جۇرتتى ۇيىستىرعان ينستيتۋت

بۇل ينستيتۋت رەسپۋب­لي­كا­نىڭ ساياسي جۇيەسىن جۇيەلى ترانسفور­ما­­تسيا­لاۋعا باعىتتالعان تۇبە­گەي­لى وزگەرىستەردىڭ بەل ورتاسىن­دا ءجۇر. اۋقىمدى قايتا قۇرۋ­لار­دىڭ ناتيجەسىندە قحا-نىڭ ءوزى وزىق حالىقارالىق تا­جىري­بەگە تولىعىمەن سايكەس كەلە­تىن پارلامەنتتىك وكىلدىكتىڭ جاڭا قۇرالدارىنا يە بولدى. اسسام­بلەيانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا پرە­زيدەنت تاعايىندايتىن سەنات­تىڭ بەس دەپۋتاتى زاڭنامالىق دەڭگەيدە كەرى بايلانىس, قوعامدىق باقى­لاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جانە پارلامەنتتە قازاقستاننىڭ بار­لىق ەتنوستارىنىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرۋگە مۇمكىندىك الدى.

اسسامبلەيا ەلىمىزدىڭ ساياسي جاڭ­عىرۋىندا, ۇلتتىق بىرلىكتى نىعاي­تۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىمەن قاتار اسسامبلەيانىڭ 12 مۇشەسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرامىنا كىرۋى ونىڭ جۇمىسىنا جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ امبەباپ ۇلگىسىن ىلگەرىلەتۋدە باعا جەتپەس تاجىريبە بولاتىنى انىق. بىزدە ءارتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ داس­تۇر­لە­رى ۇلتتىق بولمىستىڭ بەرىك ۇيلەسىمىنە ۇلاساتىن وزىندىك ەرەكشە ءومىر سالتى قالىپتاستىرىلىپ كەلەدى. بۇل بىرەگەي بولمىس ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ, قوعامدىق سانانىڭ وزەگىنە اينالدى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اسسام­بلەيا­­نىڭ بولاشاقتاعى جۇمىس­تا­رىنىڭ باسىم باعىتتارىن بەل­­­گىلەۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رە­تىن­دە ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى قالىپتاستىرۋعا جۇرتشىلىقتى تارتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى. ول بۇل جۇمىستىڭ باسىم­دىقتارىن دا انىقتاپ بەردى. ولاردىڭ قاتارىنا بىر­لىك پەن ىنتىماققا سىزات تۇسىرۋگە با­عىتتالعان كەز كەلگەن اران­داتۋ­شى­لىقتىڭ جولىن كەسۋ, ەتنو­الەۋ­مەتتىك شيەلەنىستى تۋدىراتىن سەبەپتەردى جويۋ ءۇشىن پارمەندى شارالار قابىلداۋ, كوپمادەنيەتتى ورتانى دامىتۋ جانە بارلىق ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە جۇيەلى قادامدار جاساۋ, اسسامبلەيانىڭ ساياسي پارتيا­لارمەن جانە مەملەكەتتىك ور­گان­­دارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن كۇشەيتۋ جانە بۇل جۇمىستى ورتا­لىقتا دا, جەرگىلىكتى جەرلەردە دە جۇرگىزۋ, سول سياقتى ءبىرىزدى جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن ەتنوساياساتتى جولعا قويۋ سياقتى ماسەلەلەردى جات­قىزۋعا بولادى. بىراق ۇلت بىر­لىگىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە ورتاق ۇس­تانىم كۇمان كەلتىرمەيتىن شىن­دىققا جاتسا, ال ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا ەكىۇشتىلىق پەن «پىكىر الۋاندىلىعىنا» جول بەرۋگە بولمايدى. ويتكەنى, وكىنىشكە قاراي, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ جاڭا كەزەڭى حالىقارالىق گەوساياسي جاعدايدىڭ كۇردەلەنىپ, سىرتقى سىن-قاتەرلەردىڭ ءتونىپ تۇرعان ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. وسى ورايدا ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن ەل حالقىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالۋى دا كەزدەيسوق ەمەس.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ­تىڭ قازاقستان حالقى اس­سامبلەيا­سىنىڭ كۇنى كەشە عانا وتكەن «بىرلىك. جاسامپازدىق. ورلەۋ» اتتى تاقىرىبىندىعى ءحححىىى سەسسياسىندا سويلەگەن ءسوزىن قازاقستان ۇلكەن تابيعي قاتەرگە تاپ بولىپ, ەل اۋماعىنىڭ بىرقاتار بولىگىن تاسقىن سۋ باسقان كەزدە حالقىمىز ءوزىنىڭ مىزعىماس بىرلىگىن ايقىن كورسەتتى دەگەننەن باستاۋى بەكەر ەمەس. تاسقىن باستالعاننان بەرى قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسى بەل­سەندى ءارى ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەدى.

ەلىمىزدە بولىپ جاتقان سايا­سي وزگەرىستەر ازاماتتىق قوعام­نىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, قازاقس­تان­دىق­تاردىڭ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە قاتى­سۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتتى. بۇل جاعداي اسسامبلەيانىڭ دا الەۋەتىن ارتتىردى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ادىلەتتى قازاقستان ماسەلەسىن كوتەرىپ, ونى قۇرۋعا كىرىسكەندە ءدال وسى قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ مىنبەرىنەن ادى­لەتتى قوعام قۇرۋدىڭ «بىرلىك, تۇراق­تىلىق, دامۋ» سياقتى ۇشتا­عانىن ايقىنداپ بەرگەن ەدى. ول ەل دامۋىنىڭ بارلىق سالاسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋعا باعدارلانعان ەدى. ال اسسامبلەيا وتىرىسىنىڭ بيىلعى كۇن ءتارتىبى «بىرلىك. جاسامپازدىق. ورلەۋ» ماسەلەسىنە ارنالىپ وتىر. ياعني پرە­زيدەنت سول ۇشتاعاننىڭ ءبى­رىن­شى «بىرلىك» قۇندىلىعىن تەرە­ڭىرەك قاراستىرىپ, ونى ىلگە­رى­لەتۋگە كوڭىل بولگەن سياقتى. ويتكەنى ونداعان جىلدار بويى قوردالانعان كوپتەگەن ماسەلەنى بىرلەسە وتىرىپ شەشۋ ءۇشىن وعان جاسام­پازدىق كوزقاراس كەرەك. سون­دا عانا ورلەۋ بولادى.

مەملەكەت باسشىسى اتاپ كور­سەت­كەندەي, «ازاماتتاردى الەۋ­مەتتىك ورتاعا كىرىكتىرۋ جۇيەسى وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, پات­ريو­تيزم يدەالدارىن ناسي­حات­­تاۋعا جانە حالقىمىزدىڭ مادە­نيە­تىن, ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلۋى كەرەك». جاستاردىڭ ءاردايىم العا ۇم­تىلۋىنا كوڭىل اۋدارا وتى­رىپ ق.توقاەۆ: «...وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ دۇنيەتانىمى تاريحقا قاتىستى وكپە-رەنىشتەن, دوگماتيزمنەن جانە مادەني ستەرەوتيپتەردەن ادا بولۋعا ءتيىس», دەدى. ول ءۇشىن حالقىمىز وزگەلەردىڭ تەرىس ىقپالىنا تۇسپەيتىن ءوز يدەولوگيامىزعا سۇيەنۋى كەرەك. ونىڭ تىرەگى مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەل­­سىزدىگى بولسا, ال مەملەكەتتىك ساياسات­تىڭ باستى وزەگى جانە جال­پى­ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعاي­تا­تىن نەگىزگى فاكتورى – بىرلىك.

اسسامبلەيانىڭ وتىرىسىندا اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇر­لە­رى­نە جانە ءتۇرلى مادەنيەتكە دەگەن قۇرمەت, مەملەكەتتىك ءتىلدى جانە باسقا دا تىلدەردى ءبىلۋ سياقتى قازاق­ستان ازاماتتارىنا ءتان قا­سيەت­تەرگە دە كوڭىل اۋدارىلدى. ادامنىڭ ۇلتىنا, كوزقاراسى مەن نانىم-سەنىمىنە قاراماستان, قازاقستان ازاماتىنىڭ بارلىق قۇقىعىن يەلەنەتىنى, ول الەمنىڭ قاي تۇكپىرىندە جۇرسە دە, ءبىزدىڭ مەم­لەكەتىمىزدىڭ قورعاۋىندا بولا­­تىنى ايتىلدى. قوعامدىق كەسەل­دەر­دى تۇبىرىمەن جويۋدا ورتاق ىسكە بۇكىل ەل بولىپ جۇمىلىپ, ازا­مات­تىڭ ۇلتىنا, دىنىنە, الەۋمەت­تىك جاع­دايىنا قاراماستان, وعان بار­لىعىنىڭ اتسالىسۋىنىڭ قاجەت­تىلىگىنە باسىمدىق بەرىلگەن. سوندا عانا ءار ادامنىڭ وي-ساناسى جانە مىنەز-قۇلقى تۇزەلەدى, تۇتاس قوعام جاقسارادى. قوعامنىڭ ماقسات-مۇراتى بيىك بولسا, ەلدىڭ رۋحى دا بيىك بولادى. ەندەشە, «ادال ازامات» بولۋ كەلەڭسىز ۇردىستەردەن جاي عانا جيرەنۋدى اڭعارتپاسا كەرەك. ونى جويۋ ءۇشىن ادام سول ۇدە­رىس­تىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرۋى شارت.

اسسامبلەيانىڭ ينستيتۋتسيو­نال­دىق الەۋەتىن نىعايتۋ قاجەت­تى­لىگى تۋرالى ماسەلە تاعى دا كوتە­رىلدى. ونىڭ مەملەكەتتىك ور­گان­دارمەن, پارلامەنتپەن جانە ماسليحاتتارمەن قارىم-قاتى­ناسىن جاقسارتا ءتۇسۋىنىڭ كەرەك­تىگى تۋرالى دا ءسوز بولدى. سول سياق­تى اسسامبلەيامەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ تۇرعىسىنداعى اكىم­دەردىڭ ءرولى دە ەكشەلەندى. پرە­زيدەنت اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى ءىس-شارالارىنا وبلىس جانە رەس­پۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىم­دەرى تىكەلەي وزدەرى قاتىسۋعا ءتيىس دەپ, ول جۇمىستى ورىنباسار­لارىنا ىسىرا سالۋعا بولماي­تىنىن ناقتى ەسكەرتتى. بۇل تا­لاپ­تىڭ پارلامەنتتىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار. مۇندا ماسەلە وسىعان دەيىن­گىدەي اسسامبلەيانى شەكتەن تىس مەملەكەتتەندىرىپ, ونىڭ جوعا­رى­دان تومەنگە قارايعى اكىمشىلىك رەسۋرسىن كۇشەيتۋگە تىرىسۋ ەمەس, كەرىسىنشە قحا-نىڭ حالىقتىق نەمەسە ازاماتتىق الەۋەتىن ارتتىرىپ, ونىڭ ۆەرتيكالدى بايلانىسىمەن قاتار كولدەنەڭ دەڭگەيدەگى قوعاممەن جۇمىسىن بارىنشا كۇشەيتۋدە بولىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرۋدە جاتقان سياقتى. بۇل اسسامبلەيانىڭ مەملەكەتتىك شە­شىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە جانە رەفور­مالاردى ىلگەرىلەتۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسۋ قاجەتتىگىن اڭعارتسا كەرەك. سوندىقتان قحا سەسسياسىندا اسسامبلەيانى الەۋمەتتىك تۇتاستىق پەن وتانشىلدىقتى دارىپ­تەيتىن ينستيتۋت رەتىندە نى­عاي­تۋ كەرەكتىگى جانە اقساقال­دار مەن انالار كەڭەسى سياقتى ءتيىمدى قۇرىلىمداردى دامىتۋ قاجەت­تى­لىگى قارالدى. اسسامب­لەيا­نىڭ بۇل ىستەگى قىزمەتىنە مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. العاش رەت جاستاردىڭ قوعامدىق ومىرگە بەلسەندى ارالاسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ اسسامبلەيا قۇرىلىمدارى مەن ەتنومادەني بىرلەستىك باسشىلارىنىڭ ءبىر ورىن­باسارىن جاستاردان تاعايىن­داۋ تۋرالى ماسەلە قوزعادى. سونى­مەن بىرگە ول جەرگىلىكتى قوعام­داس­­تىقتاردىڭ دامۋىنا جول اشىپ, تىرەك بولاتىن, بىرلىك, جاسام­پازدىق, ورلەۋ سياقتى قۇندى­لىق­تار­دى دارىپتەۋ جۇمى­سىن جولعا قويۋ قاجەتتىلىگىنە كوڭىل اۋداردى.

ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ تۇجى­رىمداماسى – قۇر ءسوز ەمەس, ناقتى جۇزەگە اسىرىلىپ جات­قان مەملەكەتتىك ساياسات. ول ءۇشىن قازىرگى قوعامداعى ىرىتكى سالۋ, تەرىس پيعىل تانىتۋ, ءتۇرلى قي­تۇرقى ارەكەتتەر مەن جالعان مالىمەتتەردى تاراتۋدىڭ بەلەڭ الىپ وتىرعان كۇردەلى كەزەڭدە ەلدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن ساقتاۋ ەڭ باستى مىندەتكە اينالىپ وتىر. ولاي بولسا, مۇنىڭ كەز كەلگەنىنە سىن كوزبەن قاراپ, تەك رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنگەن ءجون. سوندا عانا قوعام الەۋمەتتىك كۇيزەلىسكە ۇشىراماي, اپاتتىڭ سالدارىن ەڭسەرىپ, جۇرت كۇندەلىكتى ومىرگە ورالادى دەگەن سەنىمدەمىز.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

قوعام قايراتكەرى