كەيىنگى 5 جىلدا عىلىمعا بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمى 60%-عا ءوسىپ, ودان ءارى وسە ءتۇستى. ماقساتتى باعدارلامالار شەڭبەرىندە كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن جوعارى وقۋ ورىندارى زاماناۋي جابدىقتارعا يە بولدى. سونداي-اق جاس مامانداردى دايارلاۋ ءوز ەلىمىزدە دە, جەتەكشى شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتاردا دا بەلسەندى جۇرگىزىلىپ وتىر. مامانداردى شەتەلدە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ جانە وقىتۋ ارنايى باعدارلامالار ارقىلى جۇزەگە استى. بۇل رەتتە, مەملەكەت پەن قوعام بۇگىندە عىلىمنان ەلدىڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن نىعايتۋعا بايلانىستى قايتارىم كۇتۋگە قۇقىلى.
وكىنىشكە قاراي, ازىرگە قازاقستان عىلىمى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان جوق. قازىر وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە ەنىپ, ودان ەداۋىر پايدا كەلتىرىپ جاتقانى ساۋساقپەن سانارلىق. زامانعا ساي وتاندىق عىلىمي ناتيجەلەرىنە باعدارلانعان ءوندiرiستىڭ سانى تىپتەن از.
وعان بىردەن-ءبىر مىسال رەتىندە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ايتارلىقتاي كولەمiن پايدالانىپ, ال ولاردان قايتارىم بولماي تۇرعان ەلىمىزدەگى بيوتەحنولوگيا سالاسىن ايتۋعا بولادى. كەڭەس وداعى كەزىندە ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ بازاسىندا بيوتەحنولوگيالىق قورعانىستىق, ءىشىنارا بەيبىت ماقساتتاعى ءونىم وندىرەتىن قۋاتتى كاسىپورىندار كەشەنى بولدى. كسرو ىدىراعاننان سوڭ جانە دە كاسىپورىن كونۆەرسيالانعاننان كەيىن بۇل كەشەن ءىس جۇزىندە ءوز جۇمىسىن توقتاتتى. ءوندىرىستى قايتا جاڭعىرتۋعا مەملەكەت تاراپىنان وراسان زور ارەكەتتەر جاسالدى, تەحنوپارك قۇرىلدى, ينفراقۇرىلىم مەن جابدىقتاۋعا ەداۋىر قاراجات ءبولىندى. الايدا مۇنىڭ ءبارى ويداعىداي ناتيجە بەرمەدى, ءوندىرىس ءوز باعىتى بويىنشا ناتيجەلى جۇمىس ىستەي المادى.
كەيىننەن استانا قالاسىندا قازاقستانداعى بيوتەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەر مەن بيوتەحنولوگيالىق ونەركاسىپتىڭ كوشباسشىسى بولۋعا ارنالعان بيوتەحنولوگيالىق ورتالىق ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ورايدا دا ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالىق ورتالىقتىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋعا, ونى ەڭ زاماناۋي جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە كوپ قاراجات جۇمسالدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل رەتتە دە عىلىمي جۇمىستار زەرتحانالىق ازىرلەمەلەرمەن عانا شەكتەلىپ, بيوتەحنولوگيالىق ءوندىرىس ازىرشە دامىماعان كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇگىنگى عىلىمي جەتiستiكتەردiڭ پراكتيكاعا ەنۋىنىڭ وتە تومەن دەڭگەي بولىپ تۇرعانى پرەزيدەنت تاراپىنان دا ءادiل سىنعا ۇشىراپ وتىر. سوندىقتان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن پراكتيكاعا ەنگىزۋ – عالىمداردىڭ الدىنا قويىلعان مەملەكەت الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك.
پرەزيدەنتتىڭ بىلتىرعى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا بيىل 29 ناۋرىزدا پارلامەنت سەناتىندا «وتاندىق عىلىمدى دامىتۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس» تاقىرىبىندا سەناتور التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ توراعالىعىمەن دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. ايتكەنمەن, بۇل وتىرىستا ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى عىلىمىنىڭ دامۋىنا تەرەڭ تالداۋ جاسالمادى. تىڭدالعان باياندامالاردا تەك قازىرگى عالىمداردىڭ الدىندا تۇرعان پروبلەمالارمەن عانا شەكتەلدى. اتاپ ايتقاندا, دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, عىلىمي زەرتتەۋلەردى تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءىس-شارالارى مەن ونى ورىنداۋ جولدارى ناقتى كورسەتىلمەدى.
