– لاۋرا قاناتقىزى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كودەكسىنە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ وتسەڭىز.
– زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ينستيتۋتسيونالدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ. زاڭنىڭ جاڭا ەرەجەلەرى ايەل, بالا جانە زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان كەز كەلگەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەسىن قورعاۋ جونىندەگى شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ الدىن الۋ, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تۇسكەن, ونىڭ ىشىندە زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان ادامداردى الەۋمەتتىك قولداۋ جانە قورعاۋ, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى.
– زاڭ تالاپتارى بىرنەشە باعىتتى رەتتەيدى دەدىڭىز. وسى باعىتتارعا كەڭىرەك توقتالساڭىز.
– بىرىنشىدەن, زورلىق-زومبىلىقتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ الدىن الۋ ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارىن, زورلىق-زومبىلىق, قاتىگەزدىك, بۋللينگكە ۇشىراعان كامەلەتكە تولماعاندارعا كومەك كورسەتۋ باعدارلامالارىن جۇرگىزۋ قاعيدالارىن بەكىتۋدى, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تۇسكەن ادامداردى (وتباسىلاردى) ەرتەرەك انىقتاۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى, وتباسى, ايەلدەر جانە بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىندە «111» بايلانىس ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەگلامەنتتەۋدى جانە ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر جانە جازعى ساۋىقتىرۋ قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن ۇيىمداردى ليتسەنزيالاۋدى (بالالار لاگەرلەرى) كوزدەيدى.
ەكىنشىدەن, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تۇسكەن, ونىڭ ىشىندە زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان ادامداردى الەۋمەتتىك قولداۋ جانە قورعاۋ اياسىندا اتالعان وتباسىلار مەن ادامدارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدە اكىمدىكتەرگە قۇزىرەت بەرۋ, اكىمدىكتەر جانىنان كومەك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋمەن اينالىساتىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەرگە العاشقى پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا قۇزىرەتتى ءبىلىم ۇيىمدارىنا بەرۋ ۇسىنىلادى.
ءۇشىنشى اۋقىمدى باعىت – قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ. اتاپ ايتقاندا, «ۇرىپ-سوعۋ» جانە «دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ» باپتارى قىلمىستىق كودەكسكە قايتارىلىپ, «كامەلەتكە تولماعاندارعا سەكسۋالدىق سيپاتتاعى ءتيىسۋ» جانە ء«وزىن-ءوزى ءولتىرۋدى ناسيحاتتاۋ» ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ەنگىزىلدى. ال كامەلەتكە تولماعاندى جابىرلەگەنى (بۋللينگ) جانە قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ شىعارعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار ء«وزiن-ءوزi ولتiرۋگە دەيiن جەتكiزۋ», «دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىرلىعى ورتاشا زيان كەلتiرۋ», «قيناۋ», «كامەلەتكە تولماعانداردى زورلاۋ, ۇرلاۋ جانە ولاردى باس بوستاندىعىنان زاڭسىز ايىرۋ» ءۇشىن جازا قاتاڭداتىلماق.
– «ۇرىپ-سوعۋ» جانە «دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ» باپتارىن قىلمىستىق كودەكسكە كوشىرۋدىڭ سەبەبى نەدە؟
– باستى ماقسات – ۇرىپ-سوعۋ, دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعاندار مەن «كىنالىگە ماتەريالدىق نەمەسە باسقا تاۋەلدى» ادامدارعا قاتىستى جاسالعان زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ. ءوز كەزەگىندە, قۇقىقبۇزۋشىلىقتاردى اۋىرلاتاتىن ەكىنشى بولىك پايدا بولدى, زاڭ ارپىمەن ايتقاندا – ساراپتاۋشى بەلگىلەرمەن تولىقتىرىلدى. مىسالى, كورىنەۋ كامەلەتكە تولماعان ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرىلسە, ايىپپۇل مولشەرى 200 ايلىق كورسەتكىشكە دەيىن ەمەس, ءبىر مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن بولماق. قۇقىق بۇزۋشىنىڭ تۇلعاسىنا قاراي سوت ايىپپۇل نەمەسە تۇزەۋ جۇمىستارى, قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ, قاماۋ, باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نە باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى تاعايىنداۋى مۇمكىن. زاڭ زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, ايەلدەردىڭ قۇقىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ جانە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋدا قوعامعا وڭ اسەر ەتەدى دەگەنى سەنىم مول.
– ءوزىڭىز اتاعان ءار ماسەلە قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعانداردى زورلاعانى ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ ماسەلەسى وسىعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە كوتەرىلگەن ەدى...
– مەملەكەت باسشىسى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن نىسانى ءۇشىن جازالاردى ودان ءارى قاتاڭداتۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى.
