جازانى قاتاڭداتۋ – قوعام تالابى
اتاپ ايتقاندا, قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالدارى تۋرالى كەلىسىم مەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قىزمەتى سالاسىنداعى نورمالاردىڭ ارتىق زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋىن بولعىزباۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇجات تانىستىرىلدى. سونداي-اق «ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتاردىڭ جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى», «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا جانە دەرەكتەردى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «مەملەكەتتىك ستاتيستيكا جانە دەرەكتەردى باسقارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ مەملەكەتتىك ستاتيستيكا جانە دەرەكتەردى باسقارۋ ماسەلەلەرى تۋرالى قۇجات 1 كودەكسكە جانە 3 زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى كوزدەيتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس توبىنا 52 تۇزەتۋ كەلىپ ءتۇسىپ, جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارىندا, سونداي-اق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى, قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ساراپتاما ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن كوميتەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جان-جاقتى قارالدى.
«ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار جانە ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداماشى, زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجاننا يماشەۆا: «زاڭ جوباسىندا قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستەرگە جانە «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسكە, سونداي-اق «ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار, سول تەكتەستەر مەن پرەكۋرسورلار جانە ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن تەرىس پايدالانىلۋىنا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى تۋرالى» جانە «قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدارعا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. جالپى, بۇل قۇجات ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنە مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قارسى ءىس-قيمىل جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان.
سەبەبى تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ەلدە سينتەتيكالىق ەسىرتكى ساۋداسى قىزىپ بارادى. ەڭ وكىنىشتىسى, ولاردىڭ تارالۋ اۋقىمى ەپيدەمياعا اينالدى. سينتەتيكالىق ەسىرتكى از عانا ۋاقىت ىشىندە بۇكىل الەمگە كەڭ تارالىپ كەتتى. قازاقستان دا بۇل «جاڭاشىلدىقتان» قالىس قالعان جوق. سينتەتيكالىق ەسىرتكى, ءداستۇرلى ەسىرتكىلەرىنە كوكاين, گەروين قاراعاندا ارزان جانە قولجەتىمدى. مۇنداي ەسىرتكىنىڭ ءوندىرىسى دە قاراپايىم, ەرەكشە ءبىر دايىندىق پەن داعدىنى تالاپ ەتپەيدى. بۇعان قوسا, سينتەتيكانىڭ بارلىق كومپونەنتى زاڭدى جانە قولجەتىمدى. ماسەلەن, جەكە ورگانيكالىق قوسىلىستار, اتسەتون, ەتيل ءسپيرتى جانە سىركە قىشقىلى ارقىلى ەسىرتكى قوسپاسىن جاساپ شىعارۋعا بولادى. ەلىمىزدە ەسىرتكى وندىرۋشىلەر «سينتەتيكانى» ونەركاسىپتىك اۋقىمدا جاساپ جاتىر. ولارعا كەرەكتى جابدىقتار مەن حيميكاتتاردى, پرەكۋرسورلاردى تاسىمالداۋدى پىسىقاي ديلەرلەر تۇراقتى سحەمالارعا اينالدىرعان.
دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەككە سەنسەك, 2019 جىلى – 3, 2020 جىلى – 8 زاڭسىز ەسىرتكى زەرتحاناسى جويىلسا, 2023 جىلى 81 جاسىرىن زەرتحانانىڭ جۇمىسىنا توسقاۋىل قويىلدى. جىل باستالعالى 31 جاسىرىن ەسىرتكى زەرتحاناسى جويىلسا, 10 توننادان استام پرەكۋرسور الىندى. وسىلايشا, پايدالانۋعا دايىن 1 توننا ەسىرتكى جاساۋ ءوندىرىسىنىڭ جولى كەسىلگەن. بۇل ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەستى پرەكۋرسورلار مەن زەرتحانالىق جابدىقتاردى زاڭسىز جەتكىزۋدىڭ جولىن كەسۋدەن باستاۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. الايدا قولدانىستاعى ەسكىرگەن زاڭنامادا ولاردىڭ كونترابانداسى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەنگەنىمەن, پرەكۋرسورلاردىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلماعان. سول ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 301 جانە 303-باپتارىنا پرەكۋرسورلاردى زاڭسىز دايىنداعانى, وڭدەگەنى, ساتىپ العانى, ساقتاعانى, تاسىمالداعانى جانە جونەلتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى, ياعني ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى ءۇشىن, سونداي-اق ولارمەن جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكسى دە قولدانىستان شىعىپ بارادى. «ترامادول», «تروپيكاميد», «ازوتتىڭ توتىعى», «سومنول», «پرەگابالين» سەكىلدى مەديتسينا پرەپاراتتارىن ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامدار سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ اسەرىن كۇشەيتۋ ءۇشىن پايدالانادى. سالدارىنان ولارعا مەديتسينالىق ەمەس سۇرانىس ايتارلىقتاي ءوستى. سوندىقتان جوبادا وسى مەديتسينالىق پرەپاراتتار قۇرامى بار كۇشتى اسەر ەتەتىن زاتتاردىڭ زاڭسىز اينالىمى, ولارمەن جۇمىس ىستەۋ قاعيدالارىن بۇزعانى, سونداي-اق ولاردى ۇرلاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى.سونىمەن قاتار پرەكۋرسورلار مەن كۇشتى اسەر ەتەتىن زاتتاردى دايىنداۋعا نەمەسە وڭدەۋگە ارنالعان قۇرالدار مەن جابدىقتاردىڭ زاڭسىز اينالىمى دا قىلمىستىق جازاعا تارتىلۋى كەرەك.
ءبىر باسىندا بىرنەشە مىندەتتەمە بار
ۇكىمەت پەن سالا باسشىلارىنىڭ اتىنا جولدانعان دەپۋتاتتىق ساۋال ادەتتەگىدەي كوپ بولدى. ماسەلەن, دەپۋتات ماگەررام ماگەرراموۆ قوعامدىق كولىكتەگى جولاۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن سەنىپ تاپسىرامىز. الايدا بىزدە ۋاكىلەتتى تۇلعالار ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىسىنىڭ ءومىرىن ساقتاۋ جانە قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ جونىندە ءتيىستى شارالاردى قاپەرىنە المايدى. ەڭ سوراقىسى, ءدال قازىرگى جاعدايدا اۆتوبۋس جۇرگىزۋشىسىن وقشاۋلاۋ شارالارى جوق. سوعان قاراماستان جۇرگىزۋشى ءبىر مەزەتتە بىرنەشە قىزمەتتى قاتار اتقارۋعا مىندەتتەلەدى. ياعني قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى اۆتوبۋستاردى باسقارۋعا, جول اقىسىن تولەتۋگە, كولىك قۇرالىنداعى ءتارتىپتىڭ ساقتالۋىنا جانە جولاۋشىلاردىڭ سان ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋگە مىندەتتى الۋعا ءماجبۇر. قىسقاسى, قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىسى مەن جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋدىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبى مۇلدەم قاۋىپسىز ەمەس.
«Amanat» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى وتاندىق ءونىمدى قولداۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە ء«سۇت ونىمدەرى» ۇلتتىق رەجىمنەن الىپ قويۋ تىزىمىنە ەنگىزىلمەۋى. سالدارىنان ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرۋشى بولىپ تابىلمايتىن, ارادا دەلدال رەتىندە جۇمىس جاسايتىن ءونىم بەرۋشىلەر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردىڭ جەڭىمپازى اتانىپ جاتىر. باسقا ەلدەردەن كەلەتىن ونىمدەردىڭ باعاسى ارزان بولعانىمەن, ساپاسى وتاندىق ءسۇت ونىمدەرىمەن سالىستىرعاندا بىرنەشە ەسە تومەن. بۇل ۇدەرىس وتاندىق ونىمدەردىڭ باسەكەلەستىگىن تومەندەتۋگە جانە ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. ءوز كەزەگىندە, بۇل ءونىم بەرۋشىلەر كوپ جاعدايدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردەن جانە وزگە مەملەكەتتەردەن شىعارىلاتىن ونىمدەردى الىپ كەلۋى مۇمكىن. ال مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ساتىپ الۋلارىندا وتاندىق تاۋارلاردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان ءوز دەڭگەيىندە ورىندالماي كەلەدى. سونداي-اق جوسىقسىز يمپورتتاۋشىلار تاراپىنان دەمپينگ فاكتىلەرىنە تەرگەۋ جۇرگىزىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا شيكى ءسۇت پەن ونىڭ كونتسەنتراتىن اكەلۋگە تىيىم سالۋ قاجەت.
تاسقىنعا جول بەرگەندەر جاۋاپكەرشىلىككە قاشان تارتىلادى؟
دەپۋتات ابزال قۇسپان باس پروكۋرورعا جولداعان ساۋالىندا سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الماعان نەمەسە سالعىرتتىق تانىتىپ, جول بەرگەن جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. «بۇل جەردە مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ, ياعني اكىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. نەگە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان؟ ويتكەنى وزەن بويىنداعى سۋ جايىلمالارىنان جەر بەرگەن, ساياجايلاردى ءىس جۇزىندە تۇرعىن ۇيگە اينالدىرعان, ياعني جارىق, گاز تارتىپ, ازاماتتاردى تۇراقتى تىركەۋگە رۇقسات بەرگەن, ول ۇكىمەت ەمەس, باسقا ەمەس, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان, ياعني اكىمدىكتەر. ال كەلتىرىلگەن شىعىنداردى وتەۋ سالماعى اركەز مەملەكەت موينىنا ارتىلادى», دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, قىلمىستىق كودەكستىڭ ءۇشىنشى بابىندا «اسا ءىرى زالال» جانە «اۋىر زارداپ» دەگەن ۇعىمدار بار. بيىل سۋ تاسقىنىندا مەملەكەتتە, ازاماتتاردا اسا ءىرى كولەمدە شىعىنعا ۇرىندى, ادامدارىمىزدان ايىرىلدىق.
«پرەزيدەنتتىڭ سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى ناقتى تاپسىرما بەردى, سوندىقتان مەن ءبىر توپ دەپۋتات بولىپ اياقتاي بارىپ جاعدايدى زەرتتەگەن ەكى ءوڭىر – بقو جانە اتىراۋ وبلىسىنىڭ قۇلسارى قالاسى مىسالىندا, تەكسەرۋدى باس پروكۋراتۋرا دەڭگەيىندە, كەشەندى تۇردە ۇيىمداستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى ا.قۇسپان.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنە ساۋال جولداعان دەپۋتات ناۋرىز سايلاۋباي شارۋالار 80% توزىعى كەلگەن تەحنيكا پايدالانىپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق تەحنيكالاردىڭ باعاسى شارىقتاپ تۇر. شەتەلدەن اۋىر تەحنيكا الىپ كەلەتىندەرگە قويىلاتىن تالاپ كوپ. وسىلايشا, بيداي مەن ەتىن مۇحيت اسىرىپ, شەتەلگە ەكسپورتتايمىن دەگەن شارۋالاردىڭ ارمانى اياقاستى ەتىلىپ جاتىر.
ء«وتىل الىمدارى مەن العاشقى تىركەۋ سالىقتارى دا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن اينالىپ وتكەن جوق. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا, وسى الىمداردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن 413 جۇك كولىگىن زاڭسىز تىركەگەن ازاماتتار مەملەكەتكە 3 ملرد 156 ملن تەڭگە شىعىن اكەلگەن. بۇل تەك ۇستالعاندارى عانا, ۇستالماعاندارى قانشاما. قار سۋىمەن كۇرەسۋدە وسى جاڭا زاماناۋي تەحنيكالاردىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن دە كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان تالاي جىلدان بەرى ەكى پالاتا دا كوتەرىپ كەلە جاتقان بۇل ماسەلەدە ءبىر توقتام جاساپ, شارۋالار ءۇشىن دۇرىس شەشىم شىعاراتىن كۇن كەلدى», دەيدى دەپۋتات.
