«ايبىن» وردەنى باتىرلار ەسىمىمەن بەرىلمەك
بۇل زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن ازىرلەندى. قابىلدانعان شارالار كوزدەيتىن ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – تاريحي سانانى جاڭعىرتۋعا, ەل ازاماتتارىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتۋعا جانە اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەنى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جاڭا نورمالارعا سايكەس «ايبىن» وردەنىنىڭ ءتۇرلى دارەجەسىنە ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى جانە راحىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسىمدەرىن بەرۋ قاراستىرىلعان. «ماقۇلدانعان زاڭ پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەندى. مەملەكەت باسشىسى «ايبىن» وردەنىنىڭ ءتۇرلى دارەجەسىنە حالقىمىزدىڭ داڭقتى باتىرلارىنىڭ ەسىمدەرىن بەرۋدى ۇسىنعان ەدى. مۇنداي شەشىم كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىمىزدى دارىپتەۋگە, جاستاردىڭ اسكەري-پاتريوتتىق رۋحىن كوتەرىپ, ولاردى وتانشىلدىققا تاربيەلەۋگە ىقپال ەتەرى انىق», دەدى پالاتا سپيكەرى.
ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن ديالوگ
سونداي-اق سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. شارت نەگىزگى باعىتتار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە ارنالعان. م.اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ وداقتاستىق قارىم-قاتىناسى تاريحي باۋىرلاستىققا, ءوزارا سەنىمگە جانە ورتاق قۇندىلىقتارعا تابان تىرەيدى. قۇجاتتىڭ ەرەجەلەرى بويىنشا تاراپتار ەكى مەملەكەتتىڭ پارلامەنتتەرى, ساياسي پارتيالارى جانە قوعامدىق ۇيىمدارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
بۇدان بولەك, شارتتىڭ 4-بابىنا سايكەس قازاقستان مەن وزبەكستان مەملەكەت باسشىلارى باسقاراتىن جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس قۇرادى. ول كەڭەستىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىنە جۇكتەلەدى.
«وزبەكستان – قازاقستاننىڭ سەنىمدى وداقتاسى ءارى ماڭىزدى سەرىكتەسى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ءوزارا مەملەكەتتىك ساپارلارى مەن كەلىسىمدەرى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستارعا ۇنەمى تىڭ سەرپىن بەرەدى. بۇگىن قارالعان زاڭ – ءوزارا سەنىمگە نەگىزدەلگەن وسىنداي ديالوگتىڭ ناتيجەسى. بۇل قۇجات مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى ىقپالداستىق ماسەلەلەرىنىڭ كەڭ اۋقىمىن قامتيدى جانە كوپتەگەن سالاداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تۇسەدى. الداعى ۋاقىتتا شارت باۋىرلاس قازاق-وزبەك قارىم-قاتىناسىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا ىقپال ەتەدى دەپ سەنەمىز», دەدى م.اشىمباەۆ.
زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىعىنىڭ ساۋدا اسپەكتىلەرى
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولارعا دەن قويۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىنىڭ ساۋدا اسپەكتىلەرى جونىندەگى كەلىسىمگە تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدار قارالىپ, ماقۇلداندى. كەلىسىمدە تمد ەلدەرىندە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سيپاتتاعى توتەنشە جاعدايلارمەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قاراستىرىلعان. ال حاتتاما مۇقتاج ەلدەردىڭ دارىلىك زاتتارعا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. اتالعان قۇجات دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرگە پاتەنتتەلگەن دارىلىك زاتتاردىڭ اۆتورلىق قۇقىق يەسىنىڭ رۇقساتىنسىز دارىلىك زاتتاردى ءارى قاراي ەكسپورتقا مىندەتتى ليتسەنزيالار بويىنشا وندىرۋگە قۇقىق بەرەدى. الايدا ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى تەك دەنساۋلىق ساقتاۋ ماقساتىمەن عانا جۇرگىزىلۋى كەرەك.
شارۋالار شىعىنىنا كىم الاڭدايدى؟
پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. ارمان وتەعۇلوۆ سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىنا نازار اۋدارىپ, ەگىس ناۋقانىنا دايىندىق بارىسىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات پرەمەر-مينيسترگە شارۋا قوجالىقتارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمدارىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.
«سۋ باسقان جەرلەر استىق ەگەتىن وڭىرلەرگە تيەسىلى بولعاندىقتان, كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىن دۇرىس وتكىزۋگە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە ەگىن سالۋ مەرزىمىنىڭ ۇزارىپ كەتۋ قاۋپى بار. ال باۋ-باقشا, كوكونىس وسىرۋشىلەردىڭ, ساياجاي سەرىكتەستىكتەرىنىڭ جاعدايى وتە ناشار. ولاردىڭ تەحنيكالارى, سۋارۋ جۇيەلەرى مەن ترانسفورماتورلارى زاقىمدالدى, جىلىجايلار بۇزىلدى, القاپتارى سۋ استىندا قالدى. جەدەل دەرەكتەر بويىنشا اقتوبە, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا 200 تونناعا جۋىق تۇقىم قويمالارىن سۋ باسقان. وكىنىشكە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدەگى سۋ استىندا قالعان ەگىستىك تۋرالى ناقتى مالىمەت بەرگەن جوق», دەدى ا.وتەعۇلوۆ.
