سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
جاساندى ينتەللەكت, روبوتتەحنيكا, ەلەكتروندى ينجەنەريا, تسيفرلى تەحنولوگيالار زاماناۋي الەمنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالعان تۇستا جاھاندانۋعا جۇتىلىپ كەتپەس ءۇشىن ۇلتتىق بىرەگەيلىك قاجەت. بۇل – ءبىر جاعىنان باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ قابىلەتى ءارى قوعامدى نىعايتا تۇسۋدەگى ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى. ونى قالىپتاستىراتىن باستى فاكتور: دۇنيەتانىم, ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى, ءداستۇرى, مادەنيەتى, اتامەكەنى مەن اتاكاسىپ تۇرلەرى, ءبىلىم, عىلىم. قىسقا قايىرساق, ۇلتتىڭ تابيعي ورتاسىنا ساي وركەندەۋ بارومەترى. سايكەسىنشە ءار ازامات ونى دامىتۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك. مۇنى اتىراۋداعى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ نىقتاپ ايتتى. پرەزيدەنت يدەولوگياعا نەگىزدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق پەن كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق قۇندىلىعىنا جەكە-جەكە توقتالدى.
تاريحشى-ەتنوگراف جامبىل ارتىقباەۆ ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ەتنوستىق بىرەگەيلىك ۇعىمىن جىكتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– ەتنوستىق بىرەگەيلىك – جالپى قازاق اياسىنداعى بىرەگەيلىك. ۇلتتىق بىرەگەيلىك دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى اۋقىمدى ۇعىم. بۇل ۇعىمنىڭ توڭىرەگىنە ەلىمىزدە قانشا ەتنوس ءومىر سۇرسە دە, بارلىعى سونىڭ ىشىنە كىرەدى دەگەن ءسوز. ەتنوستىق بىرەگەيلىكتە ءبىر اتادان تاراعاندىعىمەن, ادەت-عۇرىپتارىمەن, تۇرمىستىق ۇقساستىعىمەن ەرەكشەلەنسە, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتە مەملەكەتىمىزدەگى بارلىق ەتنوس وكىلىنىڭ ءبىر مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋىمەن, سول ەلدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن سىيلاۋىمەن, ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە جولىندا ارەكەت ەتۋىمەن ەرەكشەلەنبەك, – دەيدى عالىم.
پرەزيدەنت بىلتىر قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححىى سەسسياسىندا ۇلتتىق بىرەگەيلىك تۋرالى ۇستانىمدى مەملەكەتتىك تىلگە اكەلىپ تىرەدى. وسىلايشا, «بارلىق ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى – ساياسي ستراتەگيالىق باعىت», دەپ مالىمدەدى.
«تۇپتەپ كەلگەندە, بىرنەشە ءتىل ءبىلۋ – ءار ادامنىڭ مادەنيەتتىلىگىنىڭ بەلگىسى. ال مەملەكەتتىك ءتىلدى, اسىرەسە انا ءتىلىن, ياعني قازاق ءتىلىن ءبىلۋ – قانداي دا ءبىر ازاماتتىڭ مادەني ورەسى, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى قانشالىقتى بيىك ەكەنىن بىلدىرەدى. سونداي-اق قانشالىقتى پاتريوت ەكەنىن كورسەتەدى. جالپى, مەملەكەتتىك ءتىل توڭىرەگىندە وڭ كوزقاراس ۇستانۋ قاجەت. ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى بارلىق پىكىرتالاس ەتنوستىق ەمەس, ازاماتتىق جانە ساياسي سيپاتقا يە ەكەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ەلدە كوپتەگەن كينو, ادەبيەت تۋىندىلارىن مەملەكەتتىك تىلگە ءتارجىمالاۋ, قازاقى ۇلتتىق كيىمگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتىپ جاتقانى بەلگىلى. ءارى اتا زاڭعا سايكەس ەلىمىزدە ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى.
الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرسەك, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتە ەۋروپانىڭ فرانتسيا, گەرمانيا, انگليا سەكىلدى دامىعان ەلدەرىنىڭ ءوزى بارىنشا ساق. ولار قازىرگى دەڭگەيىنە ساياسي-ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى الەمنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن تالعاممەن قابىلداي وتىرىپ, سابىرمەن مودەرنيزاتسيالاۋ ارقىلى جەتتى. وعان قوسا سول جولىندا ۇلتتىق مەملەكەت قاعيداتىن ءبىرىنشى كەزەككە قويدى. ماسەلەن, فرانتسۋزدار اعىلشىن ءتىلىن بىلە تۇرا تەك فرانتسۋزشا سويلەيدى. مۇنىڭ ءوزى وسى ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاۋدىڭ ءبىر جولى دەسەك بولادى. ال بۇل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىعايۋىنا, عۇمىرىنىڭ ۇزاق بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
– ۇلت بولىپ ۇيىسۋ, جۇرت بولىپ جۇمىلۋ – ۇدايى جۇرەتىن ۇدەرىس. قازاقستاندا ءبىر عانا قازاق ۇلتى بار. «ۇلت» ءسوزى «مەملەكەت» سوزىمەن پارا-پار. سوندىقتان «كوپۇلتتى» دەگەن تۇسىنىكتى «پوليەتنوستى» سوزىمەن اۋىستىرىپ قولدانۋ ورىندى. ەلىمىزدە ءومىر سۇرەتىن 120-دان اسا ەتنوس وكىلدەرى تاريحي تەگىنە قاراي ءتىلىن, ءدىلىن, مادەنيەتىن بىلۋگە, تانۋعا تولىق قۇقىلى. وعان زاڭ جۇزىندە جاعداي جاسالادى. ءبىر مەملەكەتتەگى ءارتۇرلى ەتنوستاردىڭ ءبىر مۇددە اياسىنا توپتاسۋى, بىرلەسىپ, ءبىر ماقساتتى كوزدەۋى, دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەردە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىرعان ۇزدىك ءارى ۇلگىلى ءۇردىس. ماسەلەن, ايگىلى فۋتبولشىلاردى ايتساق, فرانتسيالىق بولعانىمەن, ءتۇبى يتاليالىق ايگىلى فۋتبولشى ميشەل ءپلاتينيدى دە, اراب زيداندى دا ەلى دە, الەم دە فرانتسۋز دەپ بىلەدى. ۇلتى پارسى بولعانمەن فرەدي مەركيۋريدى الەم اعىلشىن ءانشىسى رەتىندە تانيدى. ءبىزدىڭ گولوۆكيندەردى شەتەل قازاق دەپ اتايدى. مۇنداي مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. ءبىز ۋنيتارلى مەملەكەتپىز. سوندىقتان ورتاق ازاماتتىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە دامۋىمىز كەرەك.
بۇل رەتتە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ۇيىمدار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى ەتنوستارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋ. بىراق بۇل ءدال قازىر «ايتىلدى-ورىندالدى» دەگەن سيپاتتا ەمەس, ۇركىتپەي, باپپەن ۋاقىت تالابىنا ساي جۇرگىزىلەدى. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن, قازاقشا سويلەمەيتىن ءوزىمىزدىڭ قارا كوزدەرىمىز دە جەتەرلىك. ءتىپتى مەملەكەتتىك ءتىلدى مۇلدەم تۇسىنبەيتىندەرى دە كەزدەسەدى. ودان ەتنوستىق سيپات ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. اتا زاڭدى نەگىزگە الىپ, ءار ازاماتتان تالاپ ەتۋگە بولادى. بىراق ەلدەگى بىرلىككە, ىنتىماققا نۇقسان كەلتىرمەي, الاۋىزدىق تۋدىرماي, تىگىسىن باسىپ ماسەلەنى شەشۋ ماڭىزدى. بۇل – قوعامدىق ماسەلە.
بەلگىلى ءبىر ءتىلدى ۇيرەنۋ ءۇشىن ونى جاقسى كورۋ كەرەك. ءتىلدى قىزىعۋشىلىقپەن, ىنتامەن ۇيرەنگەندە عانا ءسىڭىمدى بولادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەردى سىناعاننان پايدا جوق. كەرىسىنشە, ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتىپ, يدەولوگيالىق جۇمىستى كۇشەيتۋىمىز قاجەت. ءبىزدىڭ قازىرگى باستى مىندەتىمىز – مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە بارلىق جاعداي جاساۋ. اسىرەسە بۇل جۇمىستى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا جۇرگىزۋ ماڭىزدى. نەگىزى اسسامبلەيا تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەم دەۋشىلەرگە جاسالىپ جاتقان مۇمكىندىكتەر كوپ. مىسالى, « ۇلى دالانىڭ ۇلتارالىق ءتىلى», «مىڭ بالا» مادەني-اعارتۋشىلىق جوبالارى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە اسسامبلەيا جاستارىنىڭ قازاق ءتىلىن دامىتۋ بويىنشا «ۇيدە سويلە» جوباسى مەن «قازاقشا tea-talk» اكتسياسى كوپشىلىك تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى. سونداي-اق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگى اراسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىن كوزدەيتىن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم بار. جالپى, ىزگىلىككە نەگىزدەلگەن ورتاق كوزقاراستى ۇستانعان ابزال, – دەدى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى عالىم شويكين.
