سامعاۋ

سۇلتان جيەنباەۆ – ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىمەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان قايراتكەر. ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالارعا كۋا عانا ەمەس, وعان بەلسەنە ارالاسقان ازامات. كۇنى كەشە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 65 جىلدىعى اتاپ وتىلگەندە, سول سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن ساناۋلى ادامداردىڭ قاتارىندا سۇلتەكەڭ ماسكەۋگە دە بارىپ, ۇلكەن تويعا قاتىسىپ قايتتى. سول سۇرا­پىل سوعىستان ەسكە الاتىن جايلار كوپ. باسقاسىن ايتپاعاندا, قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆامەن ءبىر قۇرى­لىمدا بىرگە قىزمەت اتقاردى. ءوزى قاتتى جارالان­عاندا, مانشۇكتىڭ جاردەم بەرگە­نىن, جىگەرلەندىرگەنىن ول ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايدى. سوعىستان كەيىن سۇلتان جيەنباەۆ ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمى­سىنا بەلسەندى قاتىستى. ونىڭ ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن اڭعارىپ, رەسپۋبليكا باسشىلىعى ونى جاۋاپتى جۇمىستارعا جىبەردى. قىرىق جىلداي تەمىر جول, ساۋدا سالاسىندا, پارتيالىق جانە مەملەكەتتىك جۇمىستا باسشىلىق قىزمەتتە بولدى. سەگىز جىلداي رەسپۋبليكا ساۋدا ءمينيسترى, ون بەس جىل بويى رەسپۋبليكا مي­نيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى قىزمەتىن اتقاردى. ءومىرىنىڭ سول تۇسىن ايتقاندا, سۇلتەكەڭ قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى, ۇلكەن قايراتكەرلەر دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ, بايكەن ءاشىم ۇلى ءاشىموۆ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتار تۋرالى تەبىرەنە اڭگىمە قوزعايدى. – ۇلكەن قايراتكەرلەر تۋرالى, ولار­مەن قارىم-قاتىناستا بولعانىڭ تۋرالى ايتۋ قيىن. ولارمەن ارالاسقاندى ايتقان-دا, ماقتانعانداي كورىنەسىڭ. بىراق تاعدىر دەگەن بار, سول تاعدىر مەنى سول ادامدار­مەن قىزمەتتەس ەتتى. ءتىپتى وتباسىلىق ارالاسۋعا دا, جاقىن جۇرۋگە دە جازدى. سوندا رەتى كەلگەندە ولار تۋرالى ايتۋ پارىزداي كورىنەتىنى دە بار. نەگىزگى اڭگىمە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى بول­عانمەن, مەن ءسوزدى دىنمۇحامەد احمەت­ ۇلى قوناەۆتان باستاعىم كەلىپ وتىر. نازارباەۆتاي جاس تا بولسا العىر باسشىنى العاش تانىعان ديمەكەڭ عوي. – ءبىز دە, سۇلتەكە, حالقىمىزعا ايرىق­شا قىزمەت ەتكەن وسىناۋ ەكى باسشىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى سۇراماقشى ەدىك, ءوزىڭىز باستاپ كەتتىڭىز... – ديمەكەڭدى ەرەكشە جاقسى كورگەن­دىكتەن عانا ەمەس, وسى ەكى تۇلعانىڭ اراسىندا ءوزىم اڭعارعان بايلانىستىڭ بارلىعىنان دا سولاي ەتىپ وتىرمىن. ديمەكەڭ جارىقتىق رەسپۋبليكانىڭ شيرەك عاسىرداي ءبىرىنشى باسشىسى بولدى.  ەشكىم وعان كوپ وتىردىڭ دەگەن جوق. قايتا ماسكەۋدىڭ جەتەسىز باسشىلارى ونى ورنىنان العاندا, قازاق جاستارىنىڭ باس كوتەرگەنى دە كوپ جايدى اڭعارتادى. ەلدى ودان ءارى باسقارا بەرگەنى ءجون ەدى دەگەندەرى عوي بۇل. سول ديمەكەڭ ادام تانىعىش ەدى. ول تانىعان ادامداردىڭ ىشىندە كەزدەيسوق كەلگەندەر بولمايتىن. بۇگىن كەلىپ, ەرتەڭ كەتەتىندەر كەزدەسپەيتىن. سونىڭ ارقاسىندا باسشى­لىقتا الاساپىران اۋىستىرۋعا جول بە-رىلمەيتىن. ەندى ديمەكەڭ مەن نازار­باەۆتىڭ قاتىسىنا كەلسەك, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا قاراعاندىدا رەسپۋب­ليكالىق