سۋرەتتى تۇسىرگەن – دميتري ەروفەەۆ
ء«وز ۇلىن, ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە – ەل تەگى قايدان السىن كەمەڭگەردى؟», دەپ جىرلاعان جامپوز اقىننىڭ جان تولعانىسى ءالى دە حالىقتىڭ جادىندا. ونى تاڭ بوزىنان اقىن ەسكەرتكىشىنىڭ الدىنا جينالعان جۇرتتىڭ ىستىق ىقىلاسىنان اڭعاردىق. اۋەلى تۇعىرتاسىنىڭ الدىندا ستۋدەنتتەر ولەڭ وقىپ, گۇل شوقتارىن قويدى. تاعزىم ەتىلگەننەن كەيىن ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ءىلياستانۋشىلاردىڭ ىزدەنىس, زەرتتەۋ جۇمىستارى تىڭدالدى.
تاعىلىمدى ءىس-شارانى وبلىستىق مادەنيەت ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۋانىش سۇلەيمەنوۆ جۇرگىزدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مارلەن كولباەۆ جينالعانداردى اقىننىڭ مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, تاريحتى زەردەلەۋدىڭ بولاشاق ءۇشىن اتقارار جۇگىنىڭ سالماعىنا توقتالدى. سالتاناتتى شارانىڭ اشىلۋىندا جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرمەك بورىباەۆ الىستان ات ارىلتىپ كەلگەن رۋحاني الەمنىڭ وكىلدەرىنە العىس ايتتى.
كەلەلى كونفەرەنتسيادا ءىلياستانۋشى مۇراتبەك يمانعازىنوۆتىڭ ء«ىلياس جانسۇگىروۆ» اتتى مونوگرافياسى, مۇراتبەك يمانعازىنوۆ پەن نۇرگۇل جاۋىنباەۆا ازىرلەگەن «وتىرىك ولەڭدەر» اتتى جيناعىنىڭ نۇسقاسى, سايات ءىلياس ۇلىنىڭ اكەسى تۋرالى ەستەلىكتەرى مەن سۇحباتتارى توپتاماسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
ودان كەيىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەرلان قاسەنوۆ «قۇلاگەر» پوەماسىنداعى ەموتسيونالدى بىرلىكتەردىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىگى» اتتى بايانداماسىن وقىدى.
«كەز كەلگەن كوركەم تۋىندىدا بەلگىلى ءبىر كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقىن اشۋ ماقساتىندا اۆتور ەموتسيونالدى بىرلىكتەر مەن ەموتسيونالدى مانگە يە بولاتىن سوزدەر قولدانادى. بۇل ءوز كەزەگىندە تۋىندىنىڭ كوركەم, تارتىمدى بولۋىنا ىقپال ەتەدى. ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىندا ادامنىڭ ىشكى ەموتسياسىنا قاتىستى تىلدىك بىرلىكتەر مولىنان ۇشىراسادى. اقىن ەموتسيونالدى تىلدىك بىرلىكتەردى قاجەتتى تۇسىندا قولدانۋ ارقىلى ماقساتتى ويىن ءدال جەتكىزەدى. مىسالى, اقىن «قۇلاگەر» پوەماسىنىڭ:
«سوپىلار ءتاسپى تارتىپ, قۇمان اپ ءجۇر,
ءار ۇيگە «اللاي حاق» دەپ دۋانا ءجۇر.
كەمپىرى ساعىنايدىڭ وپىراڭداپ,
«كەت-كەت!» دەپ دۋانانى قۋالاپ ءجۇر», –
دەگەن شۋماعىندا قازاق قوعامىنداعى ادامدار قارىم-قاتىناسىنىڭ ءاربىر قيمىلىن, ءاربىر كورىنىسىن, ءاربىر قۇبىلىستى كەڭ اۋقىمدا كورسەتەدى», دەدى ە.قاسەنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اقىن كەيىپكەرلەر تىلىنە «اللاي حاق», «كەت-كەت» تىلدىك بىرلىكتەرىن قىبىن تاۋىپ قيۋلاستىرىپ, سول كەزەڭدەگى تۇرمىستىڭ شىنايى كورىنىسىن, پسيحولوگيالىق احۋالىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. البەتتە, بۇل تىلدىك بىرلىكتەر جەكە دارا تۇرعاندا ەرەكشە ءبىر كوڭىل كۇيدى بىلدىرمەگەنىمەن ولەڭ ورىمىندە ايرىقشا ەموتسيونالدى مانگە يە.
شىنىندا اقىن ءوز شىعارماسىندا قازاقى تانىمدا جاعىمسىز وبرازدى بىلدىرەتىن «قابان», ء«بۇيى», «الباستى» ءتارىزدى ەكسپرەسسيۆتى-ەموتسيونالدى ماندەگى تىلدىك بىرلىكتەر پايدالانىلىپ, اسەرلەۋشىلىك, بەينەلەۋشىلىك ءماندى كۇشەيتەدى. اقىننىڭ حانعا قاباندى, بيگە ءبۇيىنى بالاما رەتىندە الا وتىرىپ, بەينەلى تۇردە بەرۋىنىڭ ءوزى تىلدىك تالعامنىڭ جوعارىلىعىن تانىتادى. مۇنى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ناسيحات نابيوللا دا بايانداماسىندا ايتىپ ءوتتى.
