سۋتەگى تەحنولوگيالارىن دامىتۋ نەمەسە سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىنا اۋىسۋ ماسەلەلەرى بۇكىل الەمنىڭ ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيالارىنا كىرەدى. سۋتەگىنىڭ ەنەرگەتيكادا كەڭىنەن قولدانىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى, ونى كومىرتەكتىك ءىزسىز الۋ, ءموبيلدى ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ ماسەلەسى بولىپ تۇر. ەگەر جوبا-جوسپارلار ويداعىداي جۇزەگە اسسا, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ەل كولەمىندە بالامالى ەنەرگەتيكانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ايتپەسە مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇكىل الەمدە ءداستۇرلى جولمەن الىنىپ جاتقان ەنەرگيا شيكىزاتى تاۋسىلعالى تۇر. ونىڭ ۇستىنە, ول ەنەرگيا كوزدەرى قورشاعان ورتاعا وراسان زور زيان كەلتىرەدى. ال كوپشىلىك, «اتوم سۋتەگى» سەكىلدى تەرميندەرگە ۇركە قارايدى. كەشەگى سەمەي پوليگونى, جاپونياداعى الاپات اپاتتار وسىناۋ ءادىس-تاسىلمەن جاسالعان زەرتتەۋلەردەن بولعان سوڭ شىعار, حالىقتىڭ قورقا قاراۋى دا زاڭدىلىق. الايدا سالانى ابدەن مەڭگەرگەن مامانداردىڭ ءبىرى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى ارمان ءمينيازوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاپونياداعى جاعدايدان سوڭ اتوم ەنەرگياسىن وندىرۋدەگى تالاپ حالىقارالىق دەڭگەيدە كۇشەيتىلگەن.
«قانداي ەنەرگيا بولسىن, قاۋىپسىزدىك شارالارى ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. حالىقارالىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, ىشكى قاۋىپسىزدىكتەر دە مىندەتتى تۇردە ورىندالۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن ەڭ اۋەلى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋىمىز قاجەت. جالپى, ەلىمىزدە ەنەرگەتيكا سالاسى جاقسى دامىعان. دەسە دە, عالىمدار ءبىر ورنىندا تۇرماي, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن قاراستىرۋى كەرەك. ول قاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى بولۋى شارت. ال قازىرگى جاسىل ەنەرگەتيكانىڭ بىردەن-ءبىر كوزى – اتوم», دەيدى بىلىكتى مامان ارمان جاناربەك ۇلى.
سونداي-اق ا.مينيازوۆ بولاشاقتاعى تيىمدىلىگى جوعارى قۋات كوزى سۋتەگى ەنەرگياسى ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ول «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا تولىعىمەن ساي كەلەدى ەكەن. كەيىنگى جىلدارى پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن, «جاسىل» ەنەرگەتيكا باعىتىنداعى جوبالار جاقسى دامي باستادى. عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن البەتتە, ەڭ اۋەلى عىلىمي تەحنيكالىق بازانى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن ارنايى باعدارلامالار جۇزەگە اسىپ تا جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيىن بىرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. دەي تۇرعانمەن, ەلدە اتومعا دەگەن الاڭداۋشىلىق بار. بۇل سۇراقتى دا ەنەرگەتيك مامانعا قويىپ كورگەنبىز. ونىڭ پىكىرىنشە, الاڭداۋعا نەگىز جوق.
«سوڭعى رەت بولعان جاپونياداعى جارىلىستان سوڭ, كوپتەگەن ءادىس-ءتاسىل جاڭارتىلدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تالاپتار دا كۇشەيدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىنان قاۋىپتەنۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, الەمدەگى يادرولىق دەرجاۆالار وزدەرىنىڭ دامۋ جولىن توقتاتقان جوق. اينالىپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز – اتوم ەنەرگەتيكاسىندا», دەدى ارمان مينيازوۆ.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق زەرتحاناسى باسشىسى سۋتەگى سالاسىندا كوپتەگەن جاڭا تەحنولوگيا قولدانىلا باستاعانىن دا العا تارتتى. ونىڭ ۇستىنە, ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزى باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس كورىنەدى. بولاشاقتا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى قاي جاعىنان بولسىن ءتيىمدى بولادى. باعاسى دا ارزاندايدى. تيىمدىلىگىنە كوز جەتسە, حالىقتىڭ كوزقاراسى دا وزگەرەدى. تيىمدىلىك دەمەكشى, مۇنىڭ ەكولوگياعا زيانى جوق. كومىردىڭ ك ۇلى سياقتى ات-قوپا قالدىق قالمايدى. دەمەك بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن وتە ءتيىمدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكانى تۇتىناتىن دا, دامىتاتىن دا بۇگىنگى جاستار. ونى باقىلايتىن, باسقاراتىن مامانداردى قازىردەن دايارلاۋ كەرەك.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا نەگىزگى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قازىرگى زامانعى ەكسپەريمەنتتىك عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسى, بىلىكتىلىگى جوعارى, كوپ جىلدىق جۇمىس تاجىريبەسى بار كادرلارى جۇمىس ىستەيدى. باعدارلامانىڭ جەكەلەگەن مىندەتتەرىن شەشۋگە س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى جەتەكشى وتاندىق زەرتحانالار مەن عىلىمي ورتالىقتار تارتىلعان.
«جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ ماسەلەسى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. مۇندا اتقارىلىپ جاتقان سۋتەگى ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى – ەلەكتر ەنەرگياسىن ودان ءارى گەنەراتسيالاي وتىرىپ, سۋتەگىن الۋدىڭ, ونى ساقتاۋدىڭ, تاسىمالداۋدىڭ يننوۆاتسيالىق قۇرىلعىلارىن, ماتەريالدارى مەن تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋ, ونى دامىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ. عالىمداردىڭ كۇشى دە وسىعان جۇمىلدىرىلعان.
اباي وبلىسى,
كۋرچاتوۆ قالاسى
