كاكىمجان قازىباەۆ ءوزى باسقاراتىن قازتاگ ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەرى اراسىندا. سۋرەتتى تۇسىرگەن – ي.بۋدنەۆيچ
ءيا, بويىمىز ءوسىپ, ويىمىز ەرجەتكەندە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاننىڭ قاراماعىندا ەڭبەك ەتىپ, بەس جىل بىرگە جۇمىس ىستەگەندىگىمىزدى قالاي ۇمىتايىق؟ ول باسىلىم باسشىسى مەن ونداعى شىعارماشىلىق ۇجىم مۇشەلەرى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىققا تولى كەرەمەت كەزدەر ەدى. سونىڭ بەلگىسىندەي بولسىن دەپ ابزال اعا ومىردەن وتكەن 1989 جىلدان سوڭ مەن زامانداستارىنىڭ جۇرەكجاردى سوزدەرىن جيناقتاپ, «قازاقستان» باسپاسىنان «كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدە قالعان» دەگەن ەستەلىكتەر كىتابىن شىعارعانمىن. ال 2009 جىلعى 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «امانات» اتتى پورترەتتىك ەسسە دە جازعانمىن. وسىمەن ۇستاز الدىنداعى پارىزىمىز وتەلدى-اۋ, شاماسى, دەگەن ويدا ەدىك. بىراق... تاياۋدا جەكە ءارحيۆىمدى رەتكە كەلتىرىپ وتىرعانىمدا «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالى رەداكتسياسى. 1986-1989 جىلدار» دەگەن قويىن داپتەرىمنىڭ شىعا كەلگەنى. ونى اشىپ قاراسام باس رەداكتور كاكىمجان اعانىڭ سول ۋاقىتتارداعى اپتالىق لەزدەمە, باسقوسۋلاردا ايتقان يدەيالارى مەن قولعا العان ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن وتە قىسقا تۇردە قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان ەكەنمىن. قويىن داپتەردەگى ءار بەت تىڭ دەرەكتەر مەن سيرەك فاكتىلەرگە تۇنىپ تۇر. بۇلاردى كورگەندە ويلانىپ قالدىم. ءسويتتىم دە جاڭادان تابىلعان وسى مالىمەتتەر نەگىزىندە ارۋاقتى اعا تۋرالى تاعى ءبىر ماقالاعا قالام تارتۋدى ءجون كوردىم.
-1-
...مەنىڭ بۇل جۋرنالعا جۇمىسقا شاقىرىلۋىم 1986 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى مىناداي جاعدايعا بايلانىستى بولدى. ول سول ۋاقىتتاعى ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى كاكىمجان قازىباەۆتىڭ قىزمەت ورنىن اۋىستىرىپ, ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان تەوريالىق-ساياسي باسىلىمعا جەتەكشىلىك ەتۋگە كەلۋى ەدى. وسىعان بايلانىستى كاكەڭ جوعارىدان بەرىلگەن تاپسىرما بويىنشا رەداكتسيانى جاسارتۋعا كىرىستى. بۇرىنعى كاسىبي جۋرناليست, ءباسپاسوزدىڭ بارلىق بۋىنىنداعى قىزمەت باسپالداقتارىنان بايىپپەن باسىپ وتكەن كانىگى مامان بۇل كىسىنىڭ سونداعى دىتتەگەن كادرلارىنىڭ قاتارىندا «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مەن دە بار بولىپ شىقتىم. باس رەداكتورىمىز سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ «قازاقستان كوممۋنيسىنىڭ» ماعان «قۇدا تۇسكەن» جوعارىداعى حابارىن ەستىگەندە قاتتى قينالدى. ويتكەنى ءوزى جۇمىسقا الىپ, ءوزى تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ەندى تولىققاندى مامان بولعان مەنى باسقا رەداكتسياعا جىبەرە سالۋ وڭاي ما؟ بىراق قانشا دەگەنمەن ول كىسى جاسى ۇلكەن كاكەڭنىڭ ايتقان سوزىنەن اسىپ كەتە المادى. اعا ارىپتەسىنىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاماي, مەنىڭ اتالعان جۋرنالعا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ بارۋىما كەلىسىمىن بەرىپ, ءسات ساپار تىلەدى.
