۆ.
ەرلەرىمىزدىڭ تولارساقتان وت كەشىپ, ەلىن, وتانىن جاۋ شەڭگەلىنەن ازات ەتۋدەگى ەرلىگى مەن ۇلى ىستەرىن ەستەن شىعارماعان ابزال. بۇل سوعىستا تالاي بوزداققا جات ەلدىڭ توپىراعى بۇيىرىپ, ماڭگىلىك سوندا قالدى. ولاردىڭ ىشىندە سان رەت جارالانسا دا, قايتا شايقاسقا شىعىپ, ەلگە امان-ەسەن ورالعاننان كەيىن حالىققا قىزمەت ەتكەن ازاماتتارىمىز دا جەتەرلىك. دوڭگەلەك ۇستەلدە تىل ارداگەرى ەۆگەني گاليۋك سوعىستا جەڭىسكە جەتۋگە ۇلەس قوسقان ءار باتىردى زەرتتەپ, ناسيحاتتاپ, جاستاردى پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋ ىسىنە قولدانۋ كەرەك دەدى.
– ەلوردالىق ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنە باتىرلارىمىزدىڭ قۇجاتتارىن تاۋىپ, تۋىستارىن شاقىرىپ, ەستەلىكتەر جيناعانى ءۇشىن العىس ايتامىن. المۇقان وسپان ۇلىنىڭ باتىلدىعىنا ءتانتى بولدىم. مەن المۇقان وسپان ۇلىنىڭ اكەممەن بىرگە 1944 جىلدىڭ جازىندا تۋعان جەرلەرىمىزدى جاۋلاردان تازارتقانىن ماقتان تۇتامىن, – دەدى ول.
وتان ءۇشىن وت كەشكەن اقمولالىق ازامات سوعىستان كەيىن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا ارالاستى. 1951 جىلى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىن تاريح ماماندىعى بويىنشا ءبىتىردى. اقمولا قالاسىنداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنىڭ العاشقى ديرەكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. كەيىن پارتيالىق جۇمىسقا اۋىستى. الايدا سوعىس سالعان اۋىرتپالىق ونى ومىردەن تىم ەرتە 48 جاسىندا الىپ كەتكەن.
باسقوسۋدا المۇقان سەمبينوۆتىڭ ۇرپاقتارى, كوزىن كورگەن ۇزەڭگىلەستەرى ەستەلىك ايتتى. «المۇقان اعام ءالى ەسىمدە», دەيدى المۇقان سەمبينوۆتىڭ جيەنى باقىت التاەۆا.
– انام ناعاشى اعام تۋرالى ءجيى ايتاتىن. قۇجاتتاردا جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى جاقسى سيپاتتالعان, مەن ول كىسىنىڭ جارقىن ادام بولعانىن ايتقىم كەلەدى. اقمولادا وتكەن كەز كەلگەن ءىس-شاراعا المۇقان اعام بارسا, مىسى باسا ما, ايتەۋىر ءبارى ەرىكسىز ورنىنان تۇرىپ, قۇرمەت كورسەتەتىن. ءوزى دە ادامدارمەن ازىلدەسىپ, ەمەن-جارقىن اشىق سويلەسەتىن. مىنەزىندە بايىپتىلىق, تاباندىلىق بار-تىن. مەنىڭشە, مۇنداي قاسيەتتەردى سۇراپىل سوعىس ءسىڭىردى. اعانىڭ ريمما, فاتيما, يرينا ەسىمدى ءۇش قىزى بولدى. ناعاشىمنان بىزگە كوپ قاسيەت دارىدى. 2022 جىلى ونىڭ قۇرمەتىنە سەمبينوۆ پەن كەنەسارى كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتتىق. وكىنىشكە قاراي, قازىر قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنى ونىڭ كىم ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. بىراق ول تۋرالى ەستەلىكتەر ءالى دە ۇزاققا ساقتالادى دەپ سەنەمىن, – دەدى ءا.سەمبينوۆتىڭ جيەنى.
جيەنشارى رۋسلانا كليمەنكو اتاسىنىڭ سوعىستان كەيىن ەرمەك ەتكەن قىزىعۋشىلىعى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
– اجەم ماعيرا اتامنىڭ تاڭەرتەڭگى ساعات التىدا, جۇمىسقا بارا جاتقانداي وتە ەرتە ويانىپ الاتىنىن ايتاتىن. دوستارى وتە كوپ بولاتىن. ولارمەن جازدا دا, قىستا دا اڭ مەن بالىق اۋلايتىن. مەنى ءبىر رەت وزىمەن ەرتىپ اپارعانى ەسىمدە. مايدانگەرلەر ءجيى جينالىپ, جۇزدەسىپ, وتكەندى ەسكە الاتىن. اتام قالاداعى ارداگەرلەرگە ماتەريالدىق جانە مورالدىق تۇرعىدان كومەكتەسەتىن. سودان بولار, اقمولالىقتاردىڭ ءبارى ونى تانيتىن. ايتپاقشى, اجەمنىڭ ايتۋىنشا ول 9 مامىردا ماسكەۋدە وتكەن ءبىر شەرۋگە قاتىسقان, – دەدى ءا.سەمبينوۆتىڭ جيەنشارى.
