ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ناقتىلاساق, ۇلتتىق بانك بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ (ەدب) وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋعا 2024 جىلعا دەيىن 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىنگى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل قارجىدان ساۋدا-ساتتىق, تۇرعىن ءۇي جانە كوممەرتسيالىق م ۇلىك ساتۋ مەن ساتىپ الۋ, جەكە تۇلعالارعا كرەديت (يپوتەكا, تۇتىنۋشىلىق نەسيە), قارجىلىق قىزمەت, كەڭەس بەرۋ قىزمەتى, ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتىنە نەسيە بەرۋگە بولمايدى. سونداي-اق اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ جانە نەسيەنى قايتا قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا جۇمساۋعا رۇقسات جوق.
بجزق اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىك دەڭگەيى ءالى دە ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن جوعارى. بۇل فاكتور ونى «كۇلشەلى بالاعا» اينالدىرىپ وتىر. كولەمى 18,8 ترلن تەڭگە بولاتىن زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگى جىل باسىنان بەرى 3,2%-دى قۇراپ, ەسەپتەلگەن ينۆەستيتسيالىق كىرىس 581,3 ملرد تەڭگە بولعان. 2023 جىلعى كىرىستىلىك 10,1%-دى قۇراپ, 1,6 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيالىق تابىس ەسەپتەلىپ ەدى. ۇب بۇل شەشىم ناقتى سەكتوردىڭ ۇزاقمەرزىمدى نەسيە رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن جوسپارلاندى دەپ تۇسىندىرگىسى كەلەدى.
«Halyk Finance» باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, ەكونوميست مۇرات تەمىرحانوۆ ۇلتتىق بانك زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بانكتەرگە جىبەرۋ ارقىلى ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋ فۋنكتسياسىمەن ءوزى اينالىسۋعا نيەتتەنىپ وتىرعانىن, بۇل ارقىلى بانك اكتيۆتەرىنىڭ جۇمسالۋ تەتىكتەرىن باقىلاۋعا العىسى كەلەتىنىن, بۇل نارىق زاڭىنا, ۇلتتىق بانكتىڭ دە نەگىزگى مىندەتىنە قايشى ەكەنىن ايتادى. ءدال قازىر ەدب-دا اينالىمعا تۇسىرە الماي جاتقان قارجى جەتەدى. م.تەمىرحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قاراجاتتى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار العان كەزدە مەملەكەتتىك كەپىلدىكپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بىراق ەدب تۋرالى ءسوز بولعاندا, ولارعا مەملەكەتتىك كەپىلدىك قولدانىلمايدى. 190 ملرد تەڭگەگە «بايتەرەك» وبليگاتسيالارىن ورنالاستىرۋ كەپىلدىك جاعىنان دا, نارىقتاعى ورنالاستىرۋ مولشەرلەمەسى جاعىنان دا قىزىقتى بولعانىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. ۇلتتىق بانك ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياعا سايكەس, ەدب وبليگاتسيالارىن ساتىپ الۋعا زەينەتاقى اقشاسىمەن قاتىسۋعا قۇقى بار, قالعان ماسەلەنى نارىقتىڭ ءوزى رەتتەۋى كەرەك.
قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ەلەنا باحمۋتوۆانىڭ پىكىرىنشە, بۇل قاراجاتتى پايدالانۋ ءۇشىن, زەينەتاقى قورلارىن باسقارۋدى ىرىقتاندىرىپ, اكتيۆتەردى ورنالاستىرۋعا قاراپايىم ينۆەستورلار دا, كاسىبي ينۆەستيتسيالىق مەنەدجەرلەر دە كوبىرەك تارتىلۋعا ءتيىس.
ء«بىز نارىق قاعيداتى بويىنشا كاپيتال نارىعىن ىسكە قوسۋىمىز كەرەك. بۇل جەردە تريگگەر زەينەتاقى اكتيۆتەرى بولۋى مۇمكىن, ولاردى نارىققا وتە مۇقيات جانە بىرتە-بىرتە ەنگىزۋ جانە ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت», دەپ ءتۇسىندىردى ول.
شىن مانىندە بجزق اكتيۆتەرى ءۇشىن قاي باعىت تارتىمدى؟ ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قور قارجىسىن ەكونوميكانىڭ, بيۋدجەتتىڭ قولى جەتپەي جاتقان سالالارىنا باعىتتاۋ ءتيىمدى بولار ەدى. ۇكىمەت ءارتۇرلى قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى زەينەتكەرلەردەن قارىز الادى, جاڭا ءوندىرىس سالادى, سالىق تولەي باستايدى جانە ماڭىزدىسى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشادى. ناتيجەسىندە, اقشا بجزق-عا قايتارىلىپ قانا قويماي, ەسەلەنەدى, سەبەبى كاسىپورىندار جالاقى تولەيدى, تيىسىنشە جۇمىسشىلارى بجزق-عا وسىماقى تولەيدى.
