ورتكە جاۋاپتى مەكەمەلەر بيىل كوكتەمنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اۋا تەمپەراتۋراسى جىلداعىدان جوعارى بولاتىنىن, سوعان وراي ورتكە قارسى ءىس-شارالاردى نىقتاي ءتۇسۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر. قاراعايدىڭ جوعارعى تۇستارىنداعى بۇتاقتارى اپتاپ ىستىقتا ابدەن كەۋىپ, شىرپى تيسە قاۋ ەتە قالادى.
وتكەن اپتادا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ بىرقاتار وبلىستىڭ ىقتيمال ورمان ورتتەرىنە دايىن ەمەستىگىن ايتىپ, سونىڭ ىشىندە پاۆلودار وبلىسىن دا اتاعانى ءمالىم. سالا باسشىسىنىڭ سوزىنشە, «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتىن تەكسەرۋ بارىسىندا قولدا بار پاترۋلدىك جانە ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرىنىڭ بارلىعىن ەسەپتەن شىعارۋ كەرەكتىگى انىقتالدى. سونداي-اق ءجيى كەزدەسەتىن كەمشىلىكتىڭ تاعى ءبىر لەگى – راتسيالار مەن ارنايى كيىمدەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. ەندەشە, الداعى ايلار جەرگىلىكتى ورمانشىلار مەن ءورت سوندىرۋشىلەرگە ناعىز سىن كەزەڭى باستالاتىنى ايقىن. سەمەي ورماندارىنداعى تراگەديا ءبىزدىڭ ايماقتا قايتالانباۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
ءبىر كەزدەرى «ەرتىس ورمانى» مەكەمەسىن باسقارعان تاجىريبەلى ورمانشى, ەڭبەك ارداگەرى, اققۋلى اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى تولەگەن شاكارمانوۆتىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, ورمان قورعاۋ ىسىندە جۇيەسىزدىك بارشىلىق.
– ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ باسشىلىعى – ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى ەمەس. مۇنى اشىق ايتۋ كەرەك, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن دەپۋتات. – قانشاما باسشى اۋىسىپ جاتىر, بارلىعى دا بۇل سالاعا تيتىمدەي جاڭاشىلدىق اكەلە المادى. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا جالقاراعاي ورماندارى وتقا ورانعانى بىلاي تۇرسىن, اعاش كەسۋ, ۇرلاۋ فاكتىلەرى كوپە-كورىنەۋ جيىلەدى. وسىنىڭ بارلىعىنا كوميتەتتىڭ كەزىندەگى باسشىلارى تۇرتكى بولدى. سەبەبى ول ۋاقىتتا ورمان سالاسىنىڭ جۇمىسىن مەن بەس ساۋساقتاي ءبىلدىم. جەرگىلىكتى تاجىريبەلى ورمانشىلاردىڭ ۇسىنىس-پىكىرلەرى تىڭدالمادى. بۇل ءۇردىس ءالى دە جالعاسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. سالاداعى جۇيەسىزدىكتىڭ ءبىر عانا سالدارىن ايتايىن, 2010 جىلى ءبىزدىڭ وبلىس اۋماعىندا باستالعان الاپات ورتكە ءورت سوندىرۋشىلەرىمىز يە بولا الماي, ءتىلسىز جاۋ رەسەيگە ءوتىپ كەتتى. وندا تۇتاس اۋىلدى جايپاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز كەلگەن شىعىندى وتەگەنى دە ەسىمدە. ەگەر سول كەزەڭدە رەسەيگە تولەگەن ميللياردتاعان قاراجات وزىمىزدە قالسا, وعان ەلىمىزدەگى بارلىق ورمان شارۋاشىلىعىن اياعىنا تۇرعىزۋعا بولار ەدى. كەيىن رەزەرۆات اۋماعىندا بىرنەشە ەلدى مەكەندى ءورت شارپىدى. تۇرعىنداردىڭ تالاي جىل تۇرعان باسپانالارى, قورا-قوپسى, دۇنيە-مۇلكىمەن قوسا جانىپ كەتتى. رەزەرۆات باسشىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى حالىقپەن بايلانىسى بولماعان سوڭ, ورمان مەكەمەسىندەگى قىزمەتكەرلەر ورمان كۇزەتىندەگى تەحنيكالىق بازاعا ءجۇردىم-باردىم قارايدى.
ەڭبەك ارداگەرىنىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى ەڭ باستى شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلە – ابدەن ەسكىرىپ كەتكەن ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىن جاڭارتۋ.
