كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
وسى ورايدا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەلدىك تۇجىرىمداماسىندا ارعى تاريح پەن قازىرگى كەزەڭنىڭ كەلەلى جايتتارى كەڭىنەن قوزعالىپ, بۇگىن مەن بولاشاق باعدارى ايقىندالدى. باستاپقى تۇستا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەرەكەسى مەن ورازا ايىنىڭ ماڭىزىنا ءمان بەرىلىپ, اتاقتى سارايشىق تاريحى مەن تاعىلىمى نازارعا الىندى. ۇلت ۇستىنى, ەلدىك مۇددە نەگىزى اۋىزبىرشىلىك ميسسياسىمەن ايقىندالادى. بىرلىك-بەرەكە مەن ىنتىماققا زور ماڭىز بەرىلىپ, ونىڭ ءوزى زيالى قاۋىمعا قاتىستى كەلەلى تۇستارمەن بايلانىستى ءورىس الدى. ەل بىرلىگىن نىعايتىپ, تۇتاستىق پەن تۇراقتىلىق ءمانىن ايقىنداۋدا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ورىن, ۇلەسى ايرىقشا ەكەندىگى اتاپ ءوتىلدى. «ەل اعالارىنىڭ اراسىندا اۋىزبىرشىلىك بولۋى كەرەك. ولار ۇرپاققا ونەگە بولاتىن كەسەك اڭگىمە ايتۋى قاجەت. زيالى قاۋىم, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارعانى ءجون», دەدى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ. ء«بىز جالپىۇلتتىق دەڭگەيدە ويلاۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەگەندى دە جۇرت جادىنا سالىپ, نەگىزگى نازارعا الادى. «شەجىرە ءبىزدىڭ مادەني كودىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان», دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى. ۇلت پەن ۇرپاق ءمانى, ءداستۇر مەن دۇنيەتانىم ارنالارى, تاريح پەن تانىم توعىسى كەڭ تۇردە كورىنىس بەرەدى.
ال اعارتۋشىلىق باعىتى ءتىل تۇعىرىمەن بايلانىستىرىلىپ, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتى ەكەنى اتاپ وتىلەدى. ءتىپتى بۇل ءۇردىستى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى توتە جولى – اعارتۋشىلىق دەپ سانايدى. اسىلى, ءتىل – ەلدىك ءمانى, ۇلت جانى مەن كودى دەسەك, وعان دەگەن كوزقاراس پەن ۇستانىم بيىك تۇعىردا بولعانى ءجون. ايتالىق, حاكىم اباي: «ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاشپاق», دەپ انىق-قانىق ايتادى. اقىندىق ۇستانىمىن: «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى», «مەن جازبايمىن ولەڭدى ەرمەك ءۇشىن», دەپ انىق تا باتىل بىلدىرەدى. بەرتىندە ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىن ۇلى: «ۇلتتىڭ ساقتالۋىنا دا سەبەپ بولاتىن نارسەنىڭ ەڭ قۋاتتىسى – ءتىلى. ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى», دەپ ءتۇيىن جاسايدى. الاش ارداعى ج.ايماۋىت ۇلى: ء«تىلى جوعالعان جۇرت عۇرىپ-ادەتىنەن, مىنەزىنەن ايرىلىپ, اقىرىندا جۇرتتىعى دا جويىلماق. ءتىل – جاندى زات: وركەندەيدى, داميدى... قارا حالىقتىڭ مادەنيەتتى بولۋىنان مادەنيەتتى كىسىنىڭ قازاق بولۋى قيىن, بالاسىنا وسى باستان ۇلت رۋحىن ءسىڭىرىپ, قازاق ومىرىنە جاقىنداتىپ تاربيەلەۋ كەرەك. ورىس تاربيەسىن العان بالا ۇلت قىزمەتكەرى بولا المايدى», دەپ كەشە-بۇگىن ماسەلەسىن كەمەل ويلارى مەن تەرەڭ تولعانىستارىنا نەگىز ەتىپ, ءتىل تۇعىرىن بيىكتەتىپ, بەرىك بەكىتە تۇسەدى.