ساياجاي يەلەرىنىڭ وتەماقىسى ادىلەتتى باعالانۋعا ءتيىس
قارعىن سۋ قارا شاڭىراعىن اعىزىپ اكەتكەن اعايىننىڭ ارىزى كوبەيىپ بارادى. دەپۋتات نارتاي سارسەنعاليەۆ وسىلاي دەپ وتىر. جەرىنىڭ 800 شاقىرىمىنان جايىق وزەنى اعىپ وتەتىن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اعايىننىڭ ماسەلەسى كۇيىپ تۇر. ايماقتا سۋ تاسقىنىنان 1 292 تۇرعىن ۇيگە زاقىم كەلگەن. سونىڭ 116-سى – قاراتوبە, 243-ءى – سىرىم, 218-ءى – ءبورلى, 649-ى – تەرەكتى, 43-ءى – بايتەرەك, 6-ۋى – تاسقالا اۋدانىندا, ال 17 ءۇي ورال قالاسىندا ورنالاسقان. سۋ استىندا قالعان ءۇيدىڭ سىز تارتاتىنى, قابىرعاسى كوگەرىپ كوپشىلىكتى كۇركىلدەگەن جوتەلگە دۋشار قىلاتىنى ساراپتاماسىز-اق سانالى ادام تۇسىنەتىن دۇنيە. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تاعى ءبىر كۇردەلى احۋال ساياجاي ماسەلەسىنە قاتىستى بولىپ وتىر. «دەركول, شاعان جانە جايىق وزەندەرىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى سالدارىنان 14 839 ساياجاي ۋچاسكەسىن سۋ باسقان. ونىڭ 14 466-سى – ورال قالاسىندا, 112-ءسى – بايتەرەك, 245-ءى – ءبورلى, 16-سى تەرەكتى اۋداندارىندا ورنالاسقان. بۇل جاقتا مىڭداعان ادام تۇرادى. ساياجاي دەگەنىڭ قازاق ءۇشىن دەمالىس كۇندەرىن وتكىزەتىن ەمەس, تۇراقتى تۇراتىن ورىنعا اينالعالى قاشان. سونىڭ وتەماقىسىنا قاتىستى تۇسىنىسپەۋشىلىك ءالى توقتاماي تۇر. ويتكەنى اعىندى سۋدىڭ استىندا قالعان ساياجاي يەسىنە قانشا اقشا بەرىلەدى نەمەسە قاشان, قاي جەردەن باسقا ءۇي ۇسىنىلادى؟ بۇل دەرەكتەر ازىرگە ورتالىقتاندىرىلماعان. اقپارات جۇرتقا جەدەل جەتۋى كەرەك», دەيدى دەپۋتات.
دەپۋتات سۋ استىندا قالعان باسپانا مەن ساياجايلاردى باعالاۋعا ءتيىس كوميسسيا جۇمىسىن بىرىزگە كەلتىرىپ, ءاربىر ايماقتاعى كوميسسيانىڭ ءار ءۇي بويىنشا قورىتىندىسى, نەگىزدەمەسى, فوتو-بەينە دالەلدەمەلەرى ناقتى ءبىر جەرگە جيناقتالۋعا تيىستىگىن جەتكىزدى. باسپاناسى قيراعان ساياجاي يەلەرىنىڭ وتەماقىسى ادىلەتتى باعالانىپ, ءاربىر ءۇيدىڭ, ساياجايدىڭ, تەحنيكا مەن ءتورت ت ۇلىكتىڭ وتەماقىسى قاشان تولەنەتىنى ءار قورىتىندىنىڭ ىشىنە جۇكتەلۋ كەرەك. بۇل اقپاراتتار ادامدارعا قولجەتىمدى بولۋى شارت. سونىمەن بىرگە اۋماقتارعا دەرەۋ سانيتارلىق-پروفيلاكتيكالىق شارالار جۇرگىزىلىپ, توتەنشە جاعدايداعى ءۇي بەرۋ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن وتەماقى تولەۋ تەتىكتەرىن قايتا قارايتىن ۋاقىت كەلدى. بۇل بويىنشا قولدانىستاعى توتەنشە جاعداي سالدارىنان تۇرعىن ءۇيسىز قالعان ازاماتتارعا تۇرعىن ءۇي بەرۋگە قاتىستى قاۋلى مەن جەكە تۇرعىن ءۇي قورىنان جالعا الىنعان تۇرعىنجاي ءۇشىن ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا تولەمدەر تاعايىنداۋ تۋرالى ۋاكىلەتتى مينيسترلىكتىڭ بۇيرىعىنا وزگەرىس ەنگىزۋ ماڭىزدى.