«اقىن ءوزىنىڭ جازعان-سىزعاندارىن سۇرىپتاپ وتىرعان. 1920 – 1932 جىلدارى جازىلعان ولەڭدەرىن سارالاپ, تاقىرىپتارى بويىنشا ء«تاۋىرى», «ناشارى» دەپ ەكى باعانعا توپتاستىرعان. ول «1924 جىلدىڭ باسىنداعى كىتاپتارىم» دەپ قازاق جانە ورىس جازۋشىلارىنىڭ شىعارماسىمەن قاتار كەيبىر سوزدىكتەر دە قامتىلعان 26 كىتاپتىڭ ءتىزىمىن جازىپ قالدىرعان. بۇدان ءبىز اقىننىڭ ءوز كەزەڭىندە باسپا بەتىندە جارىق كورگەن دۇنيەلەردىڭ بارلىعىن كوزدەن تاسا قىلماعانىن كورەمىز. ءباسپاسوز ماتەريالدارىمەن قاتار جاڭا كىتاپتاردى دا قاراپ, ولارمەن تانىسقانىن بىلەمىز. ءىلياستىڭ ەل اۋزىنان جازىپ العان تاپقىرلىق, شەشەندىك سوزدەرى مەن قاعىتپا, ءازىل-قالجىڭدارى ءبىر توبە. حالىقتىق تولعاۋ, تەرمە, قارا ولەڭدەرى دە جەتەرلىك. ءىلياستىڭ ەل اۋزىنان جيناپ جاريالاعان ماتىندەرىنىڭ ءبىر پاراسى: «جالايىر قابان اقىننىڭ ۇرىلارمەن قاقتىعىسۋى», «تەزەك تورە مەن بۇيەمباي اقىن», «تەزەك تورە مەن باقتىباي اقىن», «قۇلمامبەت پەن تۇبەك اقىن» ايتىستارى دا جازىپ الىنىپ, ساقتالعان», دەپ اقىن حالىق مۇرالارىن جيناپ قانا قويماي كەيبىر ۇلگىلەرى تۋرالى زەرتتەۋ ماقالا دا جازعاندىعىنا دا توقتالدى.
جيىندا اقىننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتا ساقتالعان شىعارمالارىنا, حالىق اراسىنان جيناپ, جۇيەلەگەن فولكلورلىق مۇرالارىنا شولۋ جاسالدى. ودان بولەك, ناسيحات نابيوللا اۆتوردىڭ ء«ان, انشىلەر جايىندا» جانە «قازاق كۇيلەرى جينالسىن» دەگەن ماقالاسىن زەردەلەدى. وسى سالادا ەرەكشە تەر توككەن الەكساندر زاتاەۆيچتىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا باعالاعاندىعىنا مىسال كەلتىردى.
جالپى, اقىن قازاق مۋزىكا تانۋشىسىن «جىل قۇسى» دەپ اتاپ, وسىنداي ونەر قايراتكەرلەرىن ۇتىمدى پايدالانىپ قالۋ كەرەك دەگەن. سونداي-اق زەرتتەۋشىنىڭ قارقارالى جاقتان جازىپ العان حالىق كۇيلەرىنىڭ بىرنەشەۋىنىڭ اتىن اتايدى. زاتاەۆيچتىڭ ەل اۋزىنان جيناپ باستىرعان مىڭ انىمەن قاتار كۇيلەرىن دە سانامالاپ كورسەتەدى. بىراق اقىن ونىڭ جيناپ, جاريالاپ جۇرگەنى تەك ۇلكەن قازىنادان «ونگەنى» عانا دەپ, ەل اراسىندا جينالماي قانشاما مۇرالارىمىزدىڭ جاتقانىن, ونى تەزدەتىپ جيناماسا ايىرىلىپ قالاتىنىمىزدى اشىق ايتادى.
اقىن زاماننىڭ وزگەرۋىنە, ەلدىڭ جۇمىسباستىلىعىنا بايلانىستى حالىق مۇراسىنىڭ دا ەسكەرۋسىز قالعانىنا كۇيىنىش بىلدىرگەن. سونداي-اق كۇيشى قارتتاردىڭ ازايىپ كەتكەنىن, كوپ كۇيلەردىڭ ولارمەن بىرگە كەلمەسكە كەتىپ بارا جاتقانىن تىلگە تيەك ەتكەن. ء«بىزدىڭ ەلدە ەرتەرەكتە تويتان دەگەن ءبىر شال قىرىق كۇي تارتادى ەكەن. ول كۇيلەردىڭ بىرەۋىن دە بۇل كۇندە ەشكىم بىلمەيدى. تەك كۇي اتتارىن عانا ايتىپ اڭىز قىلىسادى. ءسويتىپ, تويتان ءولىمى قىرىق كۇيدى الا كەتىپ وتىر. جالعىز تويتان ەمەس, دومبىراشىلار, كۇيشىلەر كۇيىمەن بىرگە قۇندىلىق جوعالىپ جاتىر. ەلدە جاستان دومبىراشى شىعۋ, جاڭادان كۇي شىعۋ وتە سيرەك», دەيدى اقىن ءوز مۇراسىندا.
بايانداماشىلار اقىننىڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا تەرەڭنەن وي تولعاعاننان كەيىن, قوبىزشى مولىقباي بايساق ۇلى قوبىزىنىڭ ءۇنى قويىلدى. كۇيگە عاشىق اقىننىڭ عۇمىردارياسىنان سىر شەرتكەن ءىلياستانۋشىلار ونىڭ ماڭگىلىك مۇراسى ۇرپاققا امانات ەكەنىن ايتىپ تارقاستى.
جەتىسۋ وبلىسى