وسىعان بايلانىستى ءبىز وسى ماقالادا كەلتىرىلگەن عىلىمداعى پروبلەمالار تۋرالى عانا ايتىپ قويماي, سونداي-اق ەلىمىزدە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستى جەدەلدەتۋگە الىپ كەلەتىن وتاندىق عىلىمدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن دامىتۋدىڭ جوسپارى مەن وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەلىمىزدە عىلىمدى دامىتۋ جانە ونى ءتيىستى قارجىلاندىرۋ ءۇش نەگىزگى باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس: 1) ىرگەلى جانە ىزدەنىستى زەرتتەۋلەر – ىرگەلى زەرتتەۋلەر گرانتتارىنىڭ شەڭبەرىندە; 2) قولدانبالى جوبالار – قولدانبالى زەرتتەۋلەر گرانتتارى شەڭبەرىندە; 3) ماقساتتى قولدانبالى باعدارلامالار – ءىرى مامانداندىرىلعان مەگاگرانتتار جانە ولاردى كوممەرتسيالاندىرۋ شەڭبەرىندە. ياعني عىلىمي ناتيجەلەردىڭ ونىمدەرىن ءوندىرىپ, تۇپكى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋگە باعىتتالعان بولۋى كەرەك.
بارلىق عىلىمي زەرتتەۋدى قارجىلاندىرۋ كەزىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى مەملەكەت ناقتى مىندەتتەردى شەشۋگە باعىتتالعان الەمدىك عىلىمنىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ قازىرگى تالابىنا سايكەس عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن مىندەتتەرىن, ياعني ناقتى ايتقاندا, بۇگىنگى كۇنگە قانداي زەرتتەۋلەر قاجەت ەكەندىگى انىقتالۋى كەرەك. بۇل – عالىمدار ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە ماڭىزدى. زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن باعىتتارىن ازىرلەۋ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاتىسۋىمەن جاسالىپ, كەڭەس داۋىرىندە بولعان ۇكىمەت جانىنان عىلىم جانە تەحنيكا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتتى قايتا جانداندىرىپ, جوعارىدا كەلتىرىلگەن باعىتتاردى تەرەڭ تالقىلاپ, بەكىتكەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل ۇساق-تۇيەك, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسا المايتىن جانە دە «قالاعانىمدى جاسايمىن» نەمەسە «قولىمنان كەلگەنىن عانا جاسايمىن» دەپ ەسەپتەگەن عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە شەكتەۋ قويۋ ءۇشىن قاجەت.
كەلەشەكتەگى قولدانبالى عىلىم شەشىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ نەگىزى سانالاتىن iرگەلi جانە iزدەستiرۋ زەرتتەۋلەرiن جۇرگiزۋ قاجەتتiگi بۇگىنگى كۇنى كۇمان تۋدىرمايدى. ولاردىڭ ۇلەسى جالپى عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 20-25%-ىنان كەم بولماۋى قاجەت. نەگiزiنەن بۇل زەرتتەۋلەر 200-300 ملن تەڭگە كولەمiندەگi گرانتتار ەسەبiنەن 3 جىلدان 5 جىلعا دەيiن (iرگەلi 5 جىل, iزدەستiرۋ 3 جىل) بولۋعا تيiس. بۇل جوبالار كونكۋرستىق نەگىزىندە ىرىكتەلۋى قاجەت, ال قارجىلاندىرۋ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى (عجبم) ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. بۇل قارجىلاندىرۋ عالىمداردىڭ شاعىن ۇجىمدارىنىڭ (7-15 ادام) جۇمىسىن جانە زەرتتەۋلەردىڭ اعىمدى شىعىندارىن (جالاقى, ماتەريالدار, ۇساق جابدىقتار, جاريالانىمدار, ءىسساپار شىعىستارى) تولەۋدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت. مۇنداي جوبالاردى ورىنداۋ ناتيجەلەرى رەسپۋبليكالىق, جوعارى رەيتينگتىك جۋرنالداردا جاريالانىمدارمەن, پاتەنتتەرگە وتىنىمدەرمەن, پاتەنتتەرمەن جانە ت.ب. كورسەتىلۋگە ءتيىس.