پارتيا اكتيۆىنىڭ جينالىسى ءوتتى. وعان قوناەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. سوندا سول جينالىستا ءسوز سويلەپ, كەلەلى وي ايتقان جالىندى جاس پارتيالىق قىزمەتكەردىڭ العىرلىعىنا ريزا بولىپتى. ول قاراعان­دى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى. الماتىعا كەلگەن سوڭ ديمە­كەڭ وسى جينالىستا ءسوز بولعان ماسەلەلەردى ورتالىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ مۇشەلەرىنە كەڭىنەن ايتىپ بەردى. “وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ دەگەن العىر, ءبىلىمدى ماماندى ورتالىق كوميتەت حاتشىلىعىنا ۇسىنسام دەگەن ويىم بار”,  دەگەن ەدى ديمەكەڭ. كەيىن ورتالىق كوميتەت پلەنۋمىندا ءبىرىنشى حاتشىنىڭ ۇسىنىسى ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتىعا كەلگەن سوڭ, جاقسى ارالاسا باستادىق... – وسى جەردە ءسوزىڭىزدى بولەيىك, سۇلتەكە, ءسىز بۇعان دەيىن نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن كەزدەسكەن جوق پا ەدىڭىز؟ – ءيا, ۇمىتىپ بارادى ەكەم, مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن 60-شى جىلداردىڭ اياعىندا كەزدەستىرگەم. وندا مەن رەس­پۋب­لي­كا ساۋدا ءمينيسترى ەدىم دە, ىسساپارمەن تەمىرتاۋعا باردىم. وندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەكەن. بارعان جۇمىسىم بويىن­شا جاعدايمەن تانىس­تىم, حاتشىمەن پىكىر الماستىق. ماعان ول ايرىقشا اسەر قالدىردى. جاعدايدى جان-جاقتى بىلەتىن­دىگىمەن, ماسەلەنى تەرەڭ پايىمدايتىن­دىعىمەن, پىكىرىن جەتىك جەتكىزەتىندىگىمەن, ەرەكشە شەشەندىگىمەن مەنى تاڭداندىردى. قازاقتىڭ جاس قىرانداي وتكىر ءبىر بالاسى سامعاپ ۇشقالى تۇرعانداي كورىنگەن. مەنىڭ الدىما دا قوردالانىپ قالعان ءبىراز ماسەلەلەردى اقتارىپ سالدى. كەيىن ءوز تاراپىمنان, ءمينيستردىڭ قولىنان كەلەتىندەي دارەجەدە, سول ماسەلەلەردى شەشۋگە كومەك قولىمدى سوزدىم. – سول تانىستىعىڭىز كەيىن نۇرەكەڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى بولعان كەزدە جالعاسىن تاپقان شىعار؟ – اڭگىمە مىنادا: ول قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولسا, مەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسى­نىڭ جەڭىل ونەركاسىپ جونىندەگى ورىنبا­سارىمىن, بىلايشا ايتقاندا, ەكەۋمىزدىڭ يلەگەنىمىز ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعى. جاڭا قىزمەتتىڭ قىر-سىرىن نۇرەكەڭ بۇ­رىن­نان دا بىلەدى. تەك جۇمىستىڭ اۋقىمى وزگەردى. بۇرىن ءبىر وبلىس ماسەلەسىن قام­تىسا, ەندى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋگە تۋرا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە, كۇنى كەشە ءوندىرىستىڭ وزىندە تىكەلەي جۇمىس ىستەگەنى بار, سول ماسەلەلەردى جانىمەن سەزىنەدى دەسە دە بولادى. ول زامان – پارتيانىڭ دەگەنىمەن جۇرگەن زامان. ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى ساياساتتى پارتيا بەلگىلەيدى. رەسپۋبليكا ەكونوميكا­سى­نىڭ وزەكتى سالاسى – ونەركاسىپ دامۋىنىڭ باعىت-باعدارىن بەلگىلەۋ جانە وعان باسشىلىق جاساۋ نۇرەكەڭە جۇكتەلدى, بۇل مىندەتتى ول ابىرويمەن اتقاردى دەپ ايتا الامىن. كوپ نارسەنى كوزىممەن كوردىم. ءبىراز ماسەلەنى بىرلەسىپ شەشتىك. ورتالىق كوميتەت پەن رەسپۋبليكا ۇكىمەتى اراسىندا جاقسى قارىم-قاتىناس قالىپ­تاستى. پارتيانىڭ باسشىلىق ءرولىن العا توسىپ, ۇكىمەتتىك قۇرىلىمدارعا تىزەسىن باتىرعان ەمەس. ونىمەن كەزدەسكەن جۇرت ءسوز ەستيمىن دەپ ەمەس, ماسەلەنى