بالالار قايدا دەمالادى؟

وتكەن جىلى جەكە­شە­­لەنىپ كەتكەن سول لا­گەر­لەردى مەملەكەت­كە قايتارۋ تۋرالى ءبىرشاما تالپىنىس جاسالعان ەدى. «سودان نە قورىتىندى شىقتى؟» دەگەن سۇ­راعىمىزعا جەزقازعان قالا­سىنىڭ اكىمى ق.شايجانوۆ «لاگەرلەردى قايتارۋ, ءسويتىپ, بالالاردىڭ دەمالىسىن ۇيىم­داس­تىرۋ تۋرالى ويىمىز بولعانى راس. قۇجات تۇرىندە قايتارۋعا بولاتىن دا شىعار. بىراق سودان ۇتارىمىز بار ما؟ سوندىقتان سول لاگەرلەردى ارنايى بارىپ كوردىم. سونداعى تۇسىنگەنىم, كەرى قايتارعاننان تۇك پايدا جوق. ويتكەنى كەزىندەگى عيماراتتاردان ەشتەڭە دە قالماعان لاگەر اۋماعى كادىمگىدەي مال قوراعا اينالىپ كەتكەن» دەگەن ەدى. بۇل جەردە اكىمنىڭ سوزىنە قوسىلماسقا بولمايدى. ب ۇلىنگەن نارسەنى دۇرىستاپ, سوسىن ونى تالاپقا ساي ەتىپ قايىرا سالىپ شىققاننان گورى جاڭاسىن سالعان دۇرىس.

ارينە, جەرگىلىكتى بيلىك قالا سىرتىنداعى لاگەردىڭ جوق­تىعىنا قاراماستان, بالا­لاردىڭ جازعى دەمالىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى جولدى قاراس­تى­رىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, وتكەن جىلى وبلىستا 30 321 وقۋشى, نە­مەسە بارلىق بالانىڭ 75,6%-ى ءتۇرلى باعىتتاعى دەمالۋ شارا­­لارىمەن قامتىلدى. بۇل ءبىر قاراعاندا, جامان كورسەتكىش ەمەس. بىراق سول دەمالىس قالاي, قاي جەرلەردە ءوتتى؟ ايتالىق, وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 155 ساۋىقتىرۋ لاگەرى مەن الاڭى جۇمىس ىستەدى. ال بۇلار نەگىزىنەن مەكتەپتەردىڭ جاندارىندا بولعاندىقتان, بالالار وزدەرى تۇراتىن تۇرعىلىقتى جەرىنەن ۇزاپ كەتە قويمايتىنى انىق. ارينە, مۇنداي لاگەرلەر دە­ كەرەك, بىراق بۇل قانشا دەگەنمەن «جاز جايناتىپ, كۇن كۇلدى­­رىپ» دەيتىندەي لاگەر ەمەس ەكەندىگىن دە مويىنداعان ءجون.

ءوز لاگەرلەرى بولماعاندىقتان وبلىستىڭ بالالارى باسقا وڭىر­لەرگە بارىپ دەمالۋعا ءماجبۇر. ايتالىق, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «بالاقاي» جازعى ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا وبلىس ورتالىعىنداعى ءمارۋا قۇلۇ­شەۆا اتىنداعى قيىن ءومىر جاع­دايىنداعى بالالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ 40 تاربيەلەنۋشىسى بىلتىر ءبىر ايعا بارىپ دەمالىپ قايتقان ەدى. بيىل دا سولاي بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق وتكەن جىلى «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورى ارقىلى «جازدىق جولداما» الەۋمەتتىك جوباسى شەڭبەرىندە 200 دارىندى اۋىل بالاسى استانا, الماتى قالالارىندا دەمالىس­پەن قامتىلدى. بيىل بۇل قور 280 بالاعا جولداما بەرمەكشى. بۇل دا جاقسى, ارينە. وبلىستىڭ «قازاقمىس» كورپوراتسياسى جشس, «وركەن-اتاسۋ» جشس, كازتسينك, ت.ب. ءتارىزدى ءىرى كاسىپورىندارى ءوز جۇمىسكەرلەرى بالالارىنىڭ قالا سىرتىنداعى لاگەرلەردە دەمالۋلارىنا جاعداي تۋدىرىپ, قولداۋ كورسەتەتىن جاقسى ءداستۇرى بار. وتكەن جىلى وسىنداي دەمەۋشىلىك ارقاسىندا 890 بالا وبلىستان تىس جەرلەردە دەمالىپ قايتتى. ال بيىل وسى كاسىپورىندار ارقىلى 1 170 بالا قالا سىرتىنداعى لا­گەرلەردە دەمالاتىن بولادى. ارينە, ولاردىڭ وبلىستان تىسقارى جاقتا دەمالاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

وسى كاسىپورىندار جەكەلەي قاراجاتى جەتىسپەيتىن بول­سا بىرىگىپ, بىرلەسە وتىرىپ, قارجى قاراستىرىپ, وبلىس اۋماعىنان بالالار لاگەرىن سالىپ بەرسە, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولماس پا ەدى؟ ايتپاقشى, وبلىستىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا جاقىن ماڭداعى تابيعاتى كەلىسكەن تۇسىندا كەزىندە «اۋداندىق پيونەر لاگەرى» بولعان ەدى. ارينە, كەيىن بۇل دا كۇتىمسىزدىككە ۇشىرادى. 2000-جىلداردىڭ باس كەزىندە سول «پيونەر لاگەرىنىڭ» ورنىنا «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ دەمالىس نىسانى سالىندى. قازىر دە جۇمىس ىستەپ تۇر. ۇلىتاۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى س.تولەكوۆا «جاز ۋاقىتىندا وسى عيماراتتى بالالاردىڭ دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋعا بەرسەڭىزدەر, كۇتىمىنە كەپىلدىك بەرە وتىرىپ, بارلىق شىعىنىن ءوزىمىز كوتەرەر ەدىك» دەگەن ۇسىنىس­پەن «قازاقمىس» باسشىلىعىنا وتى­نىشپەن شىققانىن, بىراق ۇسىنىستىڭ قولداۋ تاپپاعانىن ايتادى. «ەگەر ءبىزدىڭ وسى ۇسى­نىسىمىز قولداۋ تاپقاندا ەڭ كەمى 500 بالانىڭ دەمالىسىن ءوز جەرىمىزدە ۇيىمداستىرۋعا بولار ەدى», دەيدى ول.

وسىندايدا ءتىل ۇشىنا «وب­لىس­­تىڭ ءوز اۋماعىندا بالا­لار­دىڭ قالادان تىس جەرلەردە دەما­لىستارىن ۇيىمداستىرۋدىڭ باسقا دا جولدارىن قاراستىرۋعا بول­ماي ما؟» دەگەن زاڭدى سۇراق كەلەدى. وبلىستىڭ تاماشا تابي­عاتىنىڭ مۇمكىندىگىن نەگە پاي­دالانباسقا؟ بۇل رەتتە ىزدەنىستەر دە جوق ەمەس. مىسالى, وتكەن جىلى ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ بايقوڭىر ­اۋلىندا ءبىر اپتالىق «دالا LIFE-2023» ەتنوتۋريستىك سلەتى ۇيىم­داستىرىلدى. بۇعان قوعام­دىق جۇمىسقا بەلسەنە ارا­لاسقان, شىعارماشىلىق جەتىس­تىگمەن كوزگە تۇسكەن 50 وقۋشى تار­تىلدى. بيىل مۇنداي ءىس-شارا ۇلىتاۋ اۋدانىنا قوسا جاڭا­ارقا اۋدانىندا دا قولعا الىنباقشى. وسى ورايدا, جاز مەزگىلىندە بالالارعا ارنالعان ەتنو­لاگەر ۇيىمداستىرعىسى كەلگەن كاسىپكەرلەرگە بارىنشا مۇمكىن­دىك بەرىپ, ءارى قولداۋ كورسەتۋ تەتىكتەرىن قاراستىرعان دۇرىس ءتارىزدى. ال مۇنداي كاسىپ­كەرلەر جوق تا ەمەس. وبلىستان تىسقارى جەرگە باراتىن بالالار ءۇشىن بيۋدجەتتەن دە, دەمەۋشىلىك تانىتقان كاسىپورىنداردىڭ دا قارجىسى ءبارىبىر جۇمسالادى ەمەس پە؟ بۇل رەتتە وبلىس كاسىپكەرلەرى مەن جەرگىلىكتى بيلىك اراسىندا ويلاناتىن دا ويلاساتىن دا تۇستار بار. وبلىس بويىنشا بيىلعى 1-10 سىنىپتارداعى وقۋشىلار سانى 37 301-ءدى قۇرايدى. قازىردىڭ وزىندە جازعى دەمالىس كەزىندە بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ دەمالىسىن, بوس ۋاقىتىن جانە جۇمىس­پەن قامتىلۋىن دۇرىس وتكىزۋگە باعىتتالعان نەگىزگى شارالار جوس­پارى جاسالىپ, بەكىتىلدى.

وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى جا­­نىنان قۇرامىنا ۇلىتاۋ وب­لى­سى بويىنشا بالا قۇقىق­تا­رى­ جونىندەگى ايماقتىق ۋاكىل, تو­تەن­شە جاعدايلار دەپارتامەنتى, دەن­­ساۋلىق ساقتاۋ باس­قارما­سى, جۇ­مىسپەن قامتۋدى ۇيلەس­تىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدار­لا­­مالار باس­قارماسى, دەنە­شى­­نىق­تىرۋ جانە سپورت باس­قارماسى, كا­سىپ­كەرلىك جانە ونەر­كاسىپ باس­قار­ماسى, پوليتسيا دەپار­تا­مەن­تى, مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى, ساني­تار­لىق-ەپيدەميا­لىق با­­قى­لاۋ دەپار­تامەنتى كىرەتىن سالا­ارا­لىق شتاب قۇرىلدى. شتاب 2024 جىلعى جازعى دەمالىس كە­زە­ڭىندە بالالاردىڭ دەمالىسىن, بوس ۋا­قى­­تىن جانە جۇمىسپەن قام­تى­لۋىن ۇيىم­­­داس­تىرۋ جونىن­دەگى ءىس-شارا­لار­­­دىڭ ورىندالۋىن قا­دا­عا­لاپ, باقىلاپ وتىراتىن بولادى.

وتكەن جىلى وبلىس اكىمى ال­قالى جيىنداردىڭ بىرىندە وبلىس اۋماعىندا بىردە-ءبىر بالالار­دىڭ جازعى لاگەرى جوق ەكەندىگىنە قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, «كەلەسى جىلى تىم بولماعاندا وزىمىزدە ءبىر لاگەر بولسىن» دەپ تاپسىرما بەرگەن ەدى. وكىنىشكە قاراي, تاپسىرمانى ورىنداۋ مۇمكىن بولماعانىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. بىراق ماسەلە بيىل بولماسا دا الداعى ۋاقىتتا شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى. بۇل ورايداعى تىعىرىقتان شىعۋعا پرەزيدەنتتىڭ ەل بويىنشا بالالارعا ارنالعان 50 ساۋىقتىرۋ لاگەرىن اشۋ تۋرالى ارنايى تاپسىرماسىنىڭ شاپاعاتى تيەتىن سىڭايلى. وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ اياسىندا 2025-2026 جىلدار ارالىعىندا وبلىستا 3 ساۋىقتىرۋ ورتالىعى, اتاپ ايتقاندا, جەز­قازعان قالاسىندا – 2025 جىلى, ۇلىتاۋ جانە جاڭاارقا اۋداندارىندا 2026 جىلى سالىنباقشى. جەزقازعان قالاسىندا بۇل ماق­ساتتا جەر تەلىمى ءبولىنىپ تە قو­يىلدى. ارينە, جەر بولىنگەنمەن لاگەر بىردەن سالىنا قويمايتىنى تۇسىنىكتى. ەندى جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋ, تاعى باسقا جۇمىستار قولعا الىنۋى كەرەك. كەيدە وسىنداي شارۋالاردىڭ ۇزاققا سوزىلىپ كەتەتىنى دە بەلگىلى. سوعان جول بەرمەگەن جاعدايدا عانا وبلىس بالالارى ءۇشىن جازعى دەمالىسىن ۇلىتاۋدىڭ, جاڭاارقانىڭ تامىلجىعان تابيعاتىنىڭ اياسىندا وتكىزۋ مۇمكىندىگى پايدا بولادى. ال ازىرگە...

ۇلىتاۋ وبلىسى