كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
بيىل اقپان ايىندا وتكەن پرەزيدەنتتىك جاستار كادر رەزەرۆىنىڭ فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ەلدە زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ديكتاتۋراسى ورناماسا, قازىرگىدەي كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا ەلىمىزدى ساقتاپ قالۋ قيىن بولادى. مۇنى ءبارى تۇسىنگەنى ءجون. تەك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر عانا ەمەس, جالپى قوعام زاڭعا باعىنۋعا ءتيىس. بۇل دەموكراتيا شەكتەلەدى دەگەن ءسوز ەمەس, كەرىسىنشە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن نىعايتىپ, دەموكراتيانى دامىتا تۇسەدى», دەگەن ەدى.
ارينە, اكىمقارالاردىڭ ءبارى كىم كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعى بولا بەرسە, ىرگەسى بەرىك ەل بولا المايمىز. حالقىمىز اتتىڭ ۇستىندە جۇرگەن ازاماتىن سىيلاعان, ونىڭ ابىرويى مەن بەدەلىنىڭ جوعارى بولۋىن قالاعان. سوندا عانا ەل ىشىندە بىرلىك پەن بەرەكە بولارىن بىلگەن. ال سونداي ازاماتتارعا وپ-وڭاي جالا جاۋىپ, اۋىزعا كەلگەن دورەكى سوزبەن نەگىزسىز ايىپ تاعا بەرەتىن بولساق, ەلدىڭ ىنتىماعى ىدىرايدى. وسىنداي قيامپۇرىستىڭ سالدارىنان قازىر كەيبىر اۋىل, اۋدان باسقارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ ابىروي-بەدەلىنىڭ بەرەكەسى قاشقانىن كورىپ ءجۇرمىز. سۋ تاسقىنى باستالعالى دا ولارعا قارسى نەبىر سوزدەر ايتىلىپ جاتىر. تابيعي كاتاكليزمنىڭ سەبەبىن دە تۇتاستاي سولارعا جاپقان جانداردى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىدى. ولار بەدەلى مەن ار-نامىسىن تەك سوت ارقىلى قورعاي الادى, ال ايتقىش, جازعىشتارمەن سوتتاسا بەرۋگە ۋاقىت قايدا؟ ول ءۇشىن بارلىق جۇمىستى جيىپ قويىپ, تەك سوتپەن ەكى ارادا ءجۇرۋ كەرەك. سوندىقتان جۇمىسى باستان اساتىن باسقارۋ, اتقارۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتكەرلەر ابىرويى مەن نامىسىن قورعاۋعا دا قاۋقارسىز. قازىر بلوگەرلەر اكىمقارالاردىڭ كابينەتىنە كىرىپ بارىپ, بەينەجازبا ءتۇسىرىپ, قيسىنسىز سۇراقتىڭ استىنا الاتىن «تاپتىرماس ءتاسىل» تاۋىپ الدى. كەيبىر دورەكى ەركەكتەر مەن دولى ايەلدەر اكىمدىككە كەلىپ جەكە باسىنىڭ, ءۇيىنىڭ پروبلەماسىن ايتىپ, ايىلىن جيماي كوبىنە نەگىزسىز ايعاي-شۋ شىعارادى. مۇنداي جەرلەردە ءتۇرلى تۇرپايى ءسوز دە ايتىلادى.
جاقىندا «ونلاين-پلاتفورمالار جانە ونلاين-جارناما تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. قۇجاتتا جالعان اقپارات تاراتىپ, لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ بەدەلىن تۇسىرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. اكىمشىلىك ايىپپۇلدىڭ كولەمى ءارتۇرلى. مىسالى, جەكە تۇلعالار جالعان اقپارات تاراتسا – 20, ال بلوگەر تاراتسا 30 اەك كولەمىندە ايىپپۇل تولەيدى. دەموكراتيا دەگەندى شەكسىز رۇقسات, اسىرە ەركىندىك كورەتىندەرگە بۇل زاڭ ءبىرشاما تىيىم بولارى انىق. الايدا ات ۇستىندەگى ازاماتتاردىڭ بەدەلى مەن قادىرىن قورعايتىن دا زاڭ كەرەك بولار.
