فەرمەرگە قولجەتىمدى بالاما ءادىس قاجەت

سۋ شايعان توپىراقتىڭ قۇنارى كەميدى

بۇل رەتتە سۋ تاسقىنى تارالعان ايماقتارداعى ەلدەردىڭ توپىراق قۇرامىن زەرتتەۋ, ونىڭ كەرى اسەرى تۋرالى تاجىريبە الماسۋ ماڭىزدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى عانا ەمەس, جەر قۇنارىنداعى ورگانيكالىق ءتىرى اعزالاردىڭ وزگەرۋى قۇرعاق جانە توزعان جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلى راۋشان رامازانوۆانىڭ ايتۋىنشا, توپىراق جامىلعىسى الۋا­ن تۇرلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سول­تۇستىكتەگى ورماندى-دالا اي­ماعىنداعى كادىمگى قارا توپى­راقتان باستالىپ, وڭتۇستىكتە قوڭىر جانە سۇر-قوڭىر ءشولدى توپىراقتارعا دەيىن تارالعان. وسىمدىكتىڭ جەردەن جانە كۇن ساۋلەسىنەن ءنار الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن جەر قىرتىسىنىڭ بەتكى قاباتىن سۋ شايىپ كەتۋىنە بايلانىستى. بۇل جاعداي ماسەلەنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شەشىلۋىن تالاپ ەتەدى. ونىڭ قانشا سانتيمەتر ەكەنى ازىرگە عىلىمعا بەلگىسىز. ودان بولەك, ءار ايماقتىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى قولدانىلاتىن پەستيتسيد قۇرامى دا ءارتۇرلى. مىسالى, رە­سەيدە نەمەسە ەلدىڭ ورتالىق وڭىرىندە قولدانىلعان ءارتۇرلى حي­ميكاتتىڭ باتىس ايماقتارداعى ەگىس القاپتارىنا قالاي اسەر ەتە­تىنىن بىلمەيمىز.

سونىمەن قاتار مولا نەمەسە مال ولەكسەسى كومىلگەن پوليگونداردى دا سۋ شايىپ كەتتى دەگەن دە­رەكتەر ايتىلىپ جاتىر. ال قۇنار­لى قاباتتىڭ تابيعي جولمەن قا­لىپتاسۋى ءۇشىن كەمى 40-70 جىل قاجەت.

«شايىندى استىندا جامىل­عىسى اشىلىپ قالعان توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىنا مونيتورينگ جاساپ جانە بيولوگيالىق بەلسەن­دىلىگىن انىقتاۋ, ونىڭ قۇرامىنداعى ءتىرى ميكرواعزالاردى زەرتتەۋ كەرەك», دەيدى ر.رامازانوۆا.

اسا قاۋىپتى پەستيتسيدتەر قايدان ءجۇر؟

كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋا­شىلىعى ۇيىمى (FAO), جاھاندىق ەكولو­گيالىق قور (GEF) جانە ەكو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى «پەستيتسيدتەردىڭ ومىرلىك تسيكلى» بىرلەسكەن جوباسىن تانىستىردى. تانىستىرىلىم بارىسىندا ءسوز سويلەگەن قىرعىزستان, تاجىك­ستان, تۇركيا, ازەربايجان, رەسەي, ەو ەلدەرىنىڭ ساراپشىلارى, فاو حالىقارالىق كەڭەسشىلەرى, اۋىل­شارۋاشىلىق توپىراعىنىڭ لاس­تانۋ پروبلەماسى كوپتەگەن اگرار­لىق ەل ءۇشىن, سونىڭ ىشىندە ور­تالىق ازيا ايماعى ءۇشىن وزەكتى ەكە­نىن ايتتى. FAO-نىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعىنداعى ورنىقتى جانە ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالار بويىنشا تەحنيكالىق جانە ساراپتامالىق قولداۋ كورسەتۋ ار­قىلى بۇكىل الەمگە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا دا كومەك كورسەتەتىنى جيىن بارىسىندا ايتىلدى.