شەشىپ قايتامىن دەپ باراتىن. – ارادا ەندى ءبىر بەس جىل وتكەندە, سۇلتەكە, سىزگە نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن تىكەلەي بىرگە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. – وسى جەردە تاعى دا ديماش احمەت ۇلىن ەسكە العىم كەلىپ وتىر. سول تۇستا كومپارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ قاتىسىنسىز رەسپۋب-لي­كانىڭ باسشى قىزمەتىنە ەشكىم تا­عايىندالمايدى. ءبىرىنشىنىڭ ءوزى ۇسىنادى, ايتپەسە ۇسىنىستى سول ادام ماقۇلدايدى. 1984 جىلى ۇكىمەتتى ۇزاق ۋاقىت باسقارعان بايكەن ءاشىم ۇلى ءاشىموۆ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقا­سىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە اۋىستى. ونىڭ ورنىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعايىندالدى. بۇل ديمە­كەڭ­نىڭ تاڭداۋى ەكەندىگىندە داۋ بولماسا كەرەك. سول تۇستا تاجىريبەسى دە بار, ىسكەر­لىگىمەن دە كورىنگەن ازاماتتار بارشىلىق ەدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وبلىستى باسقارىپ وتىرعان بىلىكتى ازاماتتارعا دا بۇل قىزمەتتى تاپسىرسا, الىپ كەتەتىنى انىق. بىراق ديمەكەڭ, بولاشاقتى ويلادى بىلەم, 44 جاستاعى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا توقتاعان. ارعىسىن ايتپاعاندا, سول ورتالىق كوميتەتتەگى بەس جىل حاتشىلىق قىزمەتى­نەن ونىڭ اۋقىمدىلىعىن, ەل باسشىسىنا لايىقتى قاسيەتتەرىن اڭعارعانى انىق. تەرەڭ ءبىلىمدى, كەز كەلگەن اۋديتوريانى باۋراپ الاتىن تۋا ءبىتتى شەشەندىك قاسيەت بويىنا دارىعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول كەزدەگى وداقتاعى ەڭ جاس پرەمەر-مينيستر بولدى. – بۇعان دەيىن ءسىز 14 جىل ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقاردىڭىز. جاڭا ۇكىمەت توراعاسىن بۇرىنعىلارمەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار. وسى رەتتە نە ايتار ەدىڭىز؟ – بۇل جەردە الدىمەن حالقىمىزدىڭ ابزال ازاماتى بايكەن ءاشىم ۇلى كوڭىلگە ورالادى عوي. دۇنيەدەن وزعانىنا دا كوپ بولا قويماعان بايەكەڭ دە كەمەڭگەر قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. ءتىپتى قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن دە ول سول كەمەڭگەرلىگىنەن اينىعان جوق, حالقىمىز­دىڭ ابىز اقساقالىنا اينالدى. ال ونىڭ قىزمەتىنە كەلسەك, ول بايسالدى دا پارا­ساتتى باسشىنىڭ ونەگەسى دەپ سيپاتتاۋعا لايىق. الدەنەگە اسىپ-ساسۋ, قيىندىقتا ابىرجىپ قالۋ ول كىسىگە جات ەدى. تەك ءوزى عانا ەمەس-اۋ, ول جەتەكشىلىك ەتكەن ۇلكەن باسقارۋ ورگانى تياناقتىلىقپەن, ۇيلە­سىمدىلىكپەن, بايىپتىلىقپەن جۇمىس ىستەدى. ارپالىس بولمايتىن. سودان دا وسىناۋ قىزمەتتە ول ۇزاق وتىردى. وعان پارتيا دا, ديمەكەڭ دە ۇلكەن سەنىم ارتتى. ەندى سول بايەكەڭ مەن ونىڭ ورنىن باسقان نۇرەكەڭدى سالىستىرار بولساق, ۇقساستىعى دا كوپ, ەرەكشەلىكتەرى دە بار دەر ەدىم. باستى ۇقساستىق – ەكەۋى دە جۇمىسقا بارىنشا بەرىلگەن, ەل مۇددەسىنە بارىنشا ادال باسشىلار بولدى. ەرەك­شەلىك دەگەندە, نازارباەۆ جىگەر-قۋاتى تاسىعان جاس باسشى, وعان بىلىمدارلىعىن قوسىڭىز. ايتەۋىر وسى ەكى قايراتكەردى سالىستىرعان سوڭ, نازارباەۆتىڭ ءاشى­موۆ­تەن العان ونەگەسى دە از بولماعان شىعار دەپ ويلايمىن. مۇنى, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ءوزى دە بايكەن ءاشىم ۇلىنىڭ 90 جىلدىعىندا ارنايى ايتتى دا. ال مەنىڭ سوندا بايقاعانىم, جاڭا توراعا وزىنەن بۇ­رىنعى باسشىنىڭ اتىنا سىن ايتقان