كەڭەس زامانىندا بيلىك وكىلىنىڭ تالابى ءمىنسىز ورىندالاتىن. بيلىك وكىلىنە دورەكىلىك كورسەتكەندەردى, تالابىن ورىنداماي قارسىلىق بىلدىرگەندەردى, بەدەلى مەن ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرگەندەردى جازالايتىن ارنايى زاڭ تالاپتارى قولدانىلاتىن. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا لاۋازىمدى ادامداردىڭ, بيلىك وكىلىنىڭ بەدەلى كۇشتى بولدى. ناتيجەسىندە, حالىقتىڭ ءتارتىبى بەرىك بولىپ, ءىس-ارەكەت تە دۇرىس ءجۇرىپ, ەكونوميكالىق جوسپارلار دا ورىندالدى.
قىلمىستىق كودەكستە دە بيلىك وكىلىن قورعاۋعا ارنالعان باپتار بار. الايدا كودەكستە لاۋازىمدى تۇلعاعا قاتىستى قورقىتۋ نەمەسە كۇش كورسەتۋ ارەكەتتەرى بولعان جاعدايدا عانا بەرىلەتىن جازالار قامتىلعان. ابىروي-بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىلگەن جاعدايدا بيلىك وكىلى زاڭ بويىنشا جالپىحالىقتىق تارتىپپەن ار-نامىسىن سوت ارقىلى عانا قورعاي الادى. بىراق جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الدەبىرەۋلەرمەن سوتتاسىپ جۇرۋگە قىزمەتتەگى ادامدا ۋاقىت بولا بەرمەيدى.
جۋىردا قايسىبىر تيكتوكەرلەر ۇلىتاۋ وبلىسىندا جەمشوپتىڭ جەتپەۋى سالدارىنان قىرىلىپ قالعان جىلقىلاردى كورسەتىپ, سوعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىن كىنالى دەپ جارتى الەمگە جار سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 10 اقپاندا جاڭبىر جاۋعاندا مينيسترگە «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىندا ء«شىرىپ جاتقان» استىقتى جەمازىققا بوساتۋدى سۇراعان ەكەن. سونى مينيستر شەشپەپتى-مىس. سونىڭ كەسىرىنەن جىلقى قىرىلعان كورىنەدى. بلوگەردىڭ سۇراعانىنا بولا مينيستر «ازىق-تۇلىك كورپوراتسياسىنىڭ» قۇلپىن اشىپ, استىق بوساتاتىن قويماشى ما ەكەن؟ سۇراۋ كەرەك بولسا, الدىمەن ءوز اكىمدەرىنە ۇسىنىس جاساپ, تەك سولاردىڭ قولداۋىمەن مينيسترلىكتەن سۇرالۋى كەرەك قوي. وندايدى كەرەك قىلىپ تۇرعان تيكتوكەر جوق, وعان تەك ءمينيستردى كىنالى قىلىپ شىعارۋ كەرەك.
بىزدە ەڭبەك ەتىپ, تەر توگىپ جۇرگەن شەنەۋنىكتەر كوزگە تۇسەدى, حالىق نەگىزىنەن سولاردى عانا بىلەدى. تەر توكپەي, كوزگە تۇسپەي ورىنتاعىندا تىم-تىرىس وتىرا بەرەتىن اكىمقارالار تولىپ جاتىر. بىراق حالىق وندايلاردىڭ ءتىپتى ەسىمىن بىلمەيدى. ال جۇمىس ىستەيتىن ادامدى جۇندەۋ جالعاسا بەرەتىن سياقتى. جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە تاعى سول ا.ساپاروۆقا قارسى ءبىر وراشولاق جالا جاريالاندى. جەر داۋىمەن مينيسترلەر ۇيىنە كەلىپ وتىرعانداردىڭ الدىنا شىعىپ, ونى جاريالاعان ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى اكىمىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى تالعات ابىلپەيىسوۆ دەگەن ادام. كەزىندە الپاۋىت اگروفيرمالارعا جالعا بەرىلگەن اۋىلىنىڭ جەرىن ول سوت ارقىلى قايتارا الماي, ءبىر ۇدەرىستە جەڭىپ, بىرەۋىندە جەڭىلىپ جۇرگەنىن ايتا كەلىپ: ء«بىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ساپاروۆقا سەنىمسىزدىك بىلدىرەمىز, سوندىقتان وتستاۆكاعا كەتسىن», دەگەنىن ەشكىم ۇعا المادى.