FAO پەستيتسيدتەردى باسقارۋ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى سالتانات باەشوۆانىڭ ايتۋىنشا, جوباعا قاتىسۋشى ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا تىركەۋ كەزىندە كوپتەگەن فاكتورعا نازار اۋدارىلعان. ءتىپتى سۋبسيديالانعان پەستيتسيدتەر تىزىمىندە اسا قاۋىپتى پەستيتسيدتەر بار ەكەنى انىقتالعان. ولاردى پايدالانۋ ۇلتتىق زاڭنامامەن رەتتەلگەن, الايدا دامىعان ەلدەردە ەسكەرىلگەن كوپتەگەن كريتەري نازاردان تىس قالىپ قويعان. قازىر فەرمەرلەر ءۇشىن نارىقتا بار قا­ۋىپسىز بالامالار قاراستىرىلىپ جاتىر. وتكەن جىلى الما باقتارى, قىرىققابات, قىزاناق القاپتارىنا سىناق جۇرگىزىلىپتى. ناتيجەسىندە بيولو­گيالىق قورعاۋ ادىستەرىن قول­دانۋ ارقىلى پەستيتسيدتەردى 70%-عا ازايتۋعا مۇمكىندىك بارى انىقتالعان.

وسى رەتتە س.باەشوۆا پەستيتسيدتەرگە ارنالعان كونتەينەرلەردى قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىنە جانە وسىعان بايلانىستى FAO مەن قا­زاقستاننىڭ بىرلەسكەن جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە توق­تال­دى. جيىن بارىسىندا اۋىل­شا­رۋاشىلىق توپىراعىن قالپىنا كەلتىرۋ شەشىمدەرىن ىلگەرىلەتەتىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جۇمىس توبىن قۇرۋ, بيو-فيتورەمەدياتسيا جانە ەكولوگيانى ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار ماسەلە ايتىلدى.

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ قالدىقتاردى باسقارۋ دەپارتامەنتىنىڭ وندىرىستىك قالدىقتار باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسەل قاسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلدە ەسكىرگەن پەستيتسيدتەرگە تۇگەندەۋ جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا ەسكىرگەن 6 مىڭ توننادان استام پەستيتسيد بار ەكەنى انىقتالعان. قازىر ولاردىڭ قاي وڭىرگە تيەسىلى ەكەنى تۋرالى اناليتيكالىق ەسەپ دايىندالىپ جاتىر. ايتۋىنشا, انىقتالعان ەسكىرگەن پەستيتسيدتەر جويىلادى. سونىمەن قاتار توپىراقتاعى زياندى قالدىقتاردى شىعارۋ دا نازاردان تىس قالمايدى. بۇل جۇمىس­تارعا قاراجات مينيستر­لىك نەمەسە جەرگىلىكتى اكىمدىك بيۋدجەتىنەن بولىنەدى.

توپىراق دەگراداتسياسىنا نە اسەر ەتەدى؟

FAO پەستيتسيدتەردى باسقارۋ جونىندەگى اعا تەحنيكالىق كە­ڭەسشىسى ستەفان روبينسوننىڭ ايتۋىنشا, ادام قاجەتتىلىكتەرىن تۇراقتى نە­گىزدە قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قازىر جەر جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى جانە ۇقىپتى پاي­­دالانۋعا ۇمتىلۋ قاجەت. تو­پى­راق­تىڭ دەگراداتسياسىنا قۇر­عاقشىلىق, سۋ تاسقىنى, كوشكىن, سەل سياقتى تابيعي قۇ­بىلىستار, ال سوڭعى ۋاقىتتا ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان تۇبىنەن كو­تەرىلگەن تۇز دا ىقپال ەتىپ جاتىر. بۇۇ مالىمەتىنە سايكەس, جەر بەتىنىڭ 40%-ى قۇرعاق جانە سورتاڭدانۋعا بەيىم. ءتيىستى ستراتەگيالاردى ازىرلەۋ, جەردى پايدالانۋدى جوسپارلاۋ جانە باسقارۋ – وسى ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى پراكتيكالىق جولى. ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ورىن الىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن قالعان قالدىقتارمەن بايلانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكسپورتتى ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن قال­دىقتاردى وڭدەۋ مەن تازا تو­پىراققا زاماناۋي تاسىلدەردى ەنگىزۋ قاجەت.

«ميلليونداعان گەكتار جەردى تازارتۋ سونشالىقتى وڭاي شارۋا ەمەس. سونىمەن قاتار مۇنداي پەس­تيتسيدتەردى جاعۋ وتە قىمبات ءادىس. كونفەرەنتسيادا ءبىز بۇگىندە الەمدە بار جانە الداعى 10-15 جىلدا قازاقستاندىق فەرمەرلەر قول­دانا الاتىن بالاما قولجەتىمدى ادىستەردى تالقىلاپ جاتىرمىز», دەدى ستەفان روبينسون.