ەگەر وسى ۋاقىتقا دەيىن بالاعا قاتىستى جاسالعان زورلاۋ جانە سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, جيىرما جىل مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا نە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانىپ كەلسە, ەندى, وسى قۇقىقبۇزۋشىلىقتار ءۇشىن تەك ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالاۋ كوزدەلەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ ءاربىر بالاسى ءۇشىن قاۋىپسىز قوعامدى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جاسالىپ جاتقان قادامنىڭ ءبىرى.
– «ون التى جاسقا تولماعان ادامدارعا جىنىستىق سيپاتتاعى قورلاۋ» جانە ء«وزىن-ءوزى ءولتىرۋدى ناسيحاتتاۋ» – بۇرىن بولماعان, جاڭا قۇقىقبۇزۋشىلىقتار. بۇل باپتاردى ەنگىزۋدىڭ سەبەبى نەدە؟
– راس, بۇل باپتار قىلمىستىق زاڭنامادا وسىعان دەيىن بولماعان, جاڭا قۇقىقبۇزۋشىلىقتار. زاڭ اياسىندا كورىنەۋ ون التى جاسقا تولماعان ادامعا قاتىستى جىنىستىق سيپاتتاعى ۇسىنىستارمەن نەمەسە جىنىستىق سيپاتتاعى جاناسۋلارمەن ۇشتاسقان ادەپسىز ارەكەتتەر مەن ءوز-وزىنە قول جۇمساۋدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جاۋاپتىلىققا تارتۋ قاراستىرىلادى.
بۇل باپتاردىڭ ەنگىزىلۋىنە قوعامدا ءجيى تىركەلەتىن زاڭسىز ارەكەتتەر سەبەپشى بولدى. قوعامدىق كولىكتەردە, كوپپاتەرلى ۇيلەردە بالالارعا, ونىڭ ىشىندە قىز بالالار تاراپىنا جاسالاتىن جىنىستىق سيپاتتاعى ۇسىنىستارمەن نەمەسە جىنىستىق سيپاتتاعى جاناسۋلارمەن ۇشتاسقان ادەپسىز ارەكەتتەر ءۇشىن كوپ جاعدايدا قىلمىس قۇرامى بولماۋىنا بايلانىستى, جاۋاپتىلىققا تارتۋ مۇمكىن بولماي جاتادى. وسى سەبەپتەن, اتالعان ارەكەتتەر ءۇشىن دە جاۋاپتىلىق ەنگىزىلىپ وتىر.
سونىمەن قاتار وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل ءالى سانا-سەزىمى جەتىلمەگەن وسكەلەڭ ۇرپاعىمىزدى ۋلاپ, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەن «سيني كيت», «تيحي دوم» سياقتى كەرى ناسيحات قۇرالدارى كەڭ تاراپ كەتتى. ولارمەن كۇرەس ءالى دە بولسا جالعاسىپ جاتىر. وسى كۇرەس قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قىلمىستىق كودەكسكە ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن جاۋاپتىلىق ەنگىزىلىپ وتىر.
– قىلمىستىق كودەكس قانا ەمەس, اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكس تە جاڭا باپتارمەن تولىقتىرىلدى, ولاردىڭ مازمۇنىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 127-2-بابىمەن كامەلەتكە تولماعان بالانى جابىرلەۋ, ياعني بۋللينگ, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت جەلىسى جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى ارقىلى جاسالاتىن كيبەربۋللينگ ءۇشىن جاۋاپتىلىق قاراستىرىلادى. العاش رەت قۇقىقبۇزۋشىلىق جاسالعان جاعدايدا ەسكەرتۋ بەرىلەدى نەمەسە ون ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالۋ كوزدەلسە, بۇل ارەكەت ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قايتالانسا, قۇقىقبۇزۋشىلىق سۋبەكتىسىنە قاراي جازا وزگەرەدى. اتاپ ايتقاندا, ەگەر كامەلەتكە تولماعان ادامعا بۋللينگتى 12 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى وزگە كامەلەتكە تولماعان ادام ءبىر جىل ىشىندە قايتالاپ جاساسا, ونىڭ اتا-اناسىنا نە زاڭدى وكىلىنە ون ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى, ال ەگەر قۇقىقبۇزۋشىلىقتى 16 جاستان اسقان ادام ءبىر جىل ىشىندە قايتالاپ جاساسا, وعان وتىز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار اتا-اناسى نە زاڭدى وكىلىنسىز جۇرگەن 16 جاسقا دەيىنگى كامەلەتكە تولماعان ادامدى قوعامدىق كولىكتەن ماجبۇرلەپ شىعارۋ بەس ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالۋعا الىپ كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جومارت وسپان,
«Egemen Qazaqstan»