«بجزق-نىڭ 500 ملرد تەڭگەسىن اينالىمعا شىعارۋعا دايىن كومپانيالار بار ما, ولاردىڭ ينۆەست جوبالارى قالاي ىرىكتەلەدى؟» دەگەن ماسەلەنىڭ ءوزى كۇردەلى. سەبەبى بۇل تۇستا جىبەرىپ العان قاتەلىكتەرىمىز وتە كوپ. ءبىزدىڭ شىندىقتا شوب ىرىلەنۋگە قورقادى, قوڭ جيناپ السا ۇساق كومپانيالارعا بولشەكتەنىپ كەتەدى. شوب-تىڭ ورتا بيزنەسكە, ورتا بيزنەستىڭ ءىرى كومپانياعا اينالۋى ۇدەرىسىندە اشىقتىق از. تەك وتە ۇساق كومپانيالار مەن وتە ءىرى كومپانيالار عانا بار. ۇساقتارىنا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى, ىرىلەرى بجزق بولگەن «تيىن-تەبەندى» مەنسىنبەيدى. سەبەبى ءاربىر ينۆەستور كاپيتالدى ءبىر جەرگە سالماس بۇرىن كومپانيانىڭ ينۆەستيتسيالىق رەيتينگىن تالدايدى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ – ينۆەستيتسيانىڭ ەرەكشە ءتۇرى. بۇل اقشا ەشقاشان ۇلكەن پايدا الۋ ءۇشىن سالىنبايدى, مۇنداعى باستى مىندەت – كاپيتالدى ساقتاۋ. بىراق بۇل ماسەلەدە ساقتىق قاجەت», دەيدى تالداۋشى توعجان قوجالى.
2024 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا زەينەتاقى جيناقتارى ءبىر جىل ىشىندە 22,6%-عا كوبەيدى. سالىمشىلاردىڭ جەكە جانە شارتتى شوتىندا 18,9 ترلن تەڭگە جاتىر. جىل باسىنان بەرى ولاردىڭ ءوسىمى شامامەن 1,02 ترلن تەڭگە (5,7%) بولدى. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كۇنىمەن سالىستىرعاندا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ كولەمى شامامەن 3,5 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 22,6%-عا ءوستى.
جىل باستالعالى ءۇش ايدا زەينەتاقى جارنالارىنىڭ كولەمى 623,6 ملرد تەڭگەگە جەتتى. بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 27,9% نەمەسە 136,2 ملرد تەڭگەگە ارتىق. وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى (مزج) – 20,2%, مىندەتتى كاسىپتىك زەينەتاقى جارنالارى (مكزج) – 22,1%, ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى (ەزج) 41,2% ءوسىم كورسەتتى.
وتانداستارىمىزدىڭ جيناقتارىنىڭ 96,6%-ى مزج ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلعان. ونىڭ كولەمى 18,2 ترلن تەڭگەدەن استى (جىل ىشىندەگى ءوسىم – 22,3%, جىل باسىنان بەرى – 5,5%). مكزج بويىنشا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ سوماسى 599,7 ملرد تەڭگە بولىپ, جىل ىشىندە 25,8%, وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ 5,5%-عا ۇلعايدى. ەڭ جوعارى ءوسىمدى (جىلىنا – 49%, جىل باسىنان بەرى – 11,3%) ەرىكتى زەينەتاقى جارنالارى (ەزج) بويىنشا جيناقتار كورسەتتى. ولاردىڭ كولەمى – 5,9 ملرد تەڭگە.
بجزق سالىمشىلارىنىڭ جەكە جانە شارتتى زەينەتاقى شوتتارىنا ەسەپتەلگەن تازا ينۆەستيتسيالىق كىرىس جىل باسىنان بەرى شامامەن 569,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.
2024 جىلعى 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا بجزق-داعى سالىمشىلاردىڭ جەكە زەينەتاقى شوتتارىنىڭ (جزش) سانى 12,4 ملن بىرلىككە تەڭ, ونىڭ ىشىندە: 11,1 ملن-ى – مزج بويىنشا, 671,1 مىڭى – مكزج بويىنشا, 409,8 مىڭى – ەزج بويىنشا.