سەناتور مال شارۋاشىلىعىنىڭ شىعىنى مەن اسا قاۋىپتى ينفەكتسيالاردىڭ پايدا بولۋ قاتەرىنە, سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ماسەلەلەرگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ا.وتەعۇلوۆ وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ پرەمەر-مينيسترىنەن اعىمداعى ماسەلەلەر بويىنشا اقپارات بەرۋدى سۇرادى.
«بۇگىنگى كۇنى سۋ باسقان وڭىرلەردەگى زارداپ شەككەن ەگىستىكتىڭ كولەمى قانداي؟ قانشا ەگىستىك تاسقىننىڭ سالدارىنان اينالىمنان شىقتى؟ فەرمەرلەر بيىل ەگىن ەگۋگە ۇلگەرە مە؟ ەگىس ەگىپ ۇلگەرمەگەن شارۋالارعا الاتىن پايداسى قالاي وتەلەدى؟ شىعىن بولعان مال باسىن تولتىرۋدىڭ تەتىگى بار ما؟ قانشا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى سۋعا كەتىپ, ىستەن شىقتى, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلەدى؟», دەپ ساۋال تاستادى سەناتور.
جول بويىندا جاسىل جەلەك نەگە از؟
سەناتور نۇرتورە ءجۇسىپ جول بويىنداعى اۋماقتاردى اباتتاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە ەكەنىنە توقتالىپ, ماسەلەگە ۇكىمەتتىڭ نازارىن اۋداردى. سەناتور «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ 5 وبلىستىق فيليالىندا عانا اعاش وتىرعىزۋ ۋچاسكەلەرى بار ەكەنىن, باسقا وڭىرلەردە بۇل جۇمىستار جۇرگىزىلمەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جەلىسى 25 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. الايدا ونىڭ 6,3 مىڭ شاقىرىمى عانا جاسىل جەلەكپەن قامتىلعان. تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ, ەلدە لوگيستيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ماقساتىندا الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس اۆتوماگيسترالدار سالىندى. دەگەنمەن قازىرگى كەزدە جول بويىن كوگالداندىرۋ ماسەلەسى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىماي وتىر.
«بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنىڭ بارلىق جەلىسى بويىنشا «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تەك اقمولا, اقتوبە, الماتى, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستىق فيليالدارىندا 5 اعاش وتىرعىزۋ ۋچاسكەسى بار. قالعان ايماقتاردا بۇل دا جوق. اتالعان مەكەمەلەر بۇرىن ەگىلگەن ورماندى باپتاۋ جۇمىستارىمەن عانا شەكتەلىپ وتىر. 2021-2023 جىلدارى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنا 3 مىڭ ءتۇپ اعاش پەن كوشەت وتىرعىزىلعان. اتاپ ايتقاندا, الماتى وبلىسىندا 253 شاقىرىم جولعا 1,2 مىڭ ءتۇپ, قاراعاندى وبلىسىندا 982 شاقىرىم جولعا 1,6 مىڭ ءتۇپ ءتيىپ وتىر. الايدا بۇل جالپى كولەمگە شاققاندا تىم ماردىمسىز», دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.
سەناتور جول بويىن كوگالداندىرۋ جۇمىسىنىڭ كەنجە قالۋىنىڭ تاعى ءبىر ىقتيمال سەبەبىن اتاپ ءوتتى. ول – كوگالداندىرۋ ۇيىمدارىمەن, عىلىمي ينستيتۋتتارمەن, بوتانيكالىق باقتارمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جوقتىعى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەت اتىنا بىرقاتار ناقتى ساۋال جولدادى.
«بوتانيكالىق باقتاردىڭ عىلىمي الەۋەتىن پايدالانۋعا ۇكىمەت نيەتتى مە؟ رەسپۋبليكاداعى اۆتوكولىك جولدارى مەن تەمىرجولدارعا جاۋاپتى مەكەمەلەر, سونداي-اق ەلدى مەكەندەر مەن قالالاردى كوگالداندىرۋعا جاۋاپتى ۇيىمدار ءوز قىزمەتتەرىنە ەلىمىزدىڭ وسىنداي الەۋەتتى عىلىمي ۇيىمدارىن قاشان تارتادى؟ مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تازا قازاقستان» باستاماسىن ەلدىڭ بارلىق ايماعىندا جەدەل جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت قانداي ناقتى شارالاردى قولعا العالى وتىر؟», دەدى سەناتور.
كوشى-قوندى رەتتەۋدىڭ ماڭىزى
سەناتور دارحان قىدىرالى ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون سالاسىنداعى جاعدايعا توقتالدى. دەپۋتات وتانداستارىمىزدى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىرۋ باعدارلاماسىنا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزۋدى, سونداي-اق قانداستار ءۇشىن كۆوتالاردىڭ سانىن كوبەيتۋدى ۇسىندى.
