رۋحاني رەستاۆراتسيا

داۋىستىڭ شىعىپ جات­قان جە­رىنە اقىرى جەت­تى-اۋ. بارسا قوبى­زىمەن ءھال كەشىپ وتىرعان اقسا­قالدى كورەدى. كومەيىنەن توسىن ءبىر ءۇن شىعارىپ ءوز بەتىنشە كۇركىرەپ وتىر ەكەن. مانادان بەرى جان-جۇرەگىن تەبىرەنتكەن وسى داۋىس قوي. ءوزىن تاڭعالدىرعان ونەردى جىگىت بىردەن ۇيرەنىپ العىسى كەلدى. اقساقال وعان بۇل ونەردى ۇيرەنۋگە بۇكىل جاستىعى قۇربان بولاتىنىن ەسكەرتەدى. ىقىلاستى جۇرەك ونىمەن باسىلسىن با؟ ىجداعات ءبىلدىرىپ, اقساقالمەن بىرگە حالگە تۇسەدى. كۇركىرەگەن كومەيدىڭ ءۇنى دالانى جاڭعىرتىپ جىبەردى. كوپ ۇزاماي جىگىت قالپىنا ءتۇسىپ كوزىن اشسا, جاڭاعى اقساقال جوق. عايىپقا ءسىڭىپ كەتكەندەي. ءوز وزىنە كەلىپ, سەرگىمەك نيەتىمەن كولگە بارعاندا, جىگىت مىنا سۇمدىقتى كورەدى. كولدىڭ بەتىندە بۇعان قاراپ تۇرعان ءوزى ەمەس, الگى اقساقال ەكەن. جىردىڭ ماقامىنا بالقىپ, قىراعاتىمەن قالقىپ وتىرعاندا بىرنەشە جىلدىڭ ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي قالىپتى. اقساقالدىڭ «بۇل ونەردى ۇيرەنۋگە بۇكىل ءومىرىڭ كەتەدى» دەگەنى – وسى ەكەن. اقىرى جى­گىت سول اقساقالدىڭ  وزىنە اينالىپ كەتتى...

بابادان جەتكەن اڭىز وسىلاي سويلەيدى. ماقالامىزدىڭ القيسساسىن ءدال بۇلاي باستاۋى­مىز­دىڭ سەبەبىن تۇيسىكپەن ءتۇيسى­نىپ وتىرعان شىعارسىز. ونسىز تاقىرىپتىڭ تانىمدىق تامىرى­نا ءۇڭىلۋ قيىنعا سوعادى. سونى­مەن, بۇگىنگى اڭگىمە تۇركى حالىق­تارىنىڭ كومەيمەن جىر ايتۋ ءداستۇرى تۋراسىندا بولماق.

بۇل ونەر قازىر ورتا ازيا مەن ءسىبىر حالىقتارى اراسىندا التاي, شور, ساحا, حاكاس, موڭعول, ازەربايجان, تۇرىكمەن, وزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, باش­قۇرت­ پەن قازاقتا بار. جوعا­رىدا باي­قا­عانىڭىزداي, بۇل ءداس­تۇر – سانا­داعى ىلكى ارحيتيپ­تەردى جاڭ­عىرتۋ­عا جانە  ادام مەن تابيعات اراسىن­داعى بولمىس بىر­لىگىن تۇسپالداۋعا نەگىزدەلگەن ارحاي­كالىق ۇلگى.

مۋزىكالىق ەرەكشەلىگىنە كەلسەك, مۇندا كومەيشى (التاي حا­لىق­تارى كومەيمەن جىر ايتاتىن ونەرپازدى سولاي اتايدى) كو­مەيىنەن ءبىر مەزەتتە ەكى ءتۇرلى داۋىس شىعاراتىن ۆوكالدىق تەحنيكا قولدانادى. ءبىر داۋىس تومەنگى رەگيستردەگى ءۇندى شىعارىپ تۇرسا, ەكىنشى داۋىس جوعارعى رەگيستر­دەگى ىسقىرعان سىڭايداعى ءۇندى بەينەلەيدى. بۇلاردىڭ ۇنەمى ءبىر ارنادا تابىلۋىن ونەرتانۋشىلار تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتول دۇنيە­تانىمىمەن بايلانىستىرادى. قوسۇندى كومەيشىلىك ءداستۇرىنىڭ استارىندا قوس بىردەي الەم: پانيلىك جانە باقيلىقتىڭ, سونىمەن قاتار ادام مەن تابيعات اراسىنداعى بۇزىلماس گارمونيا سيپاتتالاتىنىن ايتادى.

بۇل ءۇردىستى ورتا ازيا حالىق­تا­رى­نىڭ ءار قايسى ءتول دۇنيەتا­نىمىنا ساي تۇرلەندىرىپ جالعاس­تىرعان. ال قازاقتاعى ەسكى كومەي جىر داستۇرىنە بايلانىستى ەرەك­شەلىكتى جىرشى, فولكلوريست بەرىك ءجۇسىپ بىلاي تارقاتادى: ء«بىزدىڭ حالىقتىڭ كومەيمەن جىر ايتۋداعى  باستى وزگەشەلىگى مۋزىكالىق ينتەرپرەتاتسياسىندا. قازاق مۋزىكاسى اراب, پارسى, ءۇندى, تۇركىمەن, ت. ب. حالىقتار اۋە­زىن­دەگى وزىق ۇلگىلەردى جاتسىنباي الىپ, وزىندىك ۇلگى-تاڭبالى زاڭ­دىلىقتارعا باعىندىرا دامىت­قان. سوندىقتان دا ورتا ازيا حا­لىقتارى اراسىندا قازاق­تىڭ كومەي جىرى ءوزىنىڭ بيىك كاسىبي دەڭگەيىمەن, ءبىر-بىرىنە ۇقساماي­تىن ەرەكشە دامىعان مەكتەپتەر ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونىمەن قاتار يسلام دىنىندەگى باستى اتريبۋت­تاردىڭ ءبىرى – قۇران قيراعاتى بولىپ سانالعاندىقتان, سىرداعى كونە كومەي جىر ايتۋ ءداستۇرى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ياعني, «كەمەل دىبىس» تۇرعىسىندا قاسيەتتى قۇران قيراعاتتارىمەن بىرگە قابىسىپ جاتتى», دەيدى ول.

بۇل ءداستۇردىڭ تىلسىم قۇ­پياسى مۇنىمەن بىتپەيدى. وسى ورايدا «تۇران» ەتنو-فولكلور­لى ءانسامبلىنىڭ قىتايعا بارعان گاسترولى تۋرالى اڭگىمە ويعا ورالادى. تۇركى اۋەندەرىن تانىستىرۋعا كەلگەن انسامبل  رەپەرتۋارىنان بىرنەشە كومپوزيتسيانى تسەنزۋرا الىپ تاستاپتى. باقسا, تىزىمنەن ءتۇسىپ قالعان شىعارمالاردىڭ بارىندە كومەيمەن ايتۋ ۇلگىسى بار ەكەن. جەر يەلەرى ونى كەيىن قىتاي حالقىنىڭ كومەيمەن جىر ايتۋدى جامان ىرىم ساناي­تى­­نىن ايتىپ جەتكىزىپتى. اي­تۋىن­شا, عۇن اسكەرى شابۋىلداماس بۇرىن, ەلدى مەكەننىڭ ەرلەرى قارۋ-جاراعىن سايلانىپ الۋ ءۇشىن بەلگى رەتىندە كومەيىمەن كۇركىرەپ داۋىس شىعارعان ەكەن. سودان باستاپ بۇل حالىقتىڭ سانا­سىندا اتالىپ وتىرعان جىر ايتۋ ءداستۇرى ارحەتيپتەگى ارعى قورقى­نىشتارىن قايتا جاڭعىر­تىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.

قوش, ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس ەدى. بۇل ماقالانى جازۋعا سەپ بولىپ وتىرعان مۇلدە باسقا دۇنيە. قازىر قازاق تىڭدارمانى كومەيمەن جىر ايتۋ ءۇردىسىن اۋىر قابىلداپ جاتقانى جاندى اۋىرتادى. ءوزىنىڭ ەمەس, وزگەنىڭ مۇراسىن تىڭداعانداي بولادى قۇددى. كلاسسيكالىق مۋزىكا ماماندارىنىڭ ىشىندە دە بۇل ءداستۇرلى جىر ايتۋ ۇلگىسىن كاسىبي ونەر دەپ قابىلداعىسى كەلمەيتىندەردى كورىپ مۇلدە قىنجىلامىز. ۇلتتىق كود دەپ ۇران­دايمىز ەمەس پە؟ ال مۋزىكا­نىڭ ءوزى اقپارات تاسىمالدايتىن جاسىرىن كود ەمەس پە؟ جىر­دى ارقادا دا, التايدا دا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. ايتپەسە, جوعا­رىداعىداي تۇسىنىكپەن ۇلتتىق بىرەگەيلىككە جەتۋ قيىن. «نالەت ءبىزدىڭ جۇرىسكە» دەپ كۇيىنىپ كەتكەن ماحامبەتتىڭ ولەڭىن بۇگىنگى كۇنگە مايىستىرىپ ايتقاندا, رۋحاني رەستاۆراتسيا كەرەك ءبىزدىڭ ساناعا...