اشىعىن ايتايىن, ءبىرى زەينەت جاسىنا كەلىپ, ەكىنشىسى ول مەجەدەن اسىپ كەتسە دە ءالى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سول كەزدەگى جۋرنال قىزمەتكەرلەرى قاي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا مىقتى ادامدار ەدى. ولاي دەيتىنىم, الدىمەن بۇل اعا بۋىن وكىلدەرى حح عاسىر باسىنداعى اشارشىلىقتى كورگەن, 1941-1945 جىلدارداعى سوعىسقا قاتىسىپ, سونداعى وت كەشۋدەن وتكەن جاندار بولاتىن. سودان سوڭ ولار سول الاپاتتان ەلگە امان-ەسەن كەلىسىمەن, ۇستىلەرىندەگى سولدات شينەلىن شەشپەي, ستۋدەنت پارتاسىنا وتىرىپ, ءبىلىم الىپ, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالدارداعى نەبىر قيىن دا كۇردەلى جۇمىستاردى تاباندىلىقپەن اتقارعان ەڭبەك تورىلارى-تىن. بارىنەن بۇرىن ءومىر دەگەننىڭ نە ەكەنىن ابدەن كورگەن بۇل اعالارىمىز وتە ساۋاتتى, ەكى تىلگە بىردەي جەتىك قابىلەت يەلەرى ەدى. ولار نەبىر قيىن قۇجات, ءىس قاعازدارى مەن رەسمي ماتەريالداردى ورىس تىلىندە ەش قاتەسىز جازىپ, سول تىلدەن قازاقشاعا مۇدىرمەي اۋدارا دا بەرەتىن.
ءسوزىم قۇرعاق بولماس ءۇشىن وسى جايتقا بايلانىستى ءبىر مىسال ايتايىن. اتاقتى كارل ماركس بار عوي. مىنە, سول اقىل-وي الىبىنىڭ «كاپيتال» اتتى تۇسىنۋگە وتە قيىن, كۇردەلى ەڭبەگى 50-جىلداردىڭ اياعىندا انا تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, وعان وسى «قازاقستان كوممۋنيسىندەگى» اعالارىمىز دا اتسالىسقان ەكەن. جۋرنال رەداكتسياسى تابالدىرىعىن اتتاعان 80-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى ءبىزدىڭ كەزىمىزدە جوعارىداعى كىتاپتىڭ ەكىنشى باسىلىمىن جارىققا شىعارۋ تۋرالى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىندا ماسەلە كوتەرىلىپ, سوعان ازىرلىك ءجۇرىپ جاتتى. سوندا وعان جاۋاپتى كوميسسيا مۇشەلەرى باس رەداكتور كاكىمجان اعا قازىباەۆقا تەلەفون سوعىپ, بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن «كاپيتالدى» تارجىمەلەۋگە «قازاقستان كوممۋنيسى» قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان قاتىسقان ادامداردى سۇراعانى بار. سول كەزدە جۋرنالدا ول جۇمىسقا اتسالىسقان 2 قىزمەتكەر قالعان ەكەن. ءبىز مىنە, وسى اعالارىمىزدى كوردىك. بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ايتقان اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ, تارجىمە سالاسىنداعى تاجىريبەلەرىن ۇيرەنۋگە تىرىستىق. باسشىمىز كاكەڭنىڭ ەڭبەگى سوندا, ول كىسى رەداكتسياداعى بۇل اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە تيىسپەدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ رەداكتسيا اپپاراتىن جاڭارت دەگەنىن ءبىز سياقتى كادرلارمەن جاسارتقانى بولماسا, تولەۋباي ىدىرىسوۆ, ءابيبوللا احمەتوۆ, بەكمىرزا بايماحانوۆ, وراق سماعۇلوۆ سەكىلدى ارداگەر جۋرناليستەردى قىسقارتپادى. الاڭسىز جۇمىس ىستەۋلەرىنە جاعداي جاساپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاپ قالدى. ال بۇل كىسىلەر ءبىزدى قيىن جۇمىستارعا قالاي ۇيرەتىپ, كومەكتەستى دەسەڭىزشى!