ماسكەۋ وبلىسىنداعى كونتسەرت زالىندا بولعان قايعىلى جاعدايدان كەيىن ەلىمىزگە اعىلاتىن ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى ارتاتىنى بولجانىپ وتىر. سەناتور ءوزىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ولاردىڭ ەلىمىزگە زاڭسىز كەلۋىنە بايلانىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە اسەر ەتەتىن پروبلەمالاردى كوتەردى. «ميگرانتتار تۋرالى جۇيەلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. ميگراتسيا – ادامداردىڭ بەيبەرەكەت قوزعالىسىنىڭ مەحانيكالىق ءۇردىسى عانا ەمەس. ول – ەڭ الدىمەن بەيىمدەلۋ ءۇردىسى, الەۋمەتتىك جاعداي مەن ءومىر سالتىنىڭ وزگەرۋى. سوندىقتان ەڭبەك ميگرانتتارى مەن قونىس اۋدارۋشىلارعا اقپاراتتىق, زاڭنامالىق, تىلدىك, مادەني قىزمەت كورسەتەتىن ارنايى بەيىمدەۋ ورتالىقتارى بولۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى.
سەناتور سونداي-اق قانداستاردى كوشىرۋ جانە ولار ءۇشىن كۆوتالاردى ۇلعايتۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى. دەپۋتات ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ازىرلەگەن «اتا جولى» كارتاسىن قانداستار مارتەبەسىمەن تەڭەستىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
«اتا جولى» كارتاسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى زاڭدى تۇردە بەكىتىلۋگە ءتيىس. بۇل كارتا ەتنوستىق قازاقتارعا بەرىلەتىن قانداس مارتەبەسىمەن تەڭەستىرىلۋى كەرەك. قانداستارعا بەرىلەتىن كۆوتانى دا كوبەيتۋ قاجەت. ماسەلەن, اقمولا وبلىسىنا بولىنگەن 285 كۆوتا قاڭتار ايىندا, رۋدنىيعا بولىنگەن 200 كۆوتا اقپان ايىندا يگەرىلىپ قويىلعان. ەلگە كەلگەندەردىڭ باسىم بولىگى ماڭعىستاۋ وڭىرىنە تۇراقتاعانىن ەسكەرسەك, سولتۇستىككە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا وڭتۇستىكپەن بىرگە باتىس ايماقتاردى دا قوسقان ابزال. سونىمەن قاتار سولتۇستىك ءوڭىر اكىمدىكتەرى حالىق كوبىرەك كوشەتىن اۋدانداردا فرونت-كەڭسە تۇرىندە وكىلدىكتەر اشىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ارتتىرعانى ءجون», دەدى دارحان قىدىرالى. سەناتور ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە وسى پروبلەمالارعا نازار اۋدارۋدى جانە ولاردى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى شارا قابىلداۋدى سۇرادى.
جەر ماسەلەسىن كوتەردى
سەناتور تالعات ءجۇنىسوۆ ادال ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شارۋالاردىڭ جەردى جالعا بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جەر تەلىمدەرىنىڭ شەكتى ولشەمدەرى بويىنشا نورماتيۆتەردىڭ بولۋىنا بايلانىستى شارۋالار ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن جوعالتۋى مۇمكىن.
ول بىرنەشە جىل بۇرىن فەرمەرلەرگە جەر تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن شارۋالارعا جالعا الۋعا بولاتىن جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ بارىنشا ۇلكەن كولەمى بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. الايدا بۇل ەرەجەلەر قازىرگى كەزدە جەر كولەمى بەلگىلەنگەن شەكتەن اساتىن ادال جەر پايدالانۋشىلارعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ولار كوپتەگەن جىل بويى جەردى رەتىمەن ادال پايدالاندى, جەردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋعا قارجى سالدى, بىراق ەندى ءىس جۇزىندە جالداۋ قۇقىعىن ۇزارتا الماي وتىر.
«جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ شەكتى مولشەرى تۋرالى تالاپ ۇكىمەتتىڭ وسى شەشىمىنە دەيىن جەر اۋماعىنا يەلىك ەتكەن ادال جەر پايدالانۋشىلارعا قولدانىلماۋعا ءتيىس. جەردى ۇزاق مەرزىمگە جالعا الۋدى ۇزارتۋ بارىسىندا بەلگىلەنگەن شەكتى مولشەردەن اساتىن جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ ءبىر بولىگىن الىپ قويماي جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. استىق وندىرۋشىلەردىڭ وندىرىستىك شىعىندارى, سونداي-اق ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ جانە جاڭارتۋ جەدەل باسقارۋداعى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ الاڭىنا نەگىزدەلەدى. قازىرگى كەزدەگى كەدەرگىلەردى ۋاقتىلى جويۋ, اتاپ ايتقاندا, ۇكىمەتتىڭ قولدانىستاعى قاۋلىسىنا ءتيىستى تولىقتىرۋ ەنگىزۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرۋ اسا ماڭىزدى», دەدى ت.ءجۇنىسوۆ.