ال قولدانبالى زەرتتەۋلەر قولدانبالى جوبالار شەڭبەرىندە, سونداي-اق ءىرى قولدانبالى ماقساتتى باعدارلامالار شەڭبەرىندە قارجىلاندىرىلۋى قاجەت. قولدانبالى جوبالار قولدانبالى گرانتتىق زەرتتەۋلەر شەڭبەرىندە ورىندالۋى كەرەك, ولاردى قارجىلاندىرۋ عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ جالپى سوماسىنان 20-25%-دان كەم بولماۋى كەرەك, ۇزاقتىعى 3 جىلدان 5 جىلعا دەيىن بولعانى دۇرىس. قولدانبالى جوبالار عجبم جانە مۇمكىندىگىنشە بەيىندى مينيسترلىكتەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلۋعا ءتيىس. قولدانبالى جوبالاردىڭ ماقساتى ناقتى ونiمدەردi, پرەپاراتتاردى جانە ولاردى ءوندiرۋ تەحنولوگيالارىن ازiرلەۋ, ەكسپەريمەنتتiك مودەلدەر جاساۋ, ەكسپەريمەنتتiك ۇلگiلەر الۋ, مونوگرافيالار, ادiستەمەلiك ۇسىنىمدار, نۇسقاۋلار دايىنداۋ جانە ت.ب. بولۋى كەرەك. ال قولدانبالى جوبالار دا ىرگەلi زەرتتەۋلەردiڭ جوبالارى سياقتى كونكۋرستىق نەگىزىندە عجبم جانە بەيiندi مينيسترلiكتەر قالىپتاستىراتىن مامانداندىرىلعان ارنايى تاپسىرمالارى بويىنشا iرiكتەلۋگە تيiس. قولدانبالى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى 200-300 ملن تەڭگەنى قۇراۋى قاجەت. كونكۋرستىق قۇجاتتامادا ىرگەلى جانە قولدانبالى جوبالاردان كۇتىلەتىن ناتيجەلەردىڭ ناقتى اراجىگى اجىراتىلىپ كورسەتىلگەنى دۇرىس.
قولدانبالى زەرتتەۋلەردە – يننوۆاتسيالىق وتاندىق جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردى جاساۋعا جانە ولاردىڭ ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان ءىرى ماقساتتى باعدارلامالارعا باستى نازار اۋدارىلۋعا ءتيىس. مۇنداي ماقساتتى باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ ەلدىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس كەلەتىن جانە قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ قالىپتاستىرىلاتىن مەملەكەتتىك تاپسىرىستار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى قاجەت. مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە تەحنيكالىق تاپسىرمالار ارقىلى قالىپتاستىرىلۋى كەرەك. سونداي-اق مۇنداي باعدارلامالارعا مىندەتتى تالاپ, ول «ازىرلەمەلەر جانە ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ» بولۋى جانە ول باعدارلامانىڭ اتاۋى مەن مىندەتتەرىندە دە ناقتى كورسەتىلۋگە ءتيىس. ءىرى ماقساتتى باعدارلامالارعا عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 50%-عا دەيىنگى مولشەرىن قاراستىرىپ جانە وسى بولىنگەن قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن عىلىمي زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋعا بولگەن دۇرىس. قازىرگى ۋاقىتتا ماقساتتى باعدارلامالاردى تۇپكىلىكتى قاراۋ جۇمىستارى ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسياعا (جعتك) جۇكتەلگەن, الايدا بۇل جەردە مەملەكەتتىك تاپسىرىس قۇرىلىمىن پىسىقتاۋ ەمەس, تەك عجبم ۇسىنعان شەشىمدەردى بەكىتۋ عانا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ازىرلەۋگە جانە ونى قوعامنىڭ ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي جۇيەلى تۇردە تۇزەتۋگە جاۋاپتى مامانداندىرىلعان مينيسترلىككە قارامايتىن ارنايى ۇيىم بەكىتكەن دۇرىس. ماقساتتى باعدارلامالارعا ەڭ كەم دەگەندە 5 ميلليارد تەڭگە جانە دە ودان جوعارى قارجى بولىنۋگە ءتيىس. مۇنداي باعدارلامالار رەسپۋبليكا بويىنشا جىلىنا 30-40-تان اسپاۋى كەرەك, ال قازىر 100-دەن اسا باعدارلاما ورىندالىپ جاتىر. ماقساتتى باعدارلامالارعا قويىلاتىن نەگiزگi تالاپ – وتاندىق ءونiمدi جانە ءوندiرiس تەحنولوگياسىن ازiرلەۋ, مەملەكەتتiك ۇيىمداردان بارلىق قۇقىقتىق جانە رۇقساتتىق قاجەتتى قۇجاتتى الۋ, ازىرلەنگەن ونiمدەردi وندىرىسكە شىعارۋعا ارنالعان iرi قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ, ياعني ەل ەكونوميكاسىنا ناقتى ۇلەس قوسۋ ءۇشiن ونiمدەر مەن تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزىپ, ونى كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالعان. باعدارلامانىڭ ورىندالۋ ناتيجەسi قاتاڭ باقىلانۋعا تيiس جانە قويىلعان مiندەتتەردi ورىنداماعان جاعدايدا مەكەمە ۇيىمدار باسشىلارىنان جانە باعدارلامانىڭ عىلىمي جەتەكشىلەرىنەن جۇمسالعان قاراجاتتىڭ كەمiندە 50%-ىن مەملەكەتكە قايتارۋدى تالاپ ەتۋ قاجەت. سونداي-اق بۇل باعدارلامالار بىتكەننەن كەيىن, ولاردىڭ ناتيجەسىن, ياعني ءونىمىن وندىرىسكە ەنگىزىپ, ساتىلىمىن دا قاتاڭ باقىلاۋ كەرەك.
