وندا عالىم ۇلى قولباسشىنىڭ 1391 جىلعى جورىعىندا التىنشوقىدا قانداي ءىز قالدىرعانى تۋرالى, سونىمەن قاتار بۇل جورىق التىن وردانىڭ تاعدىرىنا قالاي اسەر ەتىپ, قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز قالاعانىن ايتىپ بەردى. قازىرگى توپونيميكالىق اتاۋلاردىڭ, قالا مەن ەلدى مەكەن اتتارىنىڭ كوپشىلىگى سول ءامىرشى زامانىنان بەرى كەلە جاتىر. ونىڭ ىشىندە سايرام, تۇركىستان, ۇلىتاۋ بار. سونىمەن بىرگە بىرازىمىزعا تاڭسىق بولعان جايت, 1366 جىلى ورىس حانعا قارسى شابۋىلدا جورىقتى باستاعان بيلەۋشىنىڭ جۇرگەن جولدارىندا بۇگىنگى شىمكەنت قالاسى دا ەرەكشە اتالادى.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ءامىر تەمىر سيرياعا, ۇندىستانعا جورىقتار جاساعان. بىراق سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى – دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى ۇرىسى. التىن وردامەن سوعىستا قولباسشى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىنان ءوتىپ, ۇلىتاۋعا دەيىن بارعان. ودان رەسەيدىڭ سامارا جەرىندەگى كۋندۋرچا وزەنىنىڭ جاعاسىندا التىن وردا اسكەرىمەن ءبىرىنشى رەت ۇرىسقا ءتۇسىپ, ونى جەڭگەن.
ۇلىتاۋ – قازاقستاننىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان الاسا تاۋ جوتالارى. قاراتاۋمەن سالىستىرعاندا ۇلكەن بولماسا دا, داليعان سارىارقا دالاسىنداعى بۇل تاۋدى قازاق حالقى ەرەكشە قادىر تۇتىپ ۇلى دەپ اتاعان. ونىڭ ەكى بيىك شىڭى بار. اقمەشىت پەن ەدىگە. ۇلىتاۋداعى التىنشوقى دا قاسيەتتى مەكەنگە جاتادى. قازاقستان جەرىندە ءامىر تەمىردى ەسكە تۇسىرەتىن ەكى بەلگى قالعان. ول – ۇلىتاۋ مەن وتىرار دالاسى. ۇلىتاۋدا قولباسشى التىن ورداعا قارسى ايقاسىن باستاسا, وتىراردا قىتايعا باستاعان جورىعىندا دۇنيە سالعان. التىنشوقى تاريحىن العاش زەرتتەگەن – قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى قانىش ساتباەۆ. ول جەتەكشىلىك ەتكەن زەرتتەۋشىلەر ۇلىتاۋدان تابىلعان ەسكىشە جازۋى بار تاقتاتاستى ءبىرىنشى بولىپ فوتوعا تۇسىرگەن. كەيىن ماسكەۋدەن عالىمدار كەلىپ, باعالى مۇرانى ەرميتاجعا الىپ كەتكەن. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تايقازان ەلىمىزگە ورالسا, تاقتاتاس ەرميتاجداعى تيمۋريدتەر ەكسپوزيتسياسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر. تاقتاتاستاعى كونە جازۋدىڭ قۇپياسىن اشقان كەڭەستىك, امەريكالىق عالىم – نيكولاي پوپپە. ول شىنىمەن دە بۇل جازۋدىڭ ءامىر تەمىردىڭ التىن وردا جورىعىنا قاتىسى بارىن دالەلدەگەن. كەيىن بەرتىن كەلە, قازاندىق لينگۆيستەر سوڭعى اۋدارماسىن جاساپ, توقتامىستىڭ بۇلعار حانى دەپ كورسەتىلگەنىن ايتقان. تاقتادا ەرەكشە قامقور اللانىڭ اتىمەن باستايمىن دەپ باستالىپ, قۇدايدىڭ ەسىمدەرى جازىلادى. سوسىن ۋاقىت مەرزىمى كورسەتىلىپ, تۇران حانى ءامىر تەمىردىڭ توقتامىسقا قارسى جورىققا اتتانعانى سۋرەتتەلىپ, جاراتۋشىدان ءمىناجات سۇراعانى قاشالىپ جازىلعان. العاشقى جازۋلار اراب تىلىندە بولسا, كەيىنگى جورىق سيپاتتامالارى شاعاتاي تىلىندە بەدەرلەنگەن. ءبىر قىزىعى, التىنشوقى ەجەلدەن كونە گەوگرافتاردىڭ كارتاسىندا تاڭبالانعان. ونىڭ قانداي تاريحي جەر ەكەنىن كوبىسى بىلگەن.