قازاقستان مەن قىرعىزستاندا FAO-نىڭ قاداعالاۋىمەن ولار تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ (تول) جانە اۋىر مەتال­داردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە كومەكتەسەتىن ەكونوميكالىق قول­جەتىمدى, ەكولوگيالىق تازا جانە قولدانۋعا وڭاي بيو جانە فيتو­رەمەديكاتسيا تەحنولوگيانى سىناق­تان وتكىزىپ جاتىر.

«بيورەمەدياتسيا – بۇل توپىراق­تا ءومىر سۇرەتىن ميكرو­ور­گانيزمدەردى پايدالانۋ, ولار ءۇشىن پەس­تيتسيدتەر ۋلى ەمەس, تاماق بو­لىپ سانالادى. پەستيتسيدتەرمەن قورەكتەنەتىن ميكروورگانيزمدەر 6 اي ىشىندە پەستيتسيدتەردى 99%-عا دەيىن بەيتاراپتاي الادى. ەكىنشى ءادىس – وسىمدىكتەرگە قولداناتىن فيتورەمەدياتسيا. بۇل بيوتەحنولوگيالار اگرەسسيۆتى حيميالىق ادىستەرگە قاراعاندا كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى, بىراق ولار بۇكىل الەم­دە قولجەتىمدى. الدىن الا جاق­سى ناتيجەلەر قازىردىڭ وزىندە بار», دەيدى ستەفان روبينسون.

FAO-نىڭ الداعى جوسپارى

FAO-نىڭ تاعى ءبىر وكىلى تانيا سانتيۆانەس اۋىلشارۋاشىلىق ايماقتارىنداعى توپىراق ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن جانە تاماق قالدىقتارىنا اكە­لەتىن تول جانە اۋىر مەتالل پەس­تيتسيدتەرى دەڭگەيىنە دەيىن لاس­تانعانىن ايتىپ بەردى.

«بيو جانە فيتورەمەدياتسيا – تول جانە اۋىر مەتالدارمەن لاستانعان اۋىل شارۋاشىلىعى تو­پىراقتارىنا ارنالعان يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالار. بۇل – تابيعاتقا نەمەسە ەكوجۇيەگە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر. ءبىز ور­تالىق ازيا ەلدەرىنە ارناپ قال­پىنا كەلتىرۋ شارالارىن دايىنداۋ ءۇشىن FAO باقىلاۋ ءتىزىمىن ۇسىنامىز جانە ۇلكەن كەن ورىندارىنا, سونداي-اق ايماقتاعى جانە ودان تىس باسقا ەلدەرگە كوز­قاراستى كەڭەيتۋ ءۇشىن قاجەتتى قادامداردى تالقىلايمىز. ءبىز بۇل تەحنولوگيالاردىڭ قازاقستاندا قالاي ەنگىزىلىپ جاتقانىن كورۋ ءۇشىن جوبا الاڭدارىن ارالايمىز. جاسىل اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگيالارى مەن ساياساتىن قابىلداۋ ارقىلى ءبىز وزگەرمەلى كليماتتا پايدالى تاعام ءوندىرۋ كەزىندە توپىراقتارىمىزدىڭ قۇنارلى (FERTAIL), سۋ كوزدەرىنىڭ تازا بولۋىن, بيوارتۇرلىلىك پەن ەكو­جۇيە­لەردىڭ گۇلدەنۋىن (THRAIV) قام­تاماسىز ەتە الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى FAO ساراپشىسى.

فورۋم بارىسىندا ساراپشىلار پەستيتسيدتەردىڭ قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن ازايتۋ ءۇشىن اۋىل شا­رۋاشىلىعىندا تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ تاجىريبەسىمەن, سونداي-اق پەستيتسيدتەردىڭ ادام دەنساۋ­لىعىنا اسەرى تۋرالى زەرتتەۋلەرمەن تانىستى.

جۇمىس ناتيجەلەرى بويىنشا كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بيو-فيتورەمەدياتسيانى جانە باسقا دا ەكولوگيالىق تازا شەشىمدەردى ودان ءارى دامىتۋ جانە كەڭەيتۋ بويىن­شا ۇسىنىستار ازىرلەيدى.

الماتى