...ول ۋاقىت ەلىمىزدە 1985 جىلعى قايتا قۇرۋ لەبىنىڭ ەسىپ, 1986 جىلى وتكەن سوكپ XXVII سەزىنەن كەيىن جۇرتتىڭ وداقتاعى جاڭا وزگەرىستەر داۋىرىنە اياق باسامىز دەپ جەلپىنىپ جاتقان كەزى ەدى. بيىك مىنبەلەر مەن ءتۇرلى جيىندارداعى دەموكراتيا, جاريالىلىققا وراي ايتىلىپ جاتقان تىڭ وي, وزىق يدەيالار جاقسى-تىن, ارينە. بىراق قاي سالاداعى باسشىلار دا بۇعان دايىن بولماي شىقتى. ول سول كەزدەگى ۇلكەندى-كىشىلى مەكەمە يەلەرىنىڭ جاڭالىق اتاۋلىنى جاتىرقاپ, ەسكى جۇمىس تاسىلدەرىنىڭ جالىنا جارماسىپ العان ادەتتەرىنەن انىق بايقالاتىن. پارتيا ديرەكتيۆالارى مەن ۇكىمەت قاۋلى-قارارلارىندا: «جەكە باسقا تابىنۋ زارداپتارىنان ەلدى حاباردار ەتۋ, رەپرەسسيا كەزىندەگى جازىقسىز جازالاۋدى جاريالى تۇردە كورسەتۋ, ودان بەرگى توقىراۋ جىلدارىنداعى توماعا-تۇيىق تىرلىكتەن ارىلۋ جونىندە اشىق ايتىلسىن», – دەگەن نۇسقاۋلار بەرىلىپ جاتقانىمەن, سونداي دەرەك, مالىمەت, انىقتاما ساقتالعان سالالىق ورىندار قورقاسوقتاپ, رەداكتسيالاردىڭ ءوتىنىش حاتتارىن كەرى ىسىردى دا وتىردى. بۇل باياعى: «ەرتەڭ زامان قالاي بولادى؟ باسىمىز پالەگە قالماي ما؟» – دەگەن اسىرە ساقتىق ەدى.
-2-
مىنە, سونداي ءولىارا, وتپەلى كەزدە ءبىز ءبىر كەزدەگى رەسپۋبليكاداعى ءۇشىنشى ادام, باس يدەولوگ كاكەڭنىڭ قايراتىن كوردىك. قوعامداعى قاتىپ قالعان مۇز توڭىنىڭ باسپاسوزدەگى سىرەسكەن سەڭىن سوگۋ ءۇشىن ول كىسى الدىمەن بارىمىزبەن اقىلداسا وتىرىپ, كەشەندى جوسپار جاسادى. سودان سوڭ رەداكتسياعا قۇزىرلى ورگاندار: ورتالىق كوميتەتتىڭ ناسيحات ءبولىمى مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, بۇرىنعى وزىنە باعىنىشتى مەكەمەلەر: پارتيا تاريحى ينستيتۋتى جانە باس ارحيۆ باسقارماسىنىڭ جاۋاپتى ادامدارىن شاقىردى. «دوڭگەلەك ستول» باسىنداعى سۇحبات» دەپ اتالاتىن وسى وتىرىستا: «پارتيامىز بەن ۇكىمەتىمىز, – دەپ باستادى ءسوزىن كاكەڭ, – ەل باسقارۋداعى بۇرىنعى كەتكەن كەمشىلىكتەردى كورسەتىڭدەر. ونداي سولاقايلىق ەندى قايتالانباسىن. اشىپ جازىڭدار», – دەيدى. ءبىزدىڭ جۋرنال قىزمەتكەرلەرى بۇعان دايىن. وعان دالەل: ءسوز ەتكەلى وتىرعان تاقىرىپقا ارنالىپ جاسالعان رەداكتسيانىڭ كەشەندى جوسپارى. بىراق وكىنىشكە قاراي, اتالعان ىسكە سىزدەر ءازىر ەمەس بولىپ شىقتىڭىزدار. ءوتىنىش حاتتارىمىزدى كەرى ىسىراسىزدار. مالىمەت, انىقتاما بەرۋ جونىندەگى اڭگىمەنى ۇزىن ارقاۋ, كەڭ تۇساۋعا سالىپ جاتىرسىزدار. سوندا پارتيانىڭ الدىمىزعا قويىپ وتىرعان مىندەتىن قالاي جۇزەگە اسىرامىز؟ ورتالىق كوميتەتتىڭ بىزگە جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان بولىمىنە ەرتەڭ نە دەپ ەسەپ بەرەمىز؟ ء«تيىستى مەكەمەلەر ەسىكتەرىن تارس جاۋىپ العان. كىرگىزبەيدى», – دەسەك ۇيات. «وتىنىشىمىزگە قۇلاق اسپايدى», – دەپ شاعىمدانۋ ابەستىك. نە ىستەيمىز؟
– ماسەلەنىڭ قويىلىسى دۇرىس, – دەدى جۋرنال باس رەداكتورىنىڭ سوزىنەن كەيىن ويلانىپ بارىپ ءتىل قاتقان مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنەن كەلگەن وكىل, پولكوۆنيك ءابدىراحمانوۆ. – وسى باسقوسۋ الدىندا باستىقتارىما كىرىپ, ءوزارا پىكىر الىسقانبىز. سوندا ول كىسىلەر 1937 جىلعى زوبالاڭدا ۇستالىپ, 1957-1960 جىلدارداعى اقتالۋعا ىلىكپەي, ۇمىت قالعان وتانداستارىمىزدىڭ ءتىزىمىن بەرۋگە پەيىلدى ەكەنىن ايتتى. «جاريالاۋعا جاتپايدى» دەگەن گريفى بار پاپكاداعى سول دەرەكتەردى مارقۇمداردىڭ تۋعان-تۋىستارى بىلە مە, بىلمەي مە, بۇل بەلگىسىز. سوندىقتان اتالعان ءتىزىمدى جۋرنالعا ءار وبلىس بويىنشا بەرىپ تۇرعان دۇرىس قوي دەپ ويلايمىز.