– بايقايتىنىم, رەزەرۆاتتىڭ ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى توتەنشە جاعدايعا دايىن ەمەس. بىلتىر ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن الدەقاشان ەسەپتەن شىعارىلىپ تاستالعان ەسكى ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرى اكەلىنىپ, سىرتى بويالىپ, قاتارعا قوسىلدى. ىڭىرشاعى اينالعان بۇل تەحنيكالار ءتىلسىز جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا قابىلەتسىز. ەكىنشىدەن, ورمان ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارىنىڭ ء(ووس) كۇيى وتە ايانىشتى. عيماراتتار توزىپ كەتكەن, بىرنەشە اۋىلدا, اتاپ ايتقاندا, بايىمبەت, تايباعار, مايقاراعاي اۋىلدارىندا ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى. ۇشىنشىدەن, ورمان اراسىنداعى جولداردىڭ جاعدايى ناشار. كوپ جولدى قۇلاعان اعاشتار باسىپ قالعان. ولار ۋاقتىلى تازالانبايدى. رەزەرۆاتتىڭ بەسقاراعاي فيليالى اققۋلى اۋدانىندا, ال شالداي فيليالى شارباقتى اۋدانىندا ورنالاسقان. وسى ەكى فيليالدىڭ ورتاسىن قوساتىن دەنى دۇرىس اۆتوكولىك جولى دا جوق. ءورت شىعا قالسا, ءبىرىنىڭ كولىكتەرى ەكىنشىسىنە قيقالاڭداپ جەتكەنشە تالاي ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى. ال ورمان ورتىندە ءاربىر مينۋت التىننان دا باعالى. سوندىقتان ورمان ىسىندە قاراعايلار اراسىنداعى جولدارعا ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك. تورتىنشىدەن, بىلتىر ورمانشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى كوتەرىلدى دە, بۇل سالادا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ, ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ جالاقىسى وسپەي قالدى. ەڭبەكاقى از جەردە ادام تۇراقتامايدى. ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى رەتكە كەلمەيىنشە, اباي وبلىسىنداعى جاعداي ءبىزدىڭ دە باسىمىزعا كەلىپ جەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءوزىمىز دە قالىڭ ورماننىڭ اراسىندا, اققۋلى اۋدانىنداعى شوقتال اۋلىندا تۇرىپ جاتىرمىز. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, ءورت شىقسا, جاقىن ماڭنان اۋىلعا كەلىپ كومەكتەسەتىن ارنايى ءورت ءسوندىرۋ جاساعى جوق. شوقتالدا نە ءورت سوندىرەتىن ماشينا, نە ارنايى تراكتور جوق. 2022 جىلى اۋىل شەتىندە ءورت شىعىپ, كۇيىپ كەتە جازدادىق. اۋىلعا جاقىن جەردە ءورت باقىلاۋ مۇناراسىنىڭ ءوزىن ارەڭ ورناتقىزدىق. «تايباعار» ورمانشىلىعى نەگىزىنەن كەزىندە وسى شوقتالدا ورنالاسۋى كەرەك بولعان. الايدا ونىڭ ورتالىعى ءالى كۇنگە شالدايدا تۇر, – دەپ كۇيىندى اقساقال.
«ەرتىس ورمانى» موتر رمم باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى قازبەك امەتوۆ بۇگىندە رەزەرۆات اۋماعىندا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىرعانىن جاسىرمادى. ايتۋىنشا, قىزمەتكەرلەردىڭ ورمان قورعاۋ ىسىندەگى ورتكە قارسى دايىندىق شارالارى ويداعىداي. جەكە قۇرامدار كەز كەلگەن توسىن جاعدايعا ارەكەت ەتۋگە مىعىم. تەك ەسكى تەحنيكالار ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى, تالاپقا ساي ءوسس-تەردىڭ بولماۋى قول بايلاپ وتىر.
– ءبىزدىڭ مەكەمەدە 38 ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى بار بولسا, سونىڭ 50 پايىزى ابدەن توزىپ تۇر. ال قولدانىستاعى 11 ءووس-ءتىڭ التاۋى اپاتتىق جاعدايدا, ياعني مۇلدە جارامسىز. ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ ارنايى كيىمدەرى, تەحنيكالىق جابدىقتار مەن قۇرالدار بويىنشا دا ءىشىنارا ماسەلەلەر بار. ولار بويىنشا رەسپۋبليكالىق كوميتەتكە وتىنىمدەر جىبەرىلدى. قاراجات بولىنسە, بۇل قيىندىقتار شەشىلەدى دەگەن ءۇمىت بار. رەزەرۆاتقا 2010-2011 جىلدارى «ۋاز» اۆتوكولىگى نەگىزىندە جاسالعان 14 شاعىن ءورت سوندىرگىش كەشەن ساتىپ الىنعان. ولاردىڭ دا قولدانىس مەرزىمى اياقتالىپ, بۇگىندە 60 پايىزى جاڭارتۋدى قاجەت ەتىپ تۇر. پاترۋلدىك ماشينالارىمىزدىڭ 70 پايىزىن ەسەپتەن شىعارۋ قاجەت. وسىنشاما ەسكى تەحنيكالاردى ۇنەمى جوندەپ, جۇمىس قالپىندا ۇستاپ تۇرۋ وتە كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ماشينالارىمىزدىڭ ەسكىلىگى سول, ءورت سوندىرۋگە ءبىر شىعىپ كەلسە, مىندەتتى تۇردە جوندەۋگە تۇرادى. ولاردى قالىپتى ۇستاپ تۇرۋعا, قوسالقى بولشەكتەر ساتىپ الۋعا رەزەرۆاتتىڭ جىل سايىن بولەتىن قاراجاتى ءتىپتى جەتپەيدى. ايتەۋىر شىقپا جانىم, شىقپا دەپ, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ وتىرمىز. بيىل, ماسەلەن, مەكەمەنىڭ بيۋدجەتى 3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, بىراق ول نەگىزىنەن قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ ەڭبەكاقىسىنا, جانار-جاعارمايعا جۇمسالادى, – دەپ جاعدايدى تۇسىندىرۋگە تىرىستى ۇيىم باسشىسى.
قازبەك قاسىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنەن 6 ءورت ءسوندىرۋ كولىگى اكەلىنگەن. ولار رەزەرۆاتقا وتەۋسىز بەرىلىپتى. الداعى ماۋسىمدا وزگە تەحنيكالارعا كومەك رەتىندە پايدالانىلادى دەپ جوسپارلانعان. دەيتۇرعانمەن, ورمان اراسىنداعى ءورتتى سوندىرۋگە مۇنداي «كاماز» بازاسىنداعى ماشينالار ەمەس, زيل, گاز-3308 سياقتى جىلدام مانەۆر جاساۋعا بەيىم كولىك قۇرالدارى ءتيىمدى كورىنەدى. ال الگىندەي اۋىر كولىكتەر دالا ءورتىن سوندىرۋدە پايداسى زور. قازىر شارۋاشىلىقتاعى راتسيالار جاپپاي تسيفرلى جۇيەگە كوشىپ جاتىر. سوندىقتان ازىرشە راتسيامەن تولىق قامتۋدا تەجەلىس تۋىنداۋى مۇمكىندىگىن جەتكىزدى.
بىلتىر پاۆلودار وبلىسىندا ورمان ورتتەرىنەن كەلگەن شىعىن 240 ملن تەڭگەنى قۇراعان. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى رۋسلان تولەپباەۆ وتكەن جىلى 3 905 گەكتار القاپتا بارلىعى 207 ورمان ءورتى تىركەلگەنىن ايتادى. ءورت سانى بويىنشا پاۆلودار وبلىسى وتكەن جىلى انتيرەيتينگتە ءبىرىنشى ورىنعا شىققان.
– جۋىقتا «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى مەن باياناۋىل ۇلتتىق پاركىن, ماكسيم-گوركي, ءۇرلىتۇپ, پاۆلودار ورمان مەكەمەلەرىن تەكسەرىپ شىقتىق. سوندا بايقاعانىمىز, «ەرتىس ورمانىنىڭ» جالپى دايىندىعى دۇرىس. تەك ءبىزدىڭ ماماندار كەيبىر ورمانشىلىقتاردا, سونىڭ ىشىندە بەسقاراعاي فيليالىندا تراكتورلار مەن ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارىنىڭ وتالمايتىنىن تىركەدى. باياناۋىل ۇلتتىق پاركى مەن ءۇرلىتۇپ, ماكسيم-گوركيدەگى كەمشىلىكتەر ءبىزدىڭ ەسكەرتۋىمىزدەن سوڭ تەز ارادا رەتتەلدى. تەك پاۆلودار مەكەمەسىندەگى احۋال قيىن بولىپ تۇر. وندا ورمانشىلار پايدالاناتىن راتسيالار, تەحنيكالار, قاراپايىم كۇرەك, تىرما, شارتىلداق اسپاپتار نورماتيۆتەرگە ساي بولمادى. ءار كەمشىلىكتى تۇزەتۋ بويىنشا بەلگىلى ءبىر مەرزىمدەردى بەلگىلەدىك. «ەرتىس ورمانىندا» ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ ستانسالارىنىڭ جارتىسىنان استامى – ناشار جاعدايدا. بۇلار بويىنشا ماسەلەلەر نازارعا الىندى. ەندى اتالعان ورمان شارۋاشىلىقتارى باسشىلارىنىڭ كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋ تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭداپ, جاعدايدىڭ شىن مانىندە وڭالعانىن ءوز كوزىمىزبەن بارىپ كورەمىز. ەگەر جاعداي وزگەرمەسە, وندا مەكەمە باسشىلارى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى, – دەپ ەسكەرتتى ر.تولەپباەۆ.
پاۆلودار وبلىسى