قازىر «عىلىم قورى» اق ارقىلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ جەكەلەگەن جوبالارى جۇمىس ىستەيدى. كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىنىڭ باستى ماقساتى – عىلىمي ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلەرىن ءىس جۇزىندە قولدانۋعا جاردەمدەسۋ, ولاردى نارىققا شىعارۋ جانە تابىس تابۋ. مۇنداي جوبالار تەحنولوگيالىق جەلىلەردى ىسكە قوسۋعا, جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا, ەكسپەريمەنتتىك ءوندىرىستى اۋقىمدى وندىرىسكە اينالدىرۋعا, ونىمدەردى ساتۋدى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان. قازىرگى ۋاقىتتا كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ عىلىم قورىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار جوبانى ورىنداۋدىڭ بارلىق مەرزىمىنە 300-350 ميلليون تەڭگە عانا قاراجات بولىنەدى. بۇگىندە بۇل سومما كوممەرتسيالاندىرۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز.
سونداي-اق كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىنا جەكە سەرىكتەس تاراپىنان قوسا قارجىلاندىرۋ تالابى قويىلادى, بۇل رەتتە ءارتۇرلى قاتىسۋشىعا ءارتۇرلى تالاپ قويىلعان. مۇنى ورىنسىز دەپ ەسەپتەيمىز. جەكە سەرىكتەس تاراپىنان قوسا قارجىلاندىرۋ مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, (مەملەكەتتىك كاسىپورىن, ستارتاپ-كومپانيا, جەكە قۇرىلىم) بارلىق كونكۋرسقا قاتىسۋشى ءۇشىن تالاپ بىردەي بولۋعا ءتيىس, سەبەبى اتالعان ۇيىمنىڭ بارلىعى دا مەملەكەت ءۇشىن قىزمەت ەتەدى. جوعارىدا اتالعان مەگاگرانت باعدارلامادا كورسەتىلگەندەي, كوممەرتسيالاندىرۋدى, سول باعدارلامانىڭ فۋنكتسياسىنا كىرۋىنە بايلانىستى عىلىم قورىنان كوممەرتسيالانۋدى الىپ تاستاعان ءجون. بۇل ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتەن بولىنگەن قارجىنى دا ۇنەمدەۋگە اكەلەدى. سوعان قوسا عىلىم قورى قارجىلاندىرىپ, كوممەرتسيالاندىرۋعا ءبولىنىپ وتىرعان قارجىنىڭ كەيىنگى بىرنەشە جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەۋلى ناتيجە بەرمەي وتىرعانى بەلگىلى.