ەمەس, ونىڭ اتىن قادىرلەپ ايتىپ وتىراتىن. ول قيىن كەزەڭ ەدى. كەڭەس وداعىنىڭ ەكو­نوميكاسى مەن حالىق شارۋاشى­لىعىندا توقىراۋ بايقالا باستاعان كەزدە كەلگەن نازارباەۆ ونىڭ رەسپۋبليكا ەكو­نوميكاسىنا دەندەپ ەنبەۋى ءۇشىن كۇرەستى. وداقتىق ۇكىمەتپەن, ونىڭ مينيسترلىك­تەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, كوپ ماسەلەلەردى شەشىپ وتىردى. وسى جەردە ونىڭ كىممەن بولسا دا, قاي دەڭگەيدە بولسا دا ءتىل تابىسۋ قابىلەتىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ول تەك ءوز رەسپۋبليكامىزدا عانا ەمەس, وداقتىق كولەمدە بەدەلگە يە بولا باستادى. ونىڭ پىكىرىمەن سول وداقتىق دەڭگەيدەگى باسشىلار دا ساناساتىن. بۇل رەسپۋبليكامىز ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلە­لەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە جاعداي جاسادى. – ارينە, سول تۇستا پارتيانىڭ دەگەنى بولىپ تۇردى دا, رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى سانالاتىن قازاقستان كومپار­تياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ بەدەلى كۇمان تۋدىرمايتىن, ال ءىس جۇزىندە ۇكىمەت باسشىسى رەسپۋبليكادا ەكىنشى تۇلعا بولدى. وسى ەكى باسشىنىڭ ارا قاتىناسى جونىندە كەيدە ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ەستىلىپ قالادى. – جوعارىدا دىنمۇحامەد احمەت ۇلى­نىڭ ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىلىعىنا نازارباەۆتى قالاي ۇسىنعانىن جانە ونىڭ ءبارى اشىق تۇردە جۇرگىزىلگەنىن ايتتىم. ول كەزدە جاسىرىن اڭگىمە, الدەبىر توپتىڭ تىقپالاۋى دەيتىن بولمايتىن. قابىلەتىمەن كورىنگەن ادامعا قولداۋ كورسەتىلەتىن جانە ول اشىق ايتىلاتىن. نۇرسۇلتان نازار­باەۆ ۇكىمەت باسشىسى بولىپ تاعايىندال­عاننان كەيىن دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ بيۋرو ءمۇ­شەلەرىنە: “سىزدەردىڭ ومىرلىك ءتاجى­ري­بە­لەرىڭىز مول, نۇرسۇلتانعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىڭىزدەر. تۇبىندە ەلدى باسقاراتىن وسى بولادى” دەگەنىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەم. مەن عانا ەمەس, باسقالار دا ەستىدى. العاشقى كەزدە-اق نۇرەكەڭ ۇكىمەت باسشىسى بولىپ سايلان­عاننان كەيىن  بولاشاق ەل بيلىگىنىڭ تىزگىنىن وسى ادامنىڭ ۇستايتى­نىن اڭعارعانبىز. ءوزارا اڭگىمەدە سولاي دەيتىنبىز. راس, سول تۇستاعى توتاليتارلىق جۇيە, ماسكەۋدىڭ وكتەمدىگى ديمەكەڭنىڭ ءوزى تاڭداعان ادامعا اق تىلەكپەن بيلىك تىزگىنىن ۇستاتۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. اراعا ماسكەۋدىڭ قولداۋىمەن كەلگەن كولبين دەگەننىڭ كيلىككەنىن دە جۇرت بىلەدى. بىراق ءبارىبىر اقىرىندا ديمەكەڭنىڭ سول تاڭ­داۋى, اق تىلەگى جۇزەگە استى. مەنىڭ پىكى­رىمشە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇكىمەت باسشىسى بولعان ۋاقىت ونىڭ رەسپۋبليكا­نىڭ ءبىرىنشى باسشىلىعىنا دايىندىق كەزەڭ بولدى. بۇل مەكتەپ جاس باسشىعا كوپ نارسەنى ۇيرەتتى, ونى شىڭدادى, سامعاپ بيىككە كوتەرىلۋىنە جاعداي جاسادى. قوناەۆ سول تۇستا وداق كولەمىندە بەدەلدى باسشى ەدى. اسىرەسە, ورتا ازيا ەلدەرىندە ايرىقشا بەدەلگە يە بولدى, ول ءوزىنىڭ بايىپتى كەمەڭگەرلىك قالپىنان اينىمايتىن. كادرلارعا اسا ساقتىقپەن قارايتىن, ولاردى ساپىرىلىس­تىرىپ, اۋىستىرىپ جاتپايتىن. ەشكىم دە ءوزىن قاشان اۋىستىرار ەكەن دەمەي, ادال, ىزدەنىمپازدىقپەن جۇمىس ىستەسە, ەڭبەگى باعالاناتىنىنا, بولاشاعىنا تولىق سەنىممەن قارار ەدى. حالىق اراسىندا