– ال ءبىزدىڭ مەكەمە مۇراعاتىندا اكادەميك ساتباەۆتىڭ ستالينگە جازعان حاتى بار, – دەپ سوزگە ارالاستى وسى كەزدە باس ارحيۆ باسقارماسىنىڭ باستىعى ساپار بايجانوۆ اعامىز. – بۇل 1952 جىلعى الاساپىراندا عالىمنىڭ قارسىلاستارىنىڭ: «ول كۇماندى «ەدىگە باتىر» جىرىن ەل اۋزىنان جازىپ العان ۇلتشىل», – دەپ جازعان ارىزىنا بايلانىستى قانەكەڭنىڭ كرەمل باسشىسىنا بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى عوي.
– بارەكەلدى! دۇرىس-اق. ەندى وسى وتىرعان بارىڭىزگە ءبىر سۇراق. 1932 جىلعى اشارشىلىققا بايلانىستى جازىلعان اتاقتى «بەسەۋدىڭ حاتى»... سودان كەيىنگى تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ دا وسىنداي جانايقايى... بۇلار قايدا؟ قاي مەكەمە ارحيۆىندە دەپ ويلايسىزدار؟
– ول ەكى قۇجات تا, سودان سوڭ وراز يساەۆتىڭ ستالينگە جولداعان 1933 جىلعى حاتى دا بىزدە, – دەدى كاكەڭنىڭ ساۋالىنا ءۇن قاتقان پارتيا تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى راقىمجانوۆ. – باسشىلىققا حات جولداپ سۇراتساڭىزدار, ءوزىمىزدىڭ اۋدارىپ ءارى قاجەتتى تۇسىنىكتەمەلەرىن جاساپ بەرۋىمىزگە ابدەن بولادى. بىراق ءبارىن ەمەس. ءبىر-بىرلەپ... بۇلاردان بولەك.., ءيا, بۇدان باسقا ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ سىزدەردىڭ باسىلىمدارىڭىزعا دەپ ويلاستىرعان ءبىر تاقىرىبى بار ەدى. ول – «بىزدەردى كىم باسقارىپ كەلدى؟» دەگەن حرونيكالىق زەرتتەۋ ماقالا. قۇپ كورسەڭىزدەر ونى جازۋدى قارپىقوۆا دەگەن عىلىمي قىزمەتكەرىمىزگە تاپسىرايىق. بۇعان قالاي قارايسىزدار؟
...جينالىس بىتكەن سوڭ كەلگەن قوناقتاردىڭ سوزدەرى مەن ۋادەلەرىنە قاتتى كوڭىلدەنگەن كاكەڭ ەندى سولاردىڭ بەرەتىن ماتەريالدارىنا بايلانىستى بارىمىزگە تاپسىرما جۇكتەۋگە كىرىستى. اتاپ ايتقاندا, عىلىم مەن مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى توقتاربەك قىزىقباەۆ باس ارحيۆ باسقارماسىمەن حابارلاسىپ وتىراتىن بولدى. ناسيحات بولىمىنە جەتەكشىلىك ەتەتىن بولات باباقوۆ مقق-دان جوسپارلانعان دۇنيەنى قاداعالاۋعا كوشتى. ۇيىمدىق-پارتيالىق جۇمىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماعان پارتيا تاريحى ينستيتۋتىمەن بايلانىس جاساپ وتىرۋ تاپسىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۋرنالعا الدىمەن كەلگەن ماقالا «ساتباەۆتىڭ ستالينگە حاتى» ەدى. ونى ءوزى دە مىقتى جۋرناليست, باس ارحيۆ باسقارماسىنا بارعانعا دەيىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە كوپ جىل رەداكتورلىق قىزمەت اتقارعان ساپەكەڭ, ساپار بايجانوۆ اعامىز قاتىرىپ تۇرىپ اۋدارىپ, العىسوز سەكىلدى تۇسىنىكتەمەسىن دە مىقتاپ جازىپ, رەداكتسياعا ءوز اياعىمەن اكەلىپ بەردى.
