تالقىلاۋعا كونستيتۋتسيالىق جانە باسقا دا قۇقىق سالالارىنىڭ عالىمدارى, سايلاۋ سالاسىنىڭ ساراپشىلارى, پراكتيكتەر, وسك جانىنداعى جاس سايلاۋشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كوميسسيا توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ كەڭەسكە قاتىسۋشىلارعا ساراپشىلىق كەڭەستىڭ جاڭا مۇشەلەرى – ءماجىلىس دەپۋتاتى, زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجاننا يماشەۆا جانە قازاقستاننىڭ ازاماتتىق اليانسىنىڭ پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆانى تانىستىردى.
نۇرلان ءابدىروۆ كۇن ءتارتىبىنىڭ ءبىرىنشى ماسەلەسىن تالقىلاۋ پرەزيدەنتتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ جانە جاڭعىرتۋ جولى» جولداۋىندا سايلاۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ, سونداي-اق داۋىس بەرۋدىڭ بالامالى تۇرلەرىن, ونىڭ ىشىندە ەلەكتروندىق, مەرزىمىنەن بۇرىن, قاشىقتان, كوپكۇندىك داۋىس بەرۋ تاسىلدەرىنىڭ ۇزدىك الەمدىك تاجىريبەسىن زەردەلەۋ اياسىندا ءوتىپ جاتقانىن اتادى. عالىمدار مەن پراكتيكتەردىڭ قاتىسۋىمەن ەلەكتروندى جانە قاشىقتان داۋىس بەرۋ بولىگىندەگى زەرتتەۋلەر ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. كوميسسيا توراعاسى قاعاز بيۋللەتەندەردى پايدالانۋ ارقىلى قولدانىلاتىن كوپكۇندىك جانە مەرزىمىنەن بۇرىن داۋىس بەرۋگە نازار اۋدارۋدى ۇسىندى.
ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى نيكولاي تۋرەتسكي مەرزىمىنەن بۇرىن داۋىس بەرۋ ينستيتۋتى اۋستراليا, كانادا, جاڭا زەلانديا, نورۆەگيا, رەسەي, اقش, تۇرىكمەنستان, تۇركيا, فينليانديا, شۆەيتساريا جانە شۆەتسيا سياقتى ەلدەردە جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىندە داۋىس بەرۋ قاشىقتان – پوشتا نەمەسە ينتەرنەت ارقىلى وتكىزىلەدى. يتاليا, ليحتەنشتەين, نورۆەگيا, چەحيادا كوپكۇندىك داۋىس بەرۋ تۇراقتى نەگىزدە قولدانىلادى. سونىمەن قاتار عالىم وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن ىقتيمال تاۋەكەلدەرگە, ونىڭ ىشىندە, ەڭ الدىمەن, داۋىستاردى ساناۋ ءراسىمىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە اۋداردى.
ساراپشىلىق كەڭەستىڭ مۇشەسى, پروفەسسور مارات قوعاموۆ ەلدىك جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى سايلاۋدا داۋىس بەرۋ ءۇشىن ءتۇرلى مەرزىمدەردى كوزدەي وتىرىپ, سايلاۋ سۋبەكتىسىنە بايلانىستى كوپكۇندىك داۋىس بەرۋدى جىكتەۋ مۇمكىندىگى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى, سونداي-اق مۇنداي جاڭالىقتار الدىن الا سىناقتان وتكىزۋدى تالاپ ەتەتىنىن ناقتىلادى.
ساراپشىلىق كەڭەستىڭ مۇشەسى سنەجاننا يماشەۆا: «قازاقستاندا سايلاۋعا جۇيەلى تۇردە تومەن قاتىساتىن وڭىرلەر بار, سوندىقتان بۇل ماسەلەنى زەردەلەپ, داۋىس بەرۋدىڭ بالامالى نىساندارىن پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا, وسى وڭىرلەردى قاناتقاقتى جوباعا ەنگىزۋ قاجەت. بۇل رەتتە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان ناقتى اكىمشىلەندىرۋ مەن اشىقتىق قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس», دەدى.