دا ديمەكەڭنىڭ بەدەلى جوعارى ەدى. مەنىڭ ويىمشا, ماسكەۋدەگىلەر قوناەۆتىڭ سول بەدەلىن ارتىق كوردى. ولارعا قاي جەردە دە ءوز دەگەنىنەن شىقپايتىن, باسىن شۇلعىپ وتىراتىن ادام كەرەك ەدى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلىمەن قىزمەتتە دە, ومىردە دە جاقىن ارالاسقان اداممىن. كورشى تۇردىق. ونىڭ نازارباەۆقا كوزقارا­سىن, ول جايىنداعى پىكىرىن ءبىر ادامداي بىلەمىن دەي الامىن. ديمەكەڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا جاقىن ءىزباسارىن­داي ايرىقشا قامقورلىقپەن قارادى. ونىڭ باستاماشىلىق قادامدارىن بارىنشا قولداپ وتىراتىن. ءوز كەزەگىندە نۇرەكەڭ دە ديماش احمەت ۇلىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارادى. نازارباەۆ­تىڭ ماسكەۋ جىبەرگەن گەننادي كول­بينمەن ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەگەنى دە بىلە-بىلگەن ادامعا  كورەگەن­دىك­تىڭ كورىنىسى. كولبيندەي اپەرباقانعا بار بيلىكتى ۇستاتىپ, سىرت قالىپ قويعاندا, نە بولار ەدى؟ ايتپەسە نازارباەۆتىڭ ور­نىندا مەڭدىباەۆ سياقتىلار بولعاندا, جاعدايىمىز قانداي كۇيگە تۇسەر ەدى. ماسكەۋدىڭ توتاليتارلىق تەگەۋرىنىنە توتەپ بەرىپ, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى. مەنىڭ ءوز باسىم نازارباەۆتىڭ سول تۇستاعى ەڭبەگىن, قولىنان كەلگەنشە رەسپۋبليكا­نىڭ, ۇلتىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن تاباندى­لىق كورسەتكەن كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالايمىن. ەل مۇددەسى ءۇشىن كىممەن بولسا دا ءتىل تابىسىپ جۇمىس ىستەۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ونەر. سول ونەر كەيىن نازارباەۆتىڭ رەس­پۋبلي­كانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بو­لۋىنا, ەلىمىزدى دامۋدىڭ جاڭا بيىك­تەرىنە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىندە نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىر جىلداي بىرگە قىزمەت ىستەدىك. بۇرىنعى قىزمەتتەگىنى قوسا العاندا, ونىڭ جۇمىس ءستيلىن جاقسى اڭعاردىم دەۋىمە بولعانداي. ىسكەر باسشى, ءبىلىمدار باسشى, باستاماشىل ادام رەتىندە جادىمىزدا قالدى. جوعارىدا ايتقانداي, ونىڭ ۇكىمەتتەگى توراعالىق قىزمەتى ەل باسشىسى دەيتىن بيىك مانساپقا كوتەرىلەر­دەگى بيىك تۇعىر بولدى. بۇل تۇعىرعا تالايلار شىققان. بىراق ودان دا بيىككە كوتەرىلۋ قوناەۆ پەن نازارباەۆتىڭ عانا پەشەنەسىنە جازىلىپتى. – ۇكىمەت باسشىسى بولىپ نازارباەۆ كەلگەننەن كەيىن ءبىر جىلدان سوڭ زەينەتكەرلىككە شىعىپسىز... – سۇراعىڭنىڭ اياعىن ايتقىزباي-اق جاۋابىن بەرەيىن. مەنى قۋدالاعان جوق, جاسىم زەينەتكەرلىكتەن ءبىرشاما اسىپ تا كەتكەن بولاتىن. ادەپكە جۇگىنگەندە دە مەن ورنىمدى جاستارعا ۇسىنۋعا ءتيىس ەدىم. ۇكىمەت باسشىسى مەنەن جيىرما جاستاي كىشى, جاسىمدى سىيلاپ, ماعان قاتاڭ تالاپ تا قويماۋى مۇمكىن. ال ونىمەن ءوزى سياقتى جىگەرلى جاستاردىڭ جۇمىس ىستەگەنى ماقۇل. ءبارىن ەسكەرىپ, زەينەتكەرلىككە شىعۋدى ءجون سانادىق. وسى جەردە ءبىر جاعدايعا توقتالا كەت­كەندى ءجون كورىپ وتىرمىن. زەينەتكەرلىك دەيتىن ۇعىمعا سىيمايتىن تۇلعالار بار. ولار بۇرىن دا بولعان, كەيىن دە بولدى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ دا جاسى سوندا جەتپىستەن اسىپ كەتكەن ەدى. ول ەل باسشىلىعىنىڭ تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاپ وتىردى. ونىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋى تۋرالى اڭگىمە ايتۋدىڭ ءوزى