جەر ءۇشىن سوتتاسىپ, زاڭ بويىنشا جەڭىلگەنىنە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى كىنالى مە؟ بىزگە وسى ت.ابىلپەيىسوۆ اۋىلىنىڭ جەرى پايدالانۋشىلارعا ۇلەسكەرلەردىڭ كەلىسىمىمەن 8-10 جىل بۇرىن بەرىلىپ قويعانى بەلگىلى. وعان ا.ساپاروۆتىڭ ەشقانداي قاتىسى دا جوق. ويتكەنى ول كەزدە ساپاروۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, ال جەردى جەرگىلىكتى كوميسسيا بەرەدى. بۇل – تەك سول «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەنىڭ» ءبىر كورىنىسى.
وسى ارادا قازاقستان شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى عالىم قۇسايىنوۆتىڭ مىنا ءسوزىن كەلتىرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ول: «حالىققا ءمينيستردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىندىرا ءبىلۋىمىز كەرەك. ونىڭ مينيستر تاعىنا كەلۋ سەبەپتەرىن دە تۇسىندىرگەن ءجون. تاڭعى سەگىزدەن كەشكى ونعا دەيىن جۇمىس ىستەپ, ميلليونداعان دوللارلىق ماسەلەلەردى شەشىپ وتىرعان ادامداردىڭ باسىن بلوگەرلەردىڭ لايك پەن فەيك ءۇشىن بەرىلەتىن اقىلسىز سۇراقتارى مەن جالالارىنان قورعاۋ كەرەك», دەپتى. وتە ورىندى پىكىر. وسىنى اكىمدەرگە قاتىستى ايتۋعا دا بولادى. پرەزيدەنتتىڭ تالابى دا سول ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق.
جوعارىدا اتالعان «ونلاين پلاتفورمالار جانە ونلاين جارناما تۋرالى» زاڭ جونىندە مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا: «مينيسترلىك زاڭسىز كونتەنتتى انىقتاۋ بويىنشا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرادى. زاڭ بويىنشا جالعان اقپارات ءۇشىن ايىپپۇل سالىنادى», دەگەن ەدى. ءبىز ايتقان فاكتىلەر دە مينيسترلىكتىڭ نازارىنان تىس قالماس.
ۇكىمەت وتىرىستارىنىڭ بىرىندە ايدا بالاەۆا تەكسەرىلمەگەن جالعان اقپاراتتاردى تاراتۋشىلارعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ەسكەرتتى. «بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە تاسقىن سۋعا بايلانىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ دەڭگەيىندە ارناۋلى شتاب قۇرىلعان. ونىڭ جۇمىسىن پرەزيدەنتتىڭ ءوزى رەتتەپ وتىر. سوعان قاراماي جاعداي الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن تالقىلانىپ, شىنايى اقپارات قانا ەمەس, ارانداتقىش, جالعان حابارلار دا تاراتىلىپ جاتىر», دەدى مينيستر.
وسىنداي سىن ساعاتتا ارزان سەنساتسيا جاساپ, ونى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاۋ, حالىقتى دۇرلىكتىرىپ, ەل باسقارعان ادامداردىڭ جاعاسىنان الۋ, تەكسەرىلمەگەن حابارلاردى تاراتۋ ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرەرى ءسوزسىز. ار-ۇياتى, اقىلى بار ادام الىپقاشپا اڭگىمەمەن اينالىسپايدى, ەلدىڭ قايعىسىنان «حايپ» جاسامايدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