سودان كەيىنگى ءبىزدىڭ قولىمىزعا ىلە-شالا كەلىپ تيگەن دۇنيە 1920-1988 جىلدار ارالىعىنداعى كەڭەستىك قازاقستانعا جەتەكشىلىك ەتكەن ءبىرىنشى باسشىلار تۋرالى ماقالا ەدى. ونى وقىپ وتىرىپ قالاي تاڭعالدىق دەسەڭىزشى. سەبەبى بۇرىن مۇنداي دەرەك ءدال وسىنداي جۇيەلىلىكپەن ەش جەردە ايتىلىپ, جازىلماعان ەدى. راس, قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا اتالعان قايراتكەرلەر الفاۆيتتىك تارتىپكە بايلانىستى ءار تومعا شاشىراپ ورنالاستىرىلىپ, تولىق ەمەس تۇردە بەرىلگەنىنەن حابارىمىز بار بولاتىن. ال 1985 جىلعى «قازاقستان كومپارتياسى تاريحىنىڭ وچەركتەرى» اتتى ۇلكەن ەڭبەكتە ول مۇلدە جوق-تىن. ەندى جاڭا زامان تالابىنا بايلانىستى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ازىرلەگەن مىنا قولىمىزداعى ماقالادا ءبارى تولىق قامتىلعان بولىپ شاقتى. ونىمەن تانىسقانداعى تاعى ءبىر تاڭعالعانىمىز, تاڭعالا وتىرىپ قورلانعانىمىز سول وتكەن 68 جىل ىشىندەگى كەڭەستىك قازاقستاندى باسقارعان 18 ادامنىڭ 3-ەۋ عانا قازاق, قالعان 15-ءىنىڭ وزگە ۇلتتار وكىلى ەكەندىگى ەدى. بۇلاردى مىسال رەتىندە ءبىر-بىردەن عانا الىپ ايتار بولساق: پەستكوۆسكي (پولياك), كوستەلوۆسكايا (ۋكراين), نانەيشۆيلي (گرۋزين), گولوششەكين (ەۆرەي), ميرزويان (ارميان), سكۆورتسوۆ (ورىس), پونومارەنكو (بەلارۋس), يۋسۋپوۆ (ۇيعىر) دەر ەدىك. بۇلاردىڭ ارا-اراسىنداعى 8 ادام ورىس پەن ۋكراين ۇلتتارىن قۇرايدى. ال قازاقتاردان شە؟ «ولار كىمدەر؟» – دەيسىزدەر عوي. مۇحاممەدحافي مىرزاعاليەۆ (1921), جۇماباي شاياحمەتوۆ (1946-1954), دىنمۇحاممەد قوناەۆ (1960-1962 جəنە 1964-1986).
جوعارىدا ايتىلعان «سəتباەۆتىڭ ستالينگە حاتى» مەن «بىزدەردى كىم باسقارىپ كەلدى؟» اتتى ماقالالار جۋرنالدا جارىق كورىسىمەن ەل بۇعان گۋ ەتە ءتۇستى دەيسىز. ولاردىڭ ارتىنان الا بەرىپ وقىرماندارعا «بەسەۋدىڭ حاتى», سونداي-اق «تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە حاتى» جəنە جول تارتتى. ودان كەيىنگى اتالعان جاريالانىمداردى وراز يساەۆتىڭ كرەملگە جولداعان جانايقايى جالعاستىرىپ, تولىقتىرا ءتۇستى. وسى جەردە اتاپ ايتاتىن نəرسە, اشارشىلىق جونىندەگى بۇل قۇجاتتاردىڭ تəۋەلسىزدىك تۇسىندا ەمەس, ومىردە كەڭەس وكىمەتى ءəلى بار ۋاقىتتا جارىق كورگەندىگى ەدى. رەداكتسيانىڭ وسى قادامى رەسپۋبليكامىزداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءۇشىن وتە زور وقيعا بولدى. ال اتالعان دۇنيەلەردى ءارحيۆتىڭ جابىق سورەلەرىنەن ءتيىستى ادامدار ارقىلى الدىرتىپ, «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنا عانا جاريالاتقان باس رەداكتورىمىز كəكەڭ, كəكىمجان قازىباەۆتىڭ ەڭبەگى ەندى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل جەردە سول وقيعاعا كۋəگەر مەنىڭ: «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنا عانا جاريالاتقان», – دەگەن ءسوزدى ايرىقشا ءبولىپ ايتۋىمنىڭ ءوز ءمəنى بار. ويتكەنى كونەكوزدەر عانا بىلەتىن جوعارعىداعى سىني حاتتار سودان جارتى عاسىردان كەيىنگى قايتا قۇرۋداعى دەموكراتيا, جاريالىلىق ءدۇمپۋى ارقاسىندا 1988-1989 جىلدارى العاش رەت تەك ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تەوريالىق-ساياسي باسىلىمدا جارىق كورگەن ەدى. رەسپۋبليكامىزداعى وزگە گازەت-جۋرنالداردىڭ سودان كەيىن دە, قازىر دە وزدەرى باسىپ جۇرگەن اتالعان ماتەريالداردى قايدان العانىن ايتپاي, ءۇزىپ-ج ۇلىپ جاريالاپ كەلە جاتقاندارى «قازاقستان كوممۋنيسىندەگى» سول مəتىندەر. وسى ارادا: «دەرەككوزگە نەگە سىلتەمە جاسالىنبايدى؟ ونى كورسەتۋ سونشالىقتى قيىن با؟ Əدەپ پەن وبال-ساۋاپ قايدا؟» – دەگەن سوزدەر, امال جوق, ويعا ورالماي قويمايدى.
...ول كەز ياعني, 1985-1988 جىلدار ارالىعىنداعى ۋاقىت وتە قيىن كەزەڭ ەدى دەپ جوعارىدا ايتتىم. يə, مىنبەرلەردە: «قايتا قۇرۋ كەلدى. دەموكراتيا مەن جاريالىلىققا جول اشىلدى. العا!» – دەگەن ۇراندار ايقايلاپ ايتىلىپ جاتقانىمەن, سوزدەن ىسكە كوشۋ وڭاي بولمادى. ويتكەنى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەسكى جۇيە ەلگە بۇرىنعىشا بيلىك جۇرگىزە بەرۋدى قالادى. ال ۋاقىت تالاپ ەتكەن جاڭا ۇدەرىستەر نەگىزىندەگى ءىس-قيمىلدار ءتۇرلى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرگە ۇشىراپ, قوعامدا قانات جايا الماي جاتتى. ءتىپتى اتقارۋشى بۋىنداردىڭ ىشىندە ول ۋاقىتتا: «وسى ساياساتتىڭ اياعى قالاي بولار ەكەن؟» – دەگەن كۇدىك تە جوق ەمەس ەدى. بىراق كوپتىڭ اتى كوپ قوي. ۋاقىت وتە كەلە كسرو-داعى 290 ميلليون حالىقتى رۋحاني تۇرعىدان دەمەپ وتىرعان ورتالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اراسىنداعى «يزۆەستيا», «ارگۋمەنتى ي فاكتى», «وگونەك» جəنە «اپن» سەكىلدى گازەت-جۋرنال, اگەنتتىك تاراپىنان جاڭا ۇدەرىسكە دەگەن ۇمتىلىس بايقالا باستادى. وعان وداقتاعى عىلىم, ءبىلىم, ساياساتتانۋ سالاسىنداعى اكادەميا, ينستيتۋتتاردىڭ وزىق ويلى باسشىلارى مەن ماماندارى قوسىلدى. ءسويتىپ اتالمىش ۇجىمداردا قايتا قۇرۋدىڭ العا قويعان مىندەتتەرىنەن تۋىندايتىن جۇمىستى جەلەلدەتۋ, ونىڭ قوزعاۋشى كۇشى – ادام فاكتورىن جانداندىرۋ باتىل قولعا الىندى. ال ءوزىمىزدىڭ قازاقستانعا كەلسەك, ول ۋاقىتتاعى سونداي باستاماشى بۋىنداردىڭ ءبىرى «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ باسشىلىعى بولعان ەدى. وعان رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ 1986 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1989 جىلدىڭ قازانىنا دەيىنگى اتقارعان جاڭاشىلدىققا تولى ىستەرى دəلەل.
-3-
جوعارىداعى جايتتار, قۇرمەتتى وقىرمان, ماقالامىزدىڭ باسىندا ءسوز ەتكەن قويىن داپتەردەن سول ۋاقىتتاعى زامان تىنىسىنا ساي ىرىكتەلىپ الىنعان ومىرلىك مىسالدار. ەندىگى ايتايىق دەگەنىمىز, ءبىزدىڭ قولىمىزعا كەيىننەن كەلىپ ءتيىپ, وسى بلوكنوت اراسىنا ۇقىپتاپ سالىنىپ قويىلعان ورىس تىلىندەگى شاعىن جازبا. مۇنىڭ يەسى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كاكىمجان قازىباەۆ. 2009 جىلدىڭ كوكتەمىندە ونى ماعان اعامىزدىڭ اياۋلى جارى ورىنشا اپا قارابالينا مەن جيەنى بەكەن نۇراحمەتوۆ جىبەرگەن ەدى. بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان ول ءماتىندى العاش وقىعانىمدا ءوزىمنىڭ نە بولعانىمدى بىلمەي كەتكەنمىن. قازىر دە مىنە, كوزىم بۇلدىراپ, ءدال سونداي كۇي كەشىپ وتىرمىن.
«اپىراي, – دەدىم ىشىمنەن كۇبىرلەپ, – قىلقانداي جاس كەزىندە رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارعانىن بىلاي قويعاندا, كەيىن قازتاگ اتتى الىپ اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى, ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى, ودان ساياسي-تەوريالىق «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى لاۋازىمىنداعى اعامىزدىڭ ومىردەن باز كەشەتىندەي تاۋسىلا سويلەپ, تۇڭىلۋىنە نە سەبەپ بولدى ەكەن؟ ول كەزدە ءبىز بۇل كىسىمەن ءبىر رەداكتسيادا جۇمىس ىستەدىك قوي. سوندا قاتار ءجۇرىپ, باسشىمىزدىڭ جانايقايعا تولى ىشكى كۇيزەلىسىن قالاي سەزبەگەنبىز؟» بلوكنوت پاراعىنداعى ءبىر بەتتىك ورىسشا ءماتىن استىندا «1987 گ. 12.09» دەگەن بەلگى تۇر. ال جازبانى ءۇستىرت قاراپ, بەيجاي وقۋ تىپتەن مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى وندا ماسكەۋدىڭ الماتىداعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن قازاق حالقىن قارالاعان قاۋلىسىنا بايلانىستى شىڭعىرعان شىندىق شىرقىراپ تۇر. وندا بىلاي دەلىنگەن:
«يا دولگو بىل پريگوۆورەن سيلامي تيحوي ماشينى داۆلەنيا ك مولچانيۋ. سەگودنيا ۋ مەنيا دۋشەۆنىي ۆزرىۆ. يا نە موگۋ مولچات, كوگدا زادەۆاەتسيا چەست ي سوۆەست موەگو نارودا.
يا بىل بويتسوم يدەولوگي, بىل يدەولوگوم وت موزگا دو كوستەي. يا بىل گوتوۆ پوجەرتۆوۆات سوبوي رادي كوممۋنيستيچەسكوگو يدەالا. ودنو پوستانوۆلەنيە پو ناشەي رەسپۋبليكە, تاك نازىۆاەۆوە پو پاتريوتيچەسكومۋ ي ينتەرناتسيونالنومۋ ۆوسپيتانيۋ, پەرەۆەرنۋلو ۆسە ۆ موەي دۋشە. كوگدا تسەلىي موي نارود نازۆان ناتسيوناليستوم, پري توم نا گلازاح ۆسەي سترانى, يا پوتەريال ۆسياكۋيۋ ۆەرۋ ك وكرۋجايۋششيم, ك ۆەرحام, كوتورىە منويۋ رۋكوۆوديلي دولگيە گودى, ك سامومۋ سەبە. ۆوت چتو سدەلال نەپرودۋماننىي, نەۆزۆەشاننىي دوكۋمەنت سو منوي ي نە تولكو سو منوي.
سەگودنيا نا ناس داۆيت توت جە سامىي دوكۋمەنت, وگليادىۆاەمسيا, بويمسيا. بەرەت ۆەرح ستراح, ا نە رازۋم. ەتوت ستراح بروساەت تو ۆ ودنۋ, تو ۆ درۋگۋيۋ كراينوست. پود داۆلەنيەم ەتوگو ستراحا ۋنيچتوجاەم لۋچشۋيۋ سيلۋ, لۋچشيح ليۋدەي. پو كراينەي مەرە دۋشيم.
سەگودنيا دۋشيتسيا موي يازىك. ۋمرەت يازىك, ۋمرەت نارود. كازاحسكي يازىك ۆ رەانيماتسيوننوم سوستوياني. ەسلي دەد نە پونيماەت ۆنۋكا, ەسلي وتەتس وبياسنياەتسيا س دەتمي نا لوماننوم رۋسسكوم يازىكە, موجنو سچيتات ەتو نورمالنىم س توچكي زرەنيا لەنينسكوي ناتسيونالنوي پوليتيكي. بولشينستۆو كازاحوۆ نە زنايۋت رودنوي يازىك.
پري تاكوم پولوجەني نۋجەن تاكوي زاكون, نۋجەن پرەجدە ۆسەگو دليا وجيۆلەنيا سو سمەرتەلنوگو پولوجەنيا ساموگو كازاحسكوگو يازىكا.
يا پرەدپوچيتايۋ كۋلت ليچنوستي, چەم كۋلت بولتوۆني. ك.كازىباەۆ. 12.09.1987 گ.»
مىنە, بۇل ءبىر كەزدەگى باس يدەولوگتىڭ ءوز قوعامى تۋرالى ايتقان وكىنىشتى ءسوزى. ءومىر بويعى ەڭبەگىنىڭ جەلگە ۇشقانى جونىندەگى پۇشايمان پىكىرى. بۇدان: «يدەالدارعا ادال بولدىق. «اعا ۇلتقا» قۇرمەتپەن قارادىق. باقىتتى بولاشاق بار دەگەنگە سەندىك. وكىنىشكە قاراي, ءبىز ءومىر ءسۇرىپ, قىزمەت ەتكەن مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى ءىس جۇزىندە ولاي بولماي شىقتى. اسىرەسە ۇلت ماسەلەسىندە. سونىڭ سالدارىنان كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇلكەن-كىشىمىزدىڭ ءبارى دەرلىك الدانعان ۇرپاق بولدىق. سەندەر, كەيىنگى بۋىن, ءبىز سياقتى بوس ۇرانعا بوي الدىرماڭدار», – دەگەن ويدى اڭعارعاندايمىز. جانە: «اسىرەقىزىل ۇگىت-ناسيحاتقا باس-كوز جوق بەرىلىپ كەتپەڭدەر. بيلىككە قىزمەت ەتۋدىڭ ءوز ولشەمى بار ەكەن. وعان كەيىن بارىپ قانا كوز جەتكىزدىك. ودان جاسار قورىتىندى: ءتيىستى شەكتەن, قالىپتى جاعدايدان اسىپ كەتپەڭدەر», – دەپ ەسكەرتكەندەي. ءيا, بۇل يشارا بيلىك پەن ساياساتقا كوزسىز سەنۋ قاسىرەت دەگەن سوزدەر عوي. وسىنى بايقاپ, باعامداعاندا تەولوگ عالىم اينۇر ابدىراسىلقىزىنىڭ 2011 جىلدىڭ 28 قازانىنداعى «ەگەمەن قازاقستانعا» بەرگەن سۇحباتى ەسكە تۇسەدى. تىلشىمەن اراداعى اڭگىمەسىندە ول مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءبىر ءحاديسىن كەلتىرەدى. وندا: «ەش نارسەگە, ءتىپتى دىنگە دە شەكتەن تىس بەرىلمەڭدەر», – دەپ ايتىلادى ەكەن. قۇدايدىڭ ءبىر پەندەسى كاكەڭ, كاكىمجان قازىباەۆ اعا دا قۇران سۇرەسىنەن بۇرىن ەش حابارى بولماسا دا سوعان ۇقساس ويدى ءوز ينتۋيتسياسىمەن سەزىپ ايتقانىنا تاڭعالاسىڭ. ويتكەنى ول ۋاقىت ءدىندى عايباتتاعان اتەيزم زامانىنىڭ بەل الىپ تۇرعان كەزى ەدى عوي. سوعان قاراماستان... ءيا, وسىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتقانداي.
جانبولات اۋپباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
استانا