بۇل باعىت البەتتە كىتاپحانا ىسىمەن ساباقتاستىقتا ءورىس الادى. الماتى مەن استانا قالالارىندا تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن زاماناۋي كىتاپحانالار بوي كوتەرەتىنى, وقىرمان قاۋىمعا مادەني-رۋحاني قىزمەت ەتەتىنى جۇرتقا جەتكىزىلدى. كىتاپحانا – مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ نەگىزگى جادى. ەلىمىز ءۇشىن قۇندى تاريحي دەرەكتەر مەن ماتەريالداردىڭ دەنى كىتاپحانادا ساقتالادى. سوندىقتان كىتاپحانا ءىسىن دامىتۋعا بەيجاي قاراۋعا بولمايدى. كىتاپ وقىرمانعا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك ەكەنى اشىق ايتىلدى. ۇلتتىق كىتاپ كۇنى مەن كىتاپقۇمارلىق قاسيەت توڭىرەگىندە دە كەلەلى اڭگىمە قوزعالدى.
ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ىسىندە ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, جاسامپازدىق پەن جاڭاشىلدىق, بىرلىك پەن ىنتىماق ماڭىزدى قۇندىلىقتار قاتارىندا اتالادى. مۇنىڭ ءوزى ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىمەن «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» سىندى ۇستىندى تاعاندارمەن بايلانىس, ساباقتاستىقتا ءورىس الادى. ناتيجەسىندە, تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق, بىرلىك جانە ىنتىماق, ادىلدىك جانە جاۋاپكەرشىلىك, زاڭ جانە ءتارتىپ, ەڭبەكقورلىق جانە كاسىبي بىلىكتىلىك, جاسامپازدىق جانە جاڭاشىلدىق سىندى ءمان-ماڭىزى جوعارى يدەيالىق نەگىزدەرگە تابان تىرەپ, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسى مەن بولاشاق باعدارىن ايقىنداۋعا باتىل قادام جاساۋعا, تىڭ تىنىس, سونى سەرپىن بەرۋگە ايرىقشا ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ ءمانىسى: ەلدىك مۇددەنىڭ بيىك تۇعىرى – بىرلىك, بەرەكە تۇتاستىق پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. انىعىندا بىرلىك پەن بەرەكە, تۇراقتىلىق پەن تۇتاستىق – تىنىشتىق پەن ىنتىماق نەگىزى, قوعامنىڭ باستى بايلىعى, ادامنىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنىڭ, دامۋ ۇردىستەرىنىڭ اسىل ارقاۋى, بيىك مۇراتتارى مەن جوعارى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى.
وسى جايتتاردى باستى نازارعا العاندا, ءسوز جوق جوعارىدا ايتىلعانىنداي اعارتۋشىلىق ميسسيا باسىم باعىتتارعا يە بولادى. كىتاپ پەن كىتاپحانا حاقىندا ءسوز قوزعاساق, ء«بىلىمنىڭ باس قۇرالى – كىتاپ» (ا.بايتۇرسىن ۇلى), «ادامدى ادام قىلعان – كىتاپ, ادامزات قىلعان – كىتاپحانا» ء(ا.كەكىلباي). مۇنىڭ دا ماڭىزى زور, تاعىلىمى مول. بۇدان دا اعارتۋشىلىق باعىت, ارمان-اڭسارلارمەن بىرگە, ادامشىلىق جولى, ءومىر مۇراتى, ەڭبەك بايانى, ءتالىم-تاربيە ارنالارى ايقىن كورىنىس بەرەدى.
قازىردە قوعامدا كىتاپ وقۋ ءۇردىسى باياۋ, تىم تومەن ەكەنى بەلگىلى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ باسىم باعىت الىپ كەتكەنىن, تارازىنىڭ وسى جاعىنىڭ ءباسى