كەڭەس مۇشەسى ەرلان بۇزىرباەۆ پىكىرسايىس بارىسىندا كوپكۇندىك داۋىس بەرۋ نىساندارىن رەفەرەندۋمداردا قولدانۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار ول وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن كەرى اسەر ەتۋ تاۋەكەلدەرىنە اۋدارىپ, ۋاقىتتى سوزۋ ەلەكتورالدى وقيعا ماڭىزدىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ماگيسترانتى ايسانا راقىموۆا سايلاۋعا جاستاردىڭ قاتىسۋىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءىشىنارا قاشىقتان ەلەكتروندى داۋىس بەرۋمەن بىرگە كوپكۇندىك داۋىس بەرۋدى ەنگىزۋدى ۇسىندى. ال ساياساتتانۋ ماگيسترى نۇرعازين ءامىرلان ەلەكتروندى داۋىس بەرۋدى پايدالانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانعا دەيىن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعاۋدى كۇشەيتۋ تاقىرىبىن كوتەردى.
نۇرلان ءابدىروۆ كوپكۇندىك, مەرزىمىنەن بۇرىن داۋىس بەرۋ تاقىرىبىنداعى پىكىرتالاس ساراپشىلىق كەڭەس الاڭىندا العاشقى رەت تالقىلانعانىن اتاپ ءوتتى. «كاسىبي تالقىلاۋدى جالعاستىرۋ قاجەت, جان-جاقتى پىسىقتاۋ, تالقىلاۋلار نەگىزىندە نەعۇرلىم پەرسپەكتيۆالىق ۇسىنىستاردى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋ, زەرتتەۋلەردى ورىستەتۋ جانە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن سىناقتان وتكىزۋ قاجەت. مۇنىڭ ءبارى ۆەدومستۆوارالىق ىنتىماقتاستىقتى قاجەت ەتەدى», دەدى ول.
ەل اۋماعىندا تۇراقتى تۇرۋ فاكتىسىن انىقتاۋ بولىگىندە كانديداتتاردىڭ وتىرىقشىلىق تسەنزى ماسەلەسى بويىنشا ورتسايلاۋكومنىڭ باسشىسى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بارىسىندا سايلاۋ ورگاندارى «وتىرىقشىلىق تسەنزدى» تەكسەرۋ پروبلەماسىنا تاپ بولعانىن اتاپ ءوتتى.
2023 جىلعى ەلەكتورالدى ناۋقاندا سايلاۋ ورگاندارى مەن سوتقا كانديداتتار تاراپىنان سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قازاقستاندا «تۇراقتى تۇرۋ» تالابىن بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ فاكتىسى بويىنشا كانديداتتاردى تىركەۋ تۋرالى شەشىمدەردەن باس تارتۋ نەمەسە كۇشىن جويۋ تۋرالى شەشىمدەرىنە شاعىم كەلتىرىلگەن بىرقاتار ءوتىنىش ءتۇستى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, كەيبىر دەپۋتاتتىققا ۇمىتكەرلەر زەرتتەۋ كەزەڭىندە (كەيىنگى 10 جىل) ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەۋدى ءۇزىپ, بىرنەشە رەت, ءتىپتى ۇزاق ۋاقىت تىركەۋسىز ءومىر سۇرگەن. بۇل جاعدايلار كانديداتتىڭ وتىرىقشىلىق فاكتىسىن انىقتاۋ ءۇشىن سايلاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىندا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار تۋعىزدى.
ءىىم كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اسلان اتالىقوۆ ۆەدومستۆو كانديداتتاردىڭ «وتىرىقشىلىق تسەنزىنە» قاتىستى ماسەلەلەردى قۇقىقتىق رەتتەۋدە بىرقاتار ۇسىنىس دايىنداعانىن حابارلادى.
«حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭعا «قر اۋماعىندا تۇراقتى تۇرۋ» ۇعىمىمەن تولىقتىرۋ بولىگىندە تۇزەتۋلەر ازىرلەندى. ەگەر ەل ازاماتى قازاقستاننان تىس جەردە ون ەكى ايدان اسپايتىن مەرزىمدە ۇزدىكسىز بولسا, وندا ول ەلدە تۇراقتى تۇرادى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل رەتتە شەتەلدە بولۋ ەل اۋماعىندا تۇراقتى تۇرۋدىڭ ءۇزىلۋى رەتىندە ەسكەرىلمەيتىن ازاماتتاردىڭ ناقتى ساناتتارىن بەلگىلەۋ جوسپارلانىپ وتىر. پروفەسسور مارات قوعاموۆ «وتىرىقشىلىق تسەنزى» قاجەت ەكەنىن, ال «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭعا جوسپارلانعان تۇزەتۋلەر اياسىندا ولاردىڭ قازاقستان ازاماتتىعى تۋرالى زاڭناما نورمالارىمەن ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا وسك باسشىسى داۋىس بەرۋ كۇنى تولتىرىلعان بيۋللەتەندى فوتو-بەينە تىركەۋگە تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسى كەڭەستىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا جان-جاقتى تالقىلانعانىن ەسكە سالدى. كوميسسيا توراعاسى سايلاۋ كۇنى داۋىس بەرۋ جانە سايلاۋ قۇپياسى مەن ۇگىت ءتارتىبىن بۇزۋ تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋ ماقساتىندا تولتىرىلعان بيۋللەتەندى فوتوبەينە تىركەۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ ەلەكتورالدى وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى مارحابات ىبىرايحانوۆا سايلاۋ كۇنى تولتىرىلعان بيۋللەتەننىڭ فوتوبەينەسىن تاراتۋ تىيىم سالىنعان ۇگىت ەكەنىن ايتتى. سەبەبى مۇنى ينفليۋەنسەرلەر سايلاۋ ناتيجەسىنە اسەر ەتۋ ماقساتىندا قولدانۋى مۇمكىن.
اكادەميا ماگيسترانتى اسان امىرەنوۆ تولتىرىلعان بيۋللەتەندى تاراتۋ ءۇشىن سۋرەتكە ءتۇسىرۋ ماسەلەلەرى, ەڭ الدىمەن, ازاماتتاردىڭ سايلاۋ مادەنيەتى ماسەلەسى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل تىيىمدى ەنگىزۋ ءۇشىن بارلىق ماسەلەنى جان-جاقتى پىسىقتاپ, مۇقيات زەرتتەۋ ماڭىزدى.
ساراپشىلىق كەڭەستىڭ مۇشەسى بانۋ نۇرعازيەۆا تولتىرىلعان بيۋللەتەندى سۋرەتكە تۇسىرۋگە تىيىم سالۋ كەرەك دەگەن پىكىردە. «سەبەبى بۇل, ەڭ الدىمەن, داۋىس بەرۋ قۇپياسىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتىق بورىشتىڭ ورىندالۋىن جانە داۋىس بەرۋگە كەلۋگە شاقىرۋدى كورسەتەتىن سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنەن الىنعان سەلفي, كەرىسىنشە, جاعىمدى جانە داۋىس بەرۋ قۇپياسىن ساقتاۋعا قايشى كەلمەيتىن قۇبىلىس», دەيدى ساراپشى.
«كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن داۋىس بەرۋ قۇپياسىن ساقتاۋ قۇقىق ەمەس, مىندەت» ەكەنىن اتاپ وتكەن سنەجاننا يماشەۆا تولتىرىلعان بيۋللەتەندى فوتوبەينە تىركەۋگە تىيىم سالۋدى ەنگىزۋ ءسوزسىز كەرەك ەكەنىن ايتتى.
پىكىر الماسۋ قورىتىندىسىندا كەڭەس مۇشەلەرى وسك-عا داۋىس بەرۋ كۇنى تولتىرىلعان بيۋللەتەندى فوتوبەينە تىركەۋگە تىيىم سالۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋدى ۇسىندى. وتىرىس سوڭىندا نۇرلان ءابدىروۆ ورتسايلاۋكوم قىزمەتىنىڭ نەگىزىندە قولدانىستاعى سايلاۋ تاجىريبەسىن جاقسارتۋ ارقىلى سايلاۋشىلارعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ, ايتىلعان پىكىر-ۇسىنىستار جيناقتالىپ, مۇقيات پىسىقتالاتىنىن حابارلادى.