وسى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى جوعارىدا كورسەتىلگەن بارلىق كەزەڭنەن وتكەندە عانا تۇتىنۋشىعا جەتەتىنىن تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى: 1) تۇبەگەيلى جاڭا شەشىمدەردى, ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە, ولاردىڭ اسەر ەتۋ مەحانيزمدەرىن دالەلدەۋگە باعىتتالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر جانە ت.ب.; 2) زەرتحانالىق جاعدايلاردا ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن پراكتيكامەن تىكەلەي بايلانىستىراتىن قولدانبالى زەرتتەۋلەر (جاڭا ونىمدەردى, پرەپاراتتاردى, تەحنولوگيالاردى جانە ت.ب. ازىرلەۋ); 3) عىلىمي ازىرلەمەلەردى ونەركاسىپتىك اۋقىمعا دەيىن جەتكىزۋ – ونەركاسىپتىك ۇلگىلەر مەن ولاردى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جاساۋ, ءونىمنىڭ اۋقىمدى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ, ونى نارىققا شىعارۋ (كوممەرتسيالاندىرۋ). زەرتتەۋلەردىڭ مۇنداي تسيكلى ۇزىلمەي كەمىندە 10 جىلدى, ال مەديتسينا ءۇشىن كەمىندە 15 جىلدى قۇراۋعا ءتيىس. سول كەزدە عانا دايىندالعان ازىرلەمەلەر تولىعىمەن سىناقتان ءوتىپ, وندىرىسكە ەنۋ ارقىلى ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەسىن قوسا الادى.
عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ بارىسىندا, ولاردى ىرىكتەۋ كەزىندەگى وتە ماڭىزدى كەزەڭ, ول – عىلىمي ساراپتاما جۇرگىزۋ. قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي ساراپتامانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن ساپاسىنا قاتىستى كۇمان كەلتىرەتىن جاعدايلار از ەمەس. سوڭعى كونكۋرستاردىڭ تاجiريبەسi كورسەتكەندەي, ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ (ۇمعتسو) ساراپتاماسىنىڭ قازiرگi قۇرىلىمى تيiمسiز. ويتكەنى ساراپتاما ادىلەتسىز ءارى باياۋ جۇرگىزىلەدى جانە دە تىم قىمبات. گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جوبالارىنىڭ, سونداي-اق ماقساتتى باعدارلامالاردىڭ عىلىمي ساراپتاماسىن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى بازاسىندا ءىشىنارا نەمەسە تولىق جۇرگىزۋ ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز. پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بولىمدەرى جانىنان عىلىم باعىتتارى بويىنشا قۇزىرەتتى عالىم-مامانداردان بەيىندى ساراپتامالىق كەڭەستەر قۇرعان ابزال. ساراپتامالىق كەڭەستەر ساراپتامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا مامانداردى تارتۋى كەرەك, بىراق ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن جانە قارالاتىن جۇمىستاردىڭ بەيىنىنە سايكەستىگىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت. عىلىمي ۇسىنىستاردىڭ سوڭعى نۇكتەسىن, ۇعا جانىنداعى عىلىم باعىتتارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي كەڭەستەر جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ قۇرىلىمىنا فورمالدى بەلگىلەر بويىنشا ۇسىنىستاردى تەكسەرۋ, ورىندالاتىن جوبالار مەن باعدارلامالاردى تەحنيكالىق سۇيەمەلدەۋ, سونىمەن قاتار ولاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن قالدىرۋ قاجەت.
جوعارى بىلىكتى ماماندار – عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جانە ولاردى پراكتيكاعا ەنگىزۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى شارتى. كەيىنگى جىلدارداعى تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنان ۋنيۆەرسيتەتتەرگە بەرۋ ءوزىن تولىعىمەن اقتاي الماي وتىر. عزي بازاسىندا بۇرىنعىسىنشا جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ باسىم بولىگى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ سانى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قاراعاندا الدەقايدا كوپ. كوپتەگەن عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا تولىققاندى زەرتتەۋ بازالارى بار, سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەر دوكتورانتتارى مەن ماگيسترانتتارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىن ورىنداۋ ءۇشىن اتالعان عىلىمي بازالاردى ءجيى پايدالانادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر بازاسىندا بۇرىننان جۇمىس iستەيتiن كەڭەستەردi ساقتاي وتىرىپ, عزي بازاسىندا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەردiڭ قىزمەتiن قالپىنا كەلتiرۋ, نە بiرلەسكەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەر قۇرۋ ورىندى. سونداي-اق بولوندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ, PhD دوكتورانتۋرانىڭ شەڭبەرىنەن تىس, عزي بازاسىندا ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس بەكىتكەن تاقىرىپ بويىنشا ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس ورىندالۋى مۇمكىن بولاتىن ىزدەنۋشىلىك ينستيتۋتىن جاڭارتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.
سونىمەن قاتار مەديتسينا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان فارم جانە بيوپرەپاراتتار جاساۋ جونiندەگi وتاندىق ازiرلەمەلەردiڭ ماسەلەلەرىنە جەكە توقتالعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.