بىراق قوعامدا بۇگىندە تۇرمىستىق سيپاتتاعى نەمەسە ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى داۋدان پايدا بولعان كيكىلجىڭدەرگە ەتنوسارالىق سيپات بەرۋشىلەر قاتارى كوبەيگەنى بايقالادى. الايدا مۇنداي وقيعالارعا بىرجاقتى باعا بەرۋ قيىن. دەگەنمەن قوعامدىق ساناعا ءبارىبىر ىقپال ەتەتىنى راس.
– قازاقستاندا ەتنوسارالىق كيكىلجىڭ جوق. ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەندىلىك تە, قالىپتاسقان ساياسي تۇرعىداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر جوق. بىراق قانداي دا ءبىر ادامدار اراسىندا كيكىلجىڭدەر, تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر بولۋى مۇمكىن. ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, رەسپۋبليكادا 5,8 ميلليونداي ەتنوس وكىلى تۇرادى. بۇل – حالىقتىڭ 30%-ى. ولار ءبىر مەملەكەتتە, ءبىر وڭىردە, ءبىر ەلدى مەكەندە ەتەنە بايلانىستا ءومىر سۇرەدى. بىرگە وقيدى, ءبىر مەكەمەدە قىزمەت اتقارادى. ءبىر-بىرىمەن ەكونوميكالىق, تۇرمىستىق, باسقا دا بايلانىس ورناتادى. دەمەك ازاماتتاردىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردىڭ بولۋى زاڭدى. مۇنداعى باستى ماقساتىمىز وسىنداي تۇرمىستىق سيپاتتاعى كيكىلجىڭدەرگە ەتنوسارالىق رەڭك بەرمەۋ.
وزدەرىڭىز باقىلاپ, باعدارلاپ جۇرگەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە ەگەر ەكى ادام توبەلەسسە, ونىڭ ءبىرى ەتنوس وكىلى بولسا, مىندەتتى تۇردە كەيبىر الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىلارى ۋشىقتىرىپ جىبەرەدى. ال ناقتى سان ايعاققا كوز سالساق, كۇنىنە مىسالى 1000 قىلمىس بولسا, ونىڭ بىرەۋىنە عانا ەتنوس وكىلىنىڭ قاتىسى بولۋى ىقتيمال. «جامان ۇلت جوق, جامان ادام بار» دەگەن ءتامسىل بار. ءار ەتنوستىڭ ىشىندە زاڭ بۇزۋشىلىققا باراتىن, جامان ءسوز ايتىپ, تەرىس اقپارات تاراتاتىن ادامدار بولادى. ءبىر ادامنىڭ ءىسىن قانداي دا ءبىر ەتنوسقا تاڭۋ دۇرىس ەمەس, – دەدى ع.شويكين.
جالپى, ءار وتانداسىمىز ۇلتتىق, ءدىني, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىك پەن بولىنۋگە باتىل تۇردە قارسىلىق بىلدىرە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن ساقتاۋعا ءتيىس. الايدا كەيىنگى ءتورت ايدىڭ وزىندە ءىىم ينتەرنەتتەگى ۇلتتىق الاۋىزدىق پەن سەپاراتيزمدى قوزدىرعانى ءۇشىن 6 قىلمىستىق ءىس قوزعادى. تاعى 6 فاكت بويىنشا قاتىسۋشىلارمەن پروفيلاكتيكالىق اڭگىمەلەر وتكىزگەن. بۇل رەتتە الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايگۇل سادۋاقاسوۆا: «ەلدە تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ العىشارتى – ءبىلىم مەن تاربيەدە», دەيدى.
– ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جاقسى ناقتى قۇندىلىقتار نىعايۋى كەرەك. بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتقان قۇندىلىقتارى ماڭىزدى. ول بىرلىكتەن باستالادى. ەلدەگى وزگە ەتنوس وكىلدەرى قازاقستانعا قانداي جاعدايدا كەلدى؟ قاشان كەلدى؟ قازىر ولاردىڭ ەل دامۋىنداعى ۇلەسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ناقتى كورسەتىلۋى قاجەت. ەتنوستىق ارتىقشىلىق دەگەن نارسەگە بوي بەرمەي, الەۋمەتتىك جەلىدە بولىپ جاتقان اقپاراتقا ەرمەي, جاس ۇرپاقتا سىني سانا سەزىمدى قالىپتاستىرعان دۇرىس. ياعني تاتۋلىق پەن كەلىسىم تەك مەملەكەتتىك ساياساتتا ەمەس, قوعامدا, ۇيدە, ۇجىمدا, جالپى, بارلىق جەردە دارىپتەلگەنى ءجون. بۇل جالاڭ ۇران ەمەس, ءار ازاماتتىڭ كۇندەلىكتى ۇستانىمى بولۋى كەرەك. ءبىز ءوز ەلىمىزدىڭ نەگىزىن قۇراۋشى ۇلت رەتىندە مەملەكەتىمىزدە, وبلىس پەن قالامىزدا, شالعايداعى اۋىلدارىمىزدا ازاماتتارىمىزدىڭ مەملەكەتشىلدىك كوزقاراسىن نىعايتۋ, جاس ۇرپاقتى وتانشىل رۋحتا تاربيەلەۋ ءىسىن جۇيەلەۋ, جاستار اراسىندا ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋدا جاڭاشىل, زاماناۋي تاسىلدەردى كوپتەپ قولدانۋ باعىتىنداعى باستامالاردى قولداۋىمىز قاجەت. ويتكەنى سىرتتا بولىپ جاتقان قاقتىعىستار دا قازاقستان ازاماتتارىنىڭ اراسىندا دا وعان قاتىستى وي-پىكىر تۋعىزادى. سالدارىنان ىشتەگى اۋىزبىرشىلىكتى جوعالتۋ قاۋپى بولۋى دا مۇمكىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەز كەلگەن ازاماتىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى, ارەكەتى ەل قاۋىپسىزدىگىمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك. ايتا كەتەيىن, ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق, ناسىلدىك جانە ءدىني سەزىمدەرىن قوزعايتىن سەپاراتيستىك, ەكسترەميستىك سيپاتتاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستە قىلمىستىق جاۋاپتىلىق كوزدەلگەن. ماسەلەن, 174-باپ بويىنشا الەۋمەتتىك, ۇلتتىق, رۋلىق, ناسىلدىك, تاپتىق نەمەسە ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرعانى ءۇشىن 2 مىڭنان 7 مىڭ اەك مولشەرىندە ايىپپۇل نە 2 جىلدان 7 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. سەپاراتيستىك قىزمەت كودەكستىڭ 180-بابىمەن 1 مىڭنان 5 مىڭ اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋعا نە 7 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋمەن جازالانادى.
قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى 2020 جىلدان بەرى ناقتى جۇيەلى تۇردە ەتنوستىق سالادا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل جەردە ءبىز بار ماسەلەنى جان-جاقتى قاراستىرۋعا تىرىسامىز. بۇگىندە ەتنوستىق اراقاتىناس تەك ەكى ەتنوستىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ەمەس, بۇل ەكونوميكا, ەڭبەك نارىعى, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىمەن, قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق, ساياسي بەلسەندىلىك سىندى تەتىكتەرمەن وتە تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان ءار توقسان سايىن ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ وتىرامىز. اي سايىن ءبىر وڭىردەگى ازاماتتارمەن كەزدەسىپ, سۇحبات قۇرىپ, قانداي دا ءبىر ماسەلەلەر بولسا, ونىڭ ساياساتپەن بايلانىسىن زەردەلەپ, ساراپتاما دايىندايمىز. قۇجات قۇزىرەتتى ورگاندارعا جىبەرىلەدى, دەيدى الەۋمەتتانۋشى.
مادەنيەتتانۋشى بەردالى وسپان ايتپاقشى, ۇلتتىق بىرەگەيلىك ۇعىمى ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, سويلەگەن ءسوزى, ىشكى مادەنيەتىنەن باستالادى. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ قوعامداعى ورنى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ايرىقشا. ەلىمىزدىڭ دامىپ, وركەندەۋى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بۇل جۇمىسقا ارقايسىمىز ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋىمىز قاجەت.
