شىبىن-شىركەي مازانى الماي ما؟

ماماندار دەزين­سەك­­تسيا­لىق­ جۇ­مىس­تار تابيعي سۋ جىبەرۋ وتكىزىلگەن سوڭ عانا جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. وڭىرلىك جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رە­سۋرس­تارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆا «باكتيتسيد» بيولوگيالىق پرەپاراتى ءبىزدىڭ ايماقتا 10 جىلداي قولدانىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. شىبىن-شىركەيدىڭ پرەپاراتقا دەگەن بەيىمدەلۋى بايقالمايدى, ال ءدارى­نىڭ قور­شاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيانى ەلەۋسىز. ەرتىس وزەنىن جاعالاي ورنالاسقان ەلدى مەكەندەر ماڭايىن وڭدەۋ شارالارىنا 157 توننا پرەپارات قاجەت. ونىڭ 60 تونناسى قازىردەن جەتكىزىلىپ قويدى.

– بيىل شىبىن-شىر­كەي­گە قارسى وڭدەلەتىن اۋماق­تاردىڭ الاڭى وتكەن جىلدارمەن سالىس­تىرعاندا ەكى ەسەگە ۇلعايادى. جوسپار بويىنشا ول 127 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 55,5 مىڭ گەكتارعا ارتىق. العاش رەت پاۆ­لودار جانە ەرتىس اۋدان­دا­رىنداعى جايىلمالارعا «باك­تي­تسيد» شاشىلادى. وزەندەردى وڭ­دەۋ جيىلىگى ەكىدەن ءۇش رەتكە دەيىن كوبەيىپ, ەرتىس وزەنىنىڭ 7 ساعاسىندا دا وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ال 59 ەلدى مەكەندە بارەرلىك وڭدەۋ شارالارىن جۇرگىزەمىز. «قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ حابار­لاۋىنشا, بيىل كوكتەم ۇزاق­تاۋ بولادى. ەرتىستىڭ جوعارعى بولى­گىندە قىستان بەرى جينالعان ىلعال­دىڭ مولشەرى بىلتىرعىمەن سالىس­تىرعاندا 60-65 پايىزعا كوپ. بۇل بيىل­عى سۋ جىبەرۋ دەڭگەيىن 5,5-6 تەك­شە كم كولەمىندە ۇستاۋعا جاعداي تۋ­دى­رادى دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني بۇل كولەم وتكەن جىلعىدان ءبىر جارىم ەسەگە كوپ بولماق, – دەدى باسقارما باسشىسى.

شىركەيدىڭ كوبەيۋىنە توس­قا­ۋىل قويۋ مۇمكىن. بيو­لوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور قانات احمەتوۆ «باكتيتسيد» دەپ اتالاتىن ميكروبيولوگيالىق پرەپارات دەرناسىلدەر ءوز بەتىمەن قورەكتەنە الاتىن دامۋ دەڭگەيىندە عانا ناتيجەلى ەكەنىن ايتادى. ماماندار دەرناسىلدەردىڭ دامۋىن باقىلاپ وتىرادى دا, ۋاقىتى جەتكەندە «باكتيتسيدتى» شاشىپ, ولاردى جويادى. بەكىتىلگەن ستاندارتقا سۇيەنسەك, ەگەر الگى بيولوگيالىق پرەپارات شاشىلعان جەرلەردەگى قانسورعىشتاردىڭ كەمى 80 پايىزى قىرىلسا, وڭدەۋدىڭ ناتيجەلى جۇرگىزىلگەنىن بىل­دىرەدى. ال قاناتتانىپ شىق­قان شىركەيلەردى جويۋ ءۇشىن كەزەكتى حيميالىق, بارەر­لىك وڭدەۋ كۇتىپ تۇرادى. ول ەلدى مە­كەندەردىڭ اينالاسىنداعى شوپ­تەسىن جەرلەردە, اعاش توعاي­لا­­رىندا جۇرگىزىلەدى.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە, جان­دىك­تەر­دى وڭدەۋ ارقىلى جويۋ – شىبىن-شىر­­كەيمەن كۇرەس­تىڭ جال­عىز ءارى ءتيىم­دى جولى. كەيىنگى 25 جىلداعى زەرت­تەۋ­لەر مۇنى ايقىن دالەلدەپ وتىر.

– بيىل قىستا وڭىردە قار از بولدى. وڭدەلەتىن اۋماق­تار ۇلعايعانىمەن, شىبىن-شىركەي سانى سونشالىقتى كوپ بولادى دەپ ايتا المايمىن. ءبىز 2000 جىلدان بەرى سارى ماسا مەن شىركەيدى زەرتتەپ كەلەمىز. العاشقى جىلدارى ءبىر دەتسيمەتر اۋماقتا شىركەيدىڭ 6-7 مىڭ داناعا دەيىن دەرناسىلى كەزدەسەتىن. وڭدەۋ جۇمىستارى جىل سا­يىن جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىنىڭ ناتيجەسى بولۋى كەرەك, قازىر بۇل نورما 1-1,5 مىڭ داناعا دەيىن تومەندەگەن. نەگىزى دەرناسىل دامۋ بارىسىندا ءتورت مارتە تۇلەيدى, سودان امان وتسە, ۇشىپ كەتەدى, – دەيدى ق.احمەتوۆ.

ال ەرتىس جايىل­ما­لا­رىن­داعى شىبىن-شىركەيدىڭ «شا­بۋى­­لىنىڭ» وزىندىك سەبەپ­تەرى بار كورى­نەدى. سۋ تاسىعاندا جو­لىن­­داعى بارلىق شوگىندىنى اۋدارىپ, قۇم-قوقىستى جول بويى شاشىپ اكەلەدى. سۋدىڭ ءبىر مە­زەتتە كۇرت كوبەيىپ, وزەننىڭ ءوز كەمەرىنەن اسۋى ونداعى جان­دىك­تەر­دىڭ تىرشىلىك ىرعاعىن بۇزادى. ءسويتىپ, ءوز دامۋىندا قانشاما قيىن­دىق­تى وتكەرىپ, قورەكتەنۋ تاپ­شى­لىعىنا ۇرى­نا­دى. ولار اشتىق سەزىمىن باسۋ ءۇشىن بىر­دەن اقۋىز ىزدەي باستايدى. شىركەيلەر جولىن­دا كەزدەس­كەن جان-جانۋاردى اياماي تالايتىنى سودان.

بيىل دەزينسەكتسيالىق شارالاردى «ۆ ي ك لتد» جشس جۇر­­گى­زە­تىنى بەلگىلى بولدى. «بيوسفەرا» جشس عىلىمي سۇيەمەلدەۋ جاسايدى. جالپى, شىبىن-شىركەيدى ۋ­­لاۋ جۇ­مىس­تا­رىنا بيۋدجەتتەن 7,8 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن.

پاۆلودار وبلىسى