قازاقستانعا يمپورتتىق دارىلىك زاتتاردىڭ وراسان زور اعىنى كەلىپ وتىر. سونىمەن قاتار قازىر ەلىمىزدە مەديتسينالىق پرەپاراتتاردىڭ جەكە ءوندىرىسى 13%-دى عانا قۇرايدى. 2022 جىلى ەلىمىزدە 97 فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرۋشى كومپانيا جۇمىس ىستەدى, ونىڭ ىشىندە 34-ءى دارىلىك زاتتار (دز) وندىرىسىنە مامانداندىرىلعان, 63-ءى – مەديتسينالىق بۇيىمدار (مب) وندىرۋشىلەر. بىراق بۇل جەردە وسى وندىرۋشىلەردىڭ بارلىعى شەتەلدىك سۋبستانتسيامەن (شيكىزات) جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى, ياعني وتاندىق ءوندىرىس تەك فاسوۆكا ۇدەرىسىمەن عانا شەكتەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا وتاندىق, بىرەگەي, مەملەكەتىمىزدە تىركەلگەن, قازاقستاننىڭ ءوز سۋبستانتسياسىنان تولىققاندى وندىرىلگەن دارىلىك زاتتار تەك ءبىرلى-جارىم عانا.
سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان وتاندىق بيوپرەپاراتتاردى ءوندىرۋ دە ايتارلىقتاي جولعا قويىلماعان. تۇقىمدىق ماتەريالدىڭ وراسان زور جەتىسپەۋشىلىگىنەن شارۋاشىلىقتار تۇقىمدى شەتەلدەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. بۇل رەتتە يمپورتتىق تۇقىمدىق ماتەريالدىڭ 50% -عا دەيىن مولشەرى ساڭىراۋقۇلاق جانە باكتەريالىق وسىمدىك اۋرۋلارىنىڭ قوزدىرعىشتارىمەن زالالدانعان. سوعان قوسا كارانتيندىك ارامشوپتەر تۇقىمدارى دا توقتاۋسىز ءوسىپ جاتىر. بۇل, ءوز كەزەگىندە ءونىمنىڭ 40- 50%-عا دەيىنگى مولشەرىنىڭ جوعالۋىنا اكەلىپ وتىر. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ورگانيكالىق ەگىنشىلىكتى كەڭەيتۋ, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ازىقتىق بازاسىن نىعايتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ اۋرۋلارىمەن كۇرەسۋ سياقتى ءىرى پروبلەمالاردى شەشۋ – وتاندىق عالىمداردىڭ باستى مىندەتتەرى. قازىر اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگىنە قاراستى كارانتيندىك مەكەمە ءوز دارەجەسىندە قىزمەتتەرىن اتقارا الماي وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى كارانتيندىك مەكەمە ەلىمىزگە سىرتتان اكەلىنەتىن بيوپرەپاراتتار مەن اۋىلشارۋاشىلىق تۇقىمدىق داندەرىنىڭ ساپاسىن قاتاڭ باقىلاۋى قاجەت جانە دە بۇرىن بولعان تۇقىم ينسپەكتسياسىن شۇعىل قايتادان جانداندىرۋ كەرەك. وسىنداي وتە ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋگە وتاندىق عالىمداردىڭ كۇش-جىگەرى باعىتتالۋى جانە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋگە ءتيىس.
وسىلايشا, عىلىم قوعامعا ناقتى پايدا اكەلۋى قاجەت. قازiرگi ۋاقىتتا ەلىمىزدە عىلىمي زەرتتەۋلەردi جاي ورىنداپ شىعۋ عانا ەمەس, سونداي-اق ولاردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ارقىلى ەكونوميكاعا تىكەلەي پايدا تيگىزە وتىرىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك جاسايتىن زەرتتەۋلەر كەرەگى انىق. وسى جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردى ەسكەرگەندە عانا عىلىم قوعامعا ءوز ناتيجەسىن بەرەدى. سونىمەن قاتار عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ تيىمدىلىگىن جانە ونىڭ پراكتيكالىق ناتيجەسىن ارتتىرۋ بارىسىندا زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ وي-ءورىسىن دە بۇگىنگى نارىقتىق زامانعا بايلانىستى وزگەرتكەن ابزال. عىلىمي ازىرلەمەلەر تەك سورەدە شاڭ باسىپ جاتپاي, ەلىمىزدىڭ يگىلىگى مەن تابىستى دامۋىنىڭ ناقتى قۇرالى بولۋعا ءتيىس.
امانكەلدى سادانوۆ,
ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى
