قۇندىلىقتاردىڭ دەموگرافيالىق احۋالعا اسەرى بار

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىل­تايدىڭ ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا, كيەلى تۇركىستاندا, اڭىز اتىراۋدا وتكەن وتىرىستارىندا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بيىلعى باسقوسۋدا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. ەلىمىزدىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتار اشىق ايتىلدى. ويتكەنى قوعامداعى ءتۇرلى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر, حالىق­تىڭ اراسىندا جيىلەپ كەت­كەن زورلىق-زومبىلىق, جەمقور­لىق فاكتىلەرىنىڭ سالدارى ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ وزەكتى­لىگىن ارتتىرىپ وتىر. وسى تۇر­عىدان العاندا «ۇلت قالىپتاس­تىرۋ – nation building» ءۇردىسى جالپىۇلتتىق, ادامي قۇندى­لىقتاردىڭ نەگىزىندە جۇرەتىنىن ەسكەرگەن پرەزيدەنت ءاربىر ادام «ادال ازامات» دەگەن اتقا لايىق بولسا, ەلىمىزدە ءادىل قوعام ورنايدى» دەدى. سونداي-اق ول «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – ۇشتاعانىن وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋدىڭ باستى كىلتى دەۋگە بولاتىنىن, بالالار مەن جاستاردى قالىپتى تاربيەلەپ, ولاردىڭ بويىنا وسى وزىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەكتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

قازاقستان قازىر وتپەلى كەزەڭ­دە تۇر. وسى رەتتە حالىقتىڭ پولي­ەتنوستىق قۇرامى مەن دەمو­گرا­فيالىق دامۋ ماسەلەلەرىن قا­راس­تىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.

دامىعان ەلدەردە دەمو­گرافيا­لىق احۋال ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىكتىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە ەسەپ­تەلەدى. ال بىزدە كوبىنە گەندەر­لىك جانە وتباسىلىق ساياسات تۇ­جى­رىم­دا­ماسى اياسىندا قول­دانىلادى. سوڭ­عى دەموگرافيالىق ساياسات تۇجى­رىمداماسى كۇشىن 2011 جىلى جوي­دى. الەمدە حالىق ساناعى ون جىل­دا ءبىر رەت وتكىزىلەدى. وسى ەسەپپەن, تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلتتىق حا­لىق ساناعى ءۇش رەت وتكىزىلدى. ولار 1999, 2009 جانە 2021 جىلدارى.

حالىق ساناعىنىڭ اقپارات كوزى رەتىندەگى باستى ارتىقشى­لىعى – حالىقتىڭ ەتنوستىق قۇرا­مىن مەن ەتنوستىق توپتار­دىڭ جاس قۇرىلىمىن جانە وتباسى مولشەرىنىڭ انىقتالۋى. ساناق قورىتىندىسى حالىق­تىڭ پەرسپەكتيۆالىق رەپرودۋك­تيۆتى مىنەز-قۇلقىن باعالاۋعا دا مۇم­كىندىك بەرەدى. ال قۇرىل­تاي­دا مەملەكەت باسشىسى ۇسىن­عان جالپىۇلتتىق قۇندىلىق­تار­دىڭ ناقتى ءتىزىمى: تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جا­نە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپ­كەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەك­قورلىق جانە كاسىبي بىلىك­تىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭا­شىل­دىق قوعامدا بۇكىل ەلىمىزدىڭ جانە ءاربىر ازاماتتىڭ مۇددەسىن توعىس­تى­را­تىن پروگرەسسيۆتى مىنەز-ق ۇلىق ۇلگى­لەرىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى.

ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىن باعالاۋ ماسەلەلەرىندە دە ەتنودەموگرافيالىق جاعداي ماڭىزدى پارامەترلەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. دەرەككە كوز سالساق, 2021 جىلعى ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا حالىق سانى 19 186 015 ادامدى قۇرادى. ەلدە 124 ەتنوستىق توپتىڭ وكىلدەرى تۇرادى. ال 2009-2021 جىلدار­داعى ساناقارالىق كەزەڭدە قازاقتار سانى 33,7%-عا (ۇلەس سالماعى – 70,4%), وزبەكتەر – 33,4%-عا (ۇلەس سالماعى – 3,2%) ءوستى, ورىستار سانى 21,4%-عا (ۇلەس سال­ماعى 15,5%) تومەندەدى.

تابيعي ءوسىمنىڭ جوعارى دەڭگەيى ەلىمىزدە حالىق سانىنىڭ ەكى جىل ىشىندە 1 ملن ادامعا ۇلعايۋىنا اكەلدى: 2023 جىلعى 14 قاراشادا حالىق سانى 20 ميلليون ادامعا جەتتى. حالىقتىڭ دەرەكتەر بازاسىنىڭ كورسەتكىشتەرى­نە سايكەس, بىلتىر 14 قاراشا­دا تاڭعى ساعات 8.10-دا تۋعان 5 بالا ەلىمىزدىڭ 20 ميلليونىنشى تۇرعىنى بولدى. ەلىمىزدىڭ مەرەيتويلىق ازاماتتارى ۇلىتاۋ, جەتىسۋ, اتىراۋ, اقمولا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە 3 ۇل مەن 2 قىز بار.

قازاقتار مەن باسقا دا ازيالىق ەتنوستاردىڭ (وزبەك, دۇنگەن, كۇرد, تاجىك, ۇيعىر, تۇرىك) دەموگرافيالىق الەۋە­تى ەۋروپالىق ەتنوستىق توپتاردان الدەقايدا جوعارى. ەۋرو­پالىق ەتنوستار اراسىندا حالىقتىڭ قارتايۋ دەڭگەيى ازيالىق ەتنوستىق توپتارعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. ەل اۋماعىندا تۇراتىن نەگىزگى ەتنوستىق توپتاردىڭ اراسىندا حالىق ساناعىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, حالىقتىڭ قارتايۋىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى ۋكراينداردا (23,4%), پولياكتاردا (18,1%) جانە ورىستاردا (17,4%) بايقالادى.

قازاقتار سالىستىرمالى تۇردە جاس ەتنوس. 65 جاستان اس­قان ەگدە جاستاعى ازاماتتاردىڭ ۇلەس سالماعى حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 5,5%-ىن, ال جاستار­دىڭ ۇلەسى 28,8% قۇرايدى. ال تاجىكتەردىڭ (35,7%), تۇرىكتەر مەن كۇردتەردىڭ (33,8%) 1/3 بولىگىنەن استامى جاستار, دۇنگەندەردىڭ (32,1%) جانە وزبەكتەردىڭ (32,0%) 1/3 بولىگىنە جۋىق جاستار. 15-34 جاس توبىنداعى جاستاردىڭ ەڭ ازى ۋكراينداردا (18,8%), پولياكتاردا (23,2%) جانە قىرعىزداردا (23,6%).

ساناقارالىق كەزەڭدە وتباسىلار سانى 38,7%-عا ءوستى, الايدا وتباسى كولەمى 3,5-تەن 3,2-گە دەيىن ازايدى. ساناق قورىتىندىسىندا وتباسىلار سانى – 5 578 947, ونىڭ ىشىندە بالالارى بار وتباسىلار سانى – 3 633 869, 10-نان استام بالاسى بار وتباسىلار سانى – 163. ەكى ادامنان تۇراتىن وتباسىلار – 41,2, ءۇش ادامنان – 27,6, ءتورت ادامنان – 14,9, بەس ادامنان – 8,2, التىدان – 4,5, جەتىدەن – 1,7, سەگىزدەن – 0,8, توعىزدان – 0,4, وننان جانە ودان دا كوپ ادامنان 0,7 پايىزدى قۇرايدى.

حالىق ساناعىنىڭ قورى­تىن­دىسى كورسەتكەندەي, ەلىمىزدەگى ايەلدەر بىرتىندەپ از بالا تۋعا كوشكەن. 15-49 جاس ارالى­عىن­داعى 1 024 911 ايەل بالالى بولۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل وسى جاس توبىنداعى بارلىق ايەل­دىڭ 22,6 پايىزىن قۇرايدى. بالا­لى بولۋدى جوسپارلايتىن ايەل­دەردىڭ اراسىندا كوپبالالى بولعى­سى كەلەتىندەردىڭ ۇلەسى وتە تومەن.

جاس توپتارىنىڭ ىشىندە بالالى بولۋدى جوسپارلاۋشىلاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى –35-39 جاس توبى. ولار 1982-1986 جىلدار ارالىعىندا ساناق كەزىندە تۋعان ايەلدەردىڭ ۇرپاعى, ەڭ كىشىسى – 45-49 جاس توبىندا (7,1%), سەبەبى, وسى جاس توبىندا ايەلدەر نەگىزىنەن رەپرودۋكتيۆتى فۋنكتسيالارىن اياقتايدى. بولاشاقتا بالا تۋدىڭ تومەندەۋىنە 15-19 جاس جانە 20-24 جاس توپتارىندا بالا تۋدى جوسپارلاۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردە تومەن دەڭگەيى ىقپال ەتەدى.

بۇدان قوعامدا, اسىرەسە قازاق­تاردىڭ اراسىندا وتباسى, بالا قۇندىلىعى مەن ءرولىنىڭ شەگەرىلىپ, وتباسى جانە نەكە ينستيتۋتىندا ترانسفورماتسيا ءجۇرىپ جاتقانىن بايقايمىز. ال مەملەكەتىمىز دەموگرافيالىق تۇرعىدان قاراعاندا جاس مەملەكەتتەر ساناتىنا جاتقانىمەن, حالىقتىڭ قارتايۋ ۇدەرىسى دە كەڭ ەتەك جايىپ وتىر.

وسى جانە باسقا تۇرعىدان العاندا جالپى ادامي قۇندى­لىق­تاردىڭ, سونىڭ ىشىندە داستۇرگە نەگىز­دەلگەن قۇندىلىقتاردى ناسي­حاتتاۋ ماڭىزى العا شىعىپ وتىر. بۇل «ەلدىگىمىز – بىرلىكتە» قاعي­دا­تىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جانە پولي­ەتنوستىق قوعامدا ءتارتىپ پەن تۇراق­تىلىقتى دامىتۋدىڭ نە­گىزى ءارى بولاشاق دەموگرافيالىق تۇ­راق­تىلىعىمىزدىڭ كەپىلى بولادى.

اياۋلىم ساعىنباەۆا,

دەموگراف-ساراپشى