سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قيىن-قىستاۋ زاماندا قولداعى بارىمەن بولىسكەن جەرگىلىكتى ۇلت تاعدىردىڭ جازۋىمەن توپىراعىمىزعا تابان تىرەگەن بارلىق ەتنوس وكىلىنە جەپ وتىرعان نانىنىڭ جارتىسىن ءبولىپ بەرىپ, قۇشاق جايا قارسى الدى. قازاق حالقىنىڭ وسى ءبىر اسىل قاسيەتىن ەشقاشان ۇمىتپاعان نەمىس حالقى «وتانىمىزعا ورالساق تا قازاقتىڭ اۋاسىنا اڭسارىمىز اۋىپ تۇرادى» دەپ ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ وتىرادى. ءتىپتى قازاقستانداعى نەمىستەردىڭ قازاق حالقىنا دەگەن العىسىنىڭ ءبىر كورىنىسى سول, وسى ەلدىڭ تۋعان ءتىلىن قوعامدىق قاتىناس تىلىندە تانىپ, ءوز بەتتەرىنشە ۇيرەنۋگە تىرىستى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسى تار سولتۇستىك وڭىرىندە تۇرعان ەتنوستىق نەمىستەردىڭ ءتىلى قازاقشاعا سۋداي ەكەنى وسىنىڭ انىق دالەلى بولسا كەرەك.
كورنەكتى جازۋشى, اۋدارماشى گەرولد بەلگەردىڭ كوزى تىرىسىندە ء«ومىرىمنىڭ 43 جىلىن قازاقتاردىڭ اراسىندا, قازاق تىلىنە قۇلاعىمنىڭ قۇرىشىن قاندىرۋمەن كەلگەن ەكەم. مەنىڭ ۇعىم-تۇيسىگىمدە قازاق ءتىلى قۇددى قازاقتىڭ وسىناۋ كەڭپەيىل, مەيىربان دارقان دالاسى سياقتى عاجايىپ ۇشان-تەڭىز باي, شەشەن دە كوركەم ءتىل», دەپ كەتتى. ۇلتى نەمىس بولسا دا, قانى قازاق بولىپ كەتكەن جازۋشى شىعارمالارىن قازاقشا جازدى. قازاق جەرىنە دەگەن قيماستىعى سول شىعار, جازۋشىنىڭ تاريحي وتانى گەرمانيادا بولعانىمەن, ماڭگىلىك مەكەنىن وسى ولكەدەن تابۋعا شەشىم قابىلدادى. ءوزىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كەڭسايداعى مۇسىلمان قورىمىنا جەرلەندى.
ءارتۇرلى كەزەڭدە ۇدەرە كوشىپ كەتكەن نەمىستەر ءالى كۇنگە قازاقستاندى ساعىنىشپەن ەسكە الادى. ويتكەنى ولار وسىندا تۋىپ-ءوستى. قازاقستاننىڭ جەرى جايلى قونىس قانا ەمەس, اتاجۇرتىنا اينالدى. قازاقستاننان ءجاسوسپىرىم شاعىندا كوشىپ كەتكەن گاۋكس ۆالتەر قازاق دالاسى تۋرالى ەستەلىكتەردى ۇمىتقان ەمەس. ءوزى دە ءبىر سوزىندە: «نەمىستەردىڭ ءبارى قازاقستان حالقى قانداي جاقسىلىق جاساعانىن بىلەدى. قازاقتاردى ەرەكشە جاقسى كورەمىز. كوبى قازاقستانعا قىدىرىپ كەلىپ, قايتارلارىندا جۋسان الىپ كەتەدى. جۋسان ءيىسى – ءبىزدىڭ ەسىمىزگە دالانى تۇسىرەدى. قازى مەن ەت – ءبىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىنگى سۇيىكتى اسىمىز. قىمىز گەرمانيادا دا ءوندىرىلىپ جاتىر. بىراق قازاقتىڭ قىمىزىنا جەتەر سۋسىن جوق», دەپ اعىنان جارىلعانى بار.
قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە دە گەرمانيادا تۇرىپ جاتقان نەمىستەردىڭ جاندى جىلىتار ءتۇرلى بەينەجازبالارىن كورۋگە بولادى. قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ, سالت-ءداستۇرىن ەۋروپا تورىندە دارىپتەپ جۇرگەن نەمىستەردىڭ تاريحي وتاندارىندا جۇرسە دە ءوزارا قازاقشا شۇيىركەلەسىپ جاتقانى قاسيەتتى مەكەنگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتتىڭ شەكاراسى بولمايتىنىن كورسەتەدى. تاعى ءبىر بەينەجازبادا قازاقستاننان كوشىپ كەتكەن نەمىس وتباسى كوك تۋىمىزدى اۋلاسىنداعى بيىك باعانا باسىندا جەلبىرەتىپ, ءانۇرانىمىزدى قوسىلا شىرقاپ, قۇرمەت كورسەتىپ جاتقانى كورسەتىلەدى.
اتامەكەنىنە سولتۇستىك قازاقستاننان كوشىپ بارعان يدا ميللەر «قازاقشا سويلەپ جۇرگەن ادامدار تۇسىمە كىرەدى» دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, گەرمانيادا دۇنيەگە كەلگەن بالالار بۇل ساعىنىشتى تۇسىنە بەرمەۋى مۇمكىن. بىراق قازاقتىڭ كيەلى توپىراعىندا عۇمىر كەشىپ, حالقىنىڭ دارقاندىعىن سەزىنگەن كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ءبىر بۇيرەگى سول جاققا بۇرىپ تۇرارى انىق. «سوعىس جىلدارىندا تۋىستارىمنىڭ امان قالۋىنا كومەكتەسكەنى ءۇشىن ۇلى قازاق حالقىنا ماڭگى تاعزىم ەتەمىن. ءبىز قازاقتىڭ دارقان دالاسىندا ساف اۋامەن تىنىستاپ, جۋساننىڭ ءيىسىن يىسكەپ وستىك. بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن ەلدەگى جىلى ەستەلىكتەردى ۇنەمى بالالارىمىزعا ايتۋدان جالىققان ەمەسپىز. ءوزىمنىڭ دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەكى ەل اراسىندا بىردەي ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇشتارلىق باسىم», دەيدى يدا اجەي.
قازاقستاندا تۋىپ-وسكەن دميتري گەسسە دە قازاق اندەرىن تىڭداپ كوز جاسىنا ەرىك بەرەتىنىن ايتادى. «قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە جانىمىزدى امان الىپ قالعان قازاق حالقىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. اتا-انام ۆولگا بويىنان قازاقستانعا جەر اۋدارىلعاندا قازاقتار ولاردى باۋىرلارىنا باسىپ, سوڭعى ءتىلىم نانى مەن قۇرت-مايلارىن بولىسكەن. قازىر مەن دە سەكسەنگە تاياپ قالدىم. بەرلينگە كوشىپ كەلگەنىمىزگە دە ءبىراز جىل بولدى. الايدا الماتىنىڭ اپورتى, قازاق ءتىلى كۇنىگە تۇسىمە كىرەدى. اسىرەسە قازاق اندەرىن ءسۇيىپ تىڭدايمىن. گەرمانياعا بالالارىم ءۇشىن كەتتىم. كۇن سايىن قازاق اندەرىن تىڭداپ, قوسىلىپ ايتىپ, جىلاپ الاتىن ساتتەرىم دە بولادى. تۋعان جەرىم, سۇيىكتى قازاقستانىمدى قاتتى ساعىندىم», دەيدى نەمىس قاريا.
سونداي-اق ەلدەگى تاتار ۇلتىنىڭ وكىلى رۋسلان ابدۋللين دە بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن قازاقستاندا تۇراتىنىن ماقتانىش ەتەدى. بۇگىندە «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم» قايىرىمدىلىق قورىن باسقاراتىن ول: «ەلىمىز – ۇلى دوستىقتىڭ بەسىگى. ءبىرتۇتاس قازاق شاڭىراعى استىندا جينالعان ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىرى وسىنى دالەلدەپ كەلەدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قوناقجايلىلىق, كەڭ پەيىلدىلىگى باسقا ۇلتتاردىڭ ەڭ جاقسى وكىلدەرىنىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋعا كومەكتەستى. ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى قۋىلعان حالىقتاردىڭ ولۋىنە جول بەرىلمەدى. مۇنى قازاق حالقى جاسادى. قازىر ولار ءبىر تۋ استىندا تۇراقتاپ قالدى. ءبىز ءوز تۋىمىزدى ارقاشان ماقتان ەتەمىز. مىسالى, قازىر حالىقارالىق بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم شەرۋلەرىندە قازاقستانداعى بەيبىت ءومىردى دارىپتەپ, تاجىكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, رەسەي, ازەربايجان اۋماقتارىندا جۇزدەن اسا ەتنوس وكىلى مەن ءارتۇرلى ءدىننىڭ باسىن قوسقان ءوز ەلىمىزدەگى دوستىقتىڭ تۋىن كورسەتۋدەن جالىققان ەمەسپىز», دەيدى رۋسلان شاۆكات ۇلى.
قازاقستاندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ بويىنداعى تازالىق تامىرى تەرەڭگە بويلاعان بەيبىتشىلىكتەن ءنار الىپ جاتسا كەرەك. ءبىر تۋ استىندا تۇتاسىپ, تاتۋ وتباسىنداي عۇمىر كەشۋگە سەپتىگىن تيگىزە بىلگەن قازاق دالاسىنىڭ سيقىرى دا وسىندا بولار.