سوندا وعاش كورىنەر ەدى. ونداي ادامداردىڭ ۇلكەن اقىل-پاراساتى, حالىقتىڭ اراسىنداعى ابىروي-بەدەلى ەلگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس ەدى. كەيىن ونى ماسكەۋ كەتۋگە ماجبۇرلەگەندە, حالىقتىڭ كوتەرىلگەنى دە زاڭدىلىق. – ءسىزدىڭ سول زەينەتكەرلىككە شىققا­نىڭىزعا دا شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. ەلگە قىزمەت ەتكەن, ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ, ساياسي ومىرگە دە ارالاسقان ادامنىڭ زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا ەلدىڭ ساياسي ءومىرىن قاداعالاپ وتىراتىنى داۋسىزداي كورىنەدى. ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى. تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتتى, ەلىمىزدى الەم تانىدى. وسىناۋ ۇلى وزگەرىستەردىڭ باسىندا ءبىر كەزدە ءوزىڭىز بىرگە قىزمەت ەتكەن قايراتكەردىڭ بولعانى دا ءسىزدى ايرىقشا سەزىمگە بولەر دەپ ويلايمىز... – ەلىمىزدىڭ ساياسي ءومىرىن قاداعالاپ وتىراتىنىمىزدى ءدوپ باسىپ ايتىپ وتىرسىڭ. بۇگىنگى ءومىر ءبىزدىڭ كەشەگى ءومىرىمىزدىڭ جالعاسى. قارتتىق دەندەپ كەتپەسە, جۇرتتىڭ ءبارى سول ءومىرىنىڭ جالعاسىنا بەي-جاي قارامايدى. بولىپ جاتقان جاقسىلىققا قۋانامىز, قيىندىق­تار ءبىزدىڭ دە جانىمىزعا باتادى. تىكەلەي ءوزىمىز ارالاسىپ جاتپاعاندىقتان, سىرت كوزدەيمىز عوي. سول شيرەك عاسىرداي ۋاقىتتا ەلىمىزدە جۇزەگە اسقان ىستەرگە سىرت كوزبەن باعا بەرەر بولساق, جاقسىلىعىمىز كوپ, كولەڭكەمىزدەن كۇنگەيىمىز كوپ دەپ ويلايمىن. ەڭ باستى تابىسىمىز دەيىك, حالقىمىزدىڭ باقىتى دەيىك, ول – تاۋەلسىزدىككە قولىمىز جەتكەنى. اشتىقتى دا, توقشىلىقتى دا كورگەن حالىقپىز. اشىققان قارىن تويىنادى. تاۋەلسىزدىك حالىققا ءبىر-اق رەت بەرىلەدى. حالقىمىز 300 جىل بوداندىقتا بولدى. تاۋەلسىزدىكتى عاسىرلار بويى ارماندادىق. باسقانى بىلاي قويعاندا, كۇنى كەشەگى كسرو تۇسىندا دا اشتىقتى باستان كەشىردىك, ءبىراز ۋاقىت قولىمىز اۋزىمىزعا جەتىپ, تاماعىمىز تويدى دەگەندە دە تاعدىرىمىز ماسكەۋدىڭ قولىندا بولىپ, جانىمىز كۇيزەلدى. ارىستارىمىز قۇربان بولىپ, حالقىمىزدىڭ قايماعى قالقىپ الىنىپ تاستالعانى, بەرتىندە كولبين سياقتىلار­دىڭ كەردەڭدەگەنى دە سول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جوقتىعى ەدى عوي. ەندى تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتتى-اۋ دەگەن كەزدە ەل باسشىلى­عىنىڭ تىزگىنىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي كەمەڭگەر ادامنىڭ ۇستاعانى دا حالقىمىز­دىڭ باعى دەسەك ءلازىم. بىرەۋلەر سول تاۋەلسىزدىك ءوزى كەلدى دەپ, ونىڭ باعاسىن تۇسىرگىسى كەلەدى. ونى عاسىرلار بويى ارمانداعانىمىزدىڭ ءوزى نە تۇرادى. جانە سول تاۋەلسىزدىكتى ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى بىزگە قانداي قيىندىققا تۇسكەنىن دە جانىمىز­بەن سەزىندىك. سول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, بۇرىنعى جۇيە كۇيرەگەن كەزىندەگى قيىندىقتاردى كوپشىلىگىمىز كوردىك. دۇكەندەرىمىزدىڭ ءسو­رەسى قاڭىراپ بوس تۇردى, قارت­تارىمىزدىڭ ازىن-اۋلاق زەينەتاقىسىن تولەۋگە دە, دارىگەرلەر مەن مۇعالىمدەردىڭ جۇتاڭ ايلىعىن تولەۋگە دە قارجى تا­بىلماي, ەل قينالدى. سول قيىندىقتان شىقتىق. شيراپ شىقتىق دەسەك تە ارتىق ەمەس. بىرەۋلەر ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە كەلگەن تابىسىمىزدى, وعان ەلباسىنىڭ پاراساتتى باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكەنىن جەتە باعالاي المايدى نەمەسە باعالاعىسى كەلمەيدى. وعان دا ورە كەرەك شىعار. باسقانى بىلاي قويعاندا, باسقا ەلدەرمەن سالىستىرۋعا بولادى عوي. ورتا ازيا ەلدەرىندەگى جاعدايمەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعدايىن سالىستىرساڭ دا وعان كوز جەتەدى. اركىم وزدەرىن باسقالاردان كەم ساناماس, بىراق تاپجىلتپايتىن تسيفرلار كىمنىڭ كىم ەكەنىن ناقتى ايتىپ بەرەدى. جان باسىنا شاققانداعى تابىس جونىندە قىرعىزداردىڭ بىزدەن ون ەسەدەي تومەندىگىن سوڭعى كەزدە جۇرت مىسالعا كوپ كەلتىرىپ ءجۇر. وزبەك­تەردىڭ دەڭگەيى دە بىزدىكىنىڭ جارتىسىنا جەتپەيدى. تمد-نىڭ ەۋروپا ايماعىنداعى مۇشەلەرى دە بىزگە باعىت تۇزەپ وتىر. ەكونوميكادا عانا ەمەس, ساياسي ومىردەگى جاعدايدا دا بىزدەگى تۇراقتىلىققا كوپ ەلدەر قىزىعا قارايدى. بىرەۋلەردە ءارتۇرلى رەۆوليۋتسيالار بولىپ جاتسا, ەندى بىرەۋلەر تۇتاستىعىنان ايىرىلىپ, جاپا شەگىپ جاتىر. ەگەر ەل باسشىلىعىندا كورەگەن ادام وتىرعاندا, ايتالىق مولداۆيا ءوزىنىڭ ءبىر بولىگى پريدنەستروۆەدەن ايىرىلار ما ەدى؟ وندا حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى – ورىس, ۇشتەن ءبىرى – ۋكراين, ۇشتەن ءبىرى – مولدا­ۆان بولا تۇرىپ, سەپاراتيستەر قالايشا ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىردى دەيسىڭ. ال ءبىزدىڭ سولتۇستىك وبلىس­تارىمىزدا ورىستاردىڭ ۇلەس سالماعى الدەقايدا كوپ بولسا دا, ماسكەۋدەگى تالايلاردىڭ ءبىزدىڭ جەرىمىزگە كوز الارتقانىنان ەش نارسە شىققان جوق. ءبىزدىڭ باسشىلىعىمىزدىڭ كورەگەندىگى وعان جول بەرمەدى دەۋىمىز كەرەك. قازىر ءبىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعاسىمىز. وسىنداي مارتەبەگە باسقا ەلدەردىڭ دە جەتكىسى كەلەدى. بىراق ۇلەس بىزگە ءتيىپ وتىر. ماقتانۋىمىزعا بولادى. وعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى, باستاماشىلىق قادامدارى, زور حالىق­ارالىق بەدەلى ارقاسىندا جەتكەنىمىزگە ەشقانداي داۋ جوق. سول ءۇشىن دە ەلباسى­نىڭ اتىنا تالاي ريزاشىلىق سوزدەر ايتۋعا بولار ەدى. ءبىر بۇل ەمەس, ونىڭ باستاماشىلىعىمەن ەلىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىن كوتەرەتىن قانشاما ىستەر تىندى­رىلىپ جاتىر. جاقىندا ءبىر باسىلىمنان نازارباەۆتىڭ باستاما­شىلىعىمەن جۇزەگە اسقان وننان استام حالىقارالىق دەڭگەي­دەگى شارالار ءتىزىپ ايتىلىپتى. ءبارى ءجون. ءبارى دە ايتۋعا تۇرارلىق. ونداي ىستەر جۇرتتىڭ جادىندا جۇرەدى. ال مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىزمەتىنە, ول تىندىرعان ۇلكەن ىستەرگە بايلانىستى ونىڭ اتىن حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ماڭگىلىككە جازاتىن ءۇش ماسەلەنى بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – سارىارقانىڭ تورىنەن استانا دەيتىن اسەم قالا ورناتتىق. بۇگىنگى استانانى كورۋگە كوزبەن بىرگە ادال نيەت تە كەرەك. ول جاي قالا عانا ەمەس, ەلدىڭ تۇتاستىعىن ويلاعان, حالىقتىڭ بىرلىگىن ويلاعان كەمەڭگەرلىك ساياساتتىڭ كورىنىسى. سولتۇستىك وڭىردە قازاقتاردىڭ سانى ازدىعى جۇرتقا بەلگىلى. الدەبىر ارانداتۋشى كۇشتەردىڭ سولتۇستىك وبلىس­تاردى رەسەيگە قوسۋ جونىندەگى اڭگىمەنى قوزدىرعان كەزدە مۇنداعى قازاقتاردىڭ قوڭىلتاقسىعانى دا شىندىق. ءدال وسى ساتتە ەل استاناسىن اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانى ەلدىڭ تۇتاستىعىن نىعايتقان باتىل دا ۇلكەن ساياسي قادام بولدى. مەن ءوزىم الماتىدا تۋىپ-وسكەن اداممىن. قالامدى جانىمداي جاقسى كورەمىن, ونىڭ مارتەبەسىنىڭ وسە تۇسكەنىن قالايمىن. بىراق استانانىڭ ەلدىڭ ورتالىعىنا كوشكەنى حالىقتىڭ تاعدىرىن ويلاعان, ەلدىڭ مارتەبەسىن وسىرگەن كورەگەندىك شارا بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. ەكىنشىسى – كەزىندە تاريحتىڭ ءتال­كەگىمەن جەر بەتىنە تارىداي شاشىراپ كەتكەن, قانداستارىمىزدىڭ تاريحي اتامەكەنىنە ورالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالدى. الماتىدا وتكەن الەم قازاق-تارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايىندا قۇشاق جايىپ قاۋىشقان قانداستارىمىزدىڭ قۋانىشىندا شەك بولماعانىن كوردىك. وزدەرىنىڭ قانداستارىن وتانىنا شاقىرعان, وعان بارىنشا جاعداي جاساعان ەلدەر شامالى. يزرايل, گەرمانيا جانە ءبىز. رەسەي دە مۇنداي ەلدەر قاتارىنا بىزدەن كەيىن قوسىلدى. بازبىرەۋلەر وسىناۋ ۇلكەن ىستەگى كەيبىر كەمشىلىكتەردى العا توسىپ, وعان ءجوندى ءمان بەرىل­مە­گەندەي ەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى. كەم­شىلىكتەر قاي ىستە بولسا دا بولادى, ەڭ باستىسى – ۇكىمەتى­مىزدىڭ قانداس­تارىمىزدى ەلگە قايتارىپ, ولارعا جاعداي جاساۋدى باعدارعا الىپ وتىرعاندىعى. بۇل دەموگرافيالىق ماسەلە عانا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە اسەر ەتەتىن فاكتور, جالپى ۇلتتىق دامۋى­مىزدىڭ سارا باعىتى. ءۇشىنشىسى – اتا-بابالارىمىزدان امان جەتكەن مەملەكەتتىك شەكارامىزدى بارلىق حالىقارالىق قۇجاتتارعا ساي بەكىتىپ الدىق. ول قازىر حالىقارالىق باس ۇيىم – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ كەڭسەسىندە تىركەلگەن. ەندى ەشكىم وعان كوز الارتا المايدى. اتوم قارۋىنان باس تارتقان كەزىمىزدە دە ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە يادرولىق دەرجاۆا­لاردىڭ كەپىلدىگىن العانىمىز كورەگەندىك بولدى. سوندىقتان دا, شەكارامىز مىعىم دەپ ايتا الامىز. جەر داۋى قاي زاماندا دا ەڭ ءبىر شەتىن ماسەلە بولعان. كورشىلەس ەلدەردىڭ اراسىنداعى جانجالداردىڭ كوپشىلىگى وسى جەر داۋىنان ۋشىعىپ جاتادى. سول شەكارامىزدى نىعايتۋ جولىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتقارعان زور ءىسىن بولاشاق ۇرپاعىمىز ريزاشىلىق كوڭىلمەن ەسكە الاتىن بولادى. ارينە, مەن بۇل جەردە نۇرەكەڭنىڭ اتىنا بايلانىستى باسقا دا تالاي اۋقىمدى ىستەردىڭ ماڭىزىن كەمسىتكىم جوق. تىزە بەرسەك, كوپ قوي. اتوم پوليگونىن جابۋ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, الەمدىك ءدىن باسشىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, ىنتىماققا ۇيىتقى بولۋ, ەلدەردى جاقىنداستىرۋعا بايلانىستى قانشاما حالىقارالىق ۇيىمداردى قۇرۋداعى بەلسەندىلىگى, باسقا دا باستامالارى ونىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى باسشى ەكەنىن ايقىن سيپاتتايدى. ال مەن وسىنداي باسشىمەن قىزمەتتەس بولعانىمدى, ونىڭ شارىقتاپ سامعاۋىنا كۋا بولعانىمدى ماقتانىش ەتەمىن. – ەندى ءبىر سۇراق, سۇلتەكە. ءبىر كەزدە بىرگە قىزمەت ىستەگەن ادام رەتىندە پرەزيدەنتپەن حابارلاسىپ تۇراسىز با؟ – پرەزيدەنتتىڭ ۋاقىتى تاپشى, ونى ءبارىمىز دە بىلەمىز. سوندىقتان بۇرىن تانىس ەدىم دەپ, كەزدەسۋگە سۇرانۋ ارتىق. بىراق پرەزيدەنت ءبىزدى ۇمىتپايدى. 80, 85 جىلدىق مەرەيتويلارىمدا قۇتتىقتاپ, قۇتتىقتاۋ حاتتار جىبەردى. ءوزىنىڭ كىتابىنا قولىن قويىپ, مەنىڭ اتىما ماراپات ايتىپ ۇسىنعانى بار. بىرگە سۋرەتكە دە تۇستىك. ءبىز سياقتى اقساقالداردى نۇرەكەڭ ۇمىتپايدى. اڭگىمەلەسكەن ماماديار جاقىپ.