عالىم دارىسىندە ءامىر تەمىردىڭ جەكە تۇلعالىق قاسيەتى جونىندە دە ءسوز قوزعادى. تاريحشىنىڭ پايىمىنشا, ۇلى قولباسشىنىڭ شىڭعىس تۇقىمىنان بولماعانى جانىنا قاتتى باتقان. ويتكەنى شىڭعىس حان ۇرپاعىن ەرەكشە ءپىر تۇتقان. ۇندىستانعا شابۋىلى كەزىندە بيلەۋشى سامارقاندقا 6 ءپىل اكەلگەن. عالىم سول جانۋارلاردان قالعان جۇرناقتى زەرتتەپ كورگىسى كەلەدى. ءامىر تەمىردىڭ سەلجۇقتار حانى بايازيدپەن دە سوعىسقانى تاريحتان بەلگىلى. انكارا تۇبىندەگى شايقاستا بايازيد ويسىراي جەڭىلىپ, ءامىر تەمىردىڭ قولىنا تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىز. سول بايازيدپەن سوعىستان كەيىن ەۋروپالىق مونارحتار شىعىس جاۋلاۋشىسى قىلىشىن كوتەرىپ, جەر قايىسقان قولمەن بىزگە كەلەتىن بولدى دەپ قاتتى قورىققان كورىنەدى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, ءامىر تەمىر شىڭعىس حان سەكىلدى يمپەريا قۇرماعان. ونىڭ جاۋلاپ العان جەرلەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس ناشار بولعان. سوندىقتان قۇرعان پاتشالىعى كوپ تۇرمادى. كوزى كەتكەن سوڭ, ارتىنشا قۇلاعان.
سونىمەن بىرگە ە.ۋسمانوۆا 1941 جىلى ءامىر تەمىر قابىرىن اشقان ەكسپەديتسيا جانە ونىڭ اينالاسىنداعى ءتۇرلى تىلسىم دۇنيە مەن الىپقاشپا اڭگىمە جونىندە دە پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي, كىم مەنىڭ مۇردەمدى اشسا, ۇلكەن سوعىستىڭ بەتىن اشادى دەگەن ماعىناداعى سوزدەر قابىرىندە جازىلماعان. 1941 جىلى قابىرى قازىلىپ, 1943 جىلى قايتا جەرلەنگەن. وسى ارالىقتا اتاقتى انتروپولوگ گەراسيموۆ قاڭقاسىنا قاراپ, ونىڭ ءتۇر-سۇلباسىن جاسايدى. ءامىر تەمىردىڭ سىرت كەلبەتى شىنىمەن دە موڭعولتەكتەس بولعان, سونىمەن بىرگە بويى 170 سانتيمەترگە جەتىپ, 72 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان.
ال قولباسشىنىڭ التىن ورداعا قارسى ايگىلى جورىعى 1391 جىلى باستالادى. توقتامىس حانمەن كەزىندە ءامىر تەمىر جاقىن سىيلاس ەدى. ءتىپتى التىن وردا بيلەۋشىسى ورىس حانمەن شايقاستا توقتامىسقا كومەك تە كورسەتكەن. اق وردا بيلەۋشىسى بولىپ وتىرعان توقتامىس التىن وردا حانى مامايدىڭ السىزدىگىن پايدالانىپ, ونى تاقتان قۇلاتىپ, ءوزىن ءامىرشى ەتىپ جاريالايدى. توقتامىستىڭ وسى ارەكەتى مەن ماۋەرەناحر جەرىنە كوز تىگە باستاعانى ءامىر تەمىرگە ۇناماي قالادى. بىرنەشە ەسكەرتۋدەن كەيىن قۇلاق اسپاعان سوڭ, بيلەۋشى التىن وردا حانىنا قارسى جورىققا اتتانادى.
ء«امىر تەمىر توقتامىسقا بىرنەشە رەت جەرىنە شابۋىلداماۋىن وتىنگەن. بىراق مايدا-شۇيدە ۇرىستارىمەن ابدەن زىعىردانىن قايناتقان توقتامىس ۇلكەن سوعىس تىلەپ الادى. بيلەۋشى قالاي توقتامىسقا بىلدىرمەي جاقىنداۋدى ويلاستىرادى. ونىڭ يەلىگىنە جەتۋدىڭ ەڭ توتە جولى – بەتپاقدالانى كەسىپ ءوتۋ. بۇل ەڭ قىسقا جول بولعانىمەن, وتە اۋىر جورىق بولدى. ەلسىز مي دالانى كەسىپ ءوتۋ ارينە وڭاي ەمەس. ءامىرشى قالىڭ قولمەن تۇركىستان, ساۋراننان ءوتىپ, جەنتتى باسىپ, سارىسۋ ارقىلى ۇلىتاۋعا جەتەدى. ەكى جارىم اي ارىپ-اشىپ جول جۇرەدى. سول جەردە ءار جاۋىنگەرگە ءبىر-ءبىر تاس اكەلۋدى بۇيىرىپ, تاريحتا ارتىنان وشپەس ءىز قالدىرۋ ماقساتىندا وبا ۇيدىرەدى. ۇلىتاۋدى تاڭداعان سەبەبى, بۇل جەر التىن وردانىڭ شىعىستاعى شەكاراسى ەدى. ەكى كۇننەن سوڭ امانقارايعا بارىپ اڭشىلىق قۇرادى. سوندا ساربازدارى اشىققاندارىن باسىپ, تويا تاماقتانادى. توقتامىستىڭ اسكەرىمەن كەزدەسۋ ءۇشىن توبىل مەن جايىق وزەندەرىن ءجۇزىپ ءوتىپ, رەسەيدىڭ سامارا جەرىنە تابان تىرەيدى. ءبىرىنشى سوعىستا جەڭىلگەن توقتامىس ۆيلنيۋسكە قاشىپ كەتىپ, سول جەردە ءوزىن ەكىنشى رەت التىن وردا حانى رەتىندە جاريالايدى. زەرتتەۋشىلەر التىنشوقىدا وتتىڭ كۇلدەرىن تاپقان. جانعان تالداردىڭ قالدىعىن تالداۋ بارىسىندا ونىڭ ۋاقىتى شىن مانىندە 1390 جىلدارعا سايكەس كەلەتىنى دالەلدەنگەن. بىراق ءامىر تەمىر نە ءۇشىن التىنشوقىدا الاۋ تۇتاتقان. ول سوعىس ءتاسىلىنىڭ ءبىر قۇپياسى دا ەمەس نەمەسە جىلىنۋ, تاماق ازىرلەۋ ماقساتىندا دا بولماعان. مۇندا ءبىر رۋحاني ءرامىز جاتىر. ول ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزشە, ءامىرشى موڭعولداردىڭ ەسكى عۇرپى بويىنشا تاۋلاردىڭ پىرىنە قۇرمەت كورسەتىپ, شىڭعىس تۇقىمىنا دەگەن ىزەتىن وسىلايشا بىلدىرگەن. ياعني توبەنىڭ باسىندا الاۋ جاعىپ, ارۋاقتارعا تاعزىم ەتكەن», دەدى عالىم.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, دەشتى قىپشاق دالاسىنداعى ۇلكەن ۇرىس التىن وردانىڭ ىدىراۋىنا, كەيىن ونىڭ ورنىنا قازاق حاندىعىنىڭ بوي كوتەرۋىنە جول اشتى. شىڭعىس حان ءوز زامانىندا قىتايدى جاقسى كورىپ, سوعان ەلىكتەسە, ءامىر تەمىر يراندى ەرەكشە قادىرلەگەن. ونى ارتىنا قالدىرعان ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەردىڭ ستيلىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – تۇركىستان جەرىندەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. ءامىرشى ستراتەگيالىق ماڭىزى جوق بىرنەشە مايدا شابۋىل بولماسا, ۇلكەن جورىقتاردىڭ ەشقايسىسىندا دا جەڭىلىپ كورگەن ەمەس. ونىڭ بۇلاي بولۋىنا اسكەري تاكتيكاعا ەنگىزەن رەفورمالارى دا سەپتىگىن تيگىزگەن بولسا كەرەك. ماسەلەن, ول ءداستۇرلى اسكەرگە ينجەنەرلىك توپتاردى, جەڭىل كاۆالەريانى قوسقان. ال باسقا تاسىلدەرى بويىنشا بارىنشا شىڭعىس حانعا ۇقساعىسى كەلگەن.
عالىم ءامىر تەمىردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ءبىر-بىرىنە قايشى كەلگەن وتە قۇپيا ادام بولعانىن ايتادى. ول ميلليونداعان جاننىڭ قانىن سۋداي اعىزعان ءارى جاۋىز, ءارى ساۋلەت ونەرىن ەرەكشە قاستەرلەپ, «دالا ارحيتەكتورى» دەگەن اتپەن تاريحتا ەسىمىن قالدىرعان تۇلعا بولدى. ءتىپتى ونىڭ جاۋىزدىعى شىڭعىس حاننان دا اسىپ تۇسكەن. موڭعول ءامىرشىسى باعىنعان حالىققا تيمەگەن, قالالاردى ورتەپ, تۇرعىندارىن جويماعان. بىراق بۇل قاسيەت ءامىر تەمىردە جوق ەدى. ول الدىنا تىزەرلەپ كەلسە دە, ادامداردى اياۋسىز قىرعان. سوندىقتان دا ادام قاڭقاسىنان قامال تۇرعىزعان جانتۇرشىگەرلىك ءىس-ارەكەتتەرى وسى كۇنگە دەيىن تاريحتاعى اقتاڭداق بولىپ قالدى.
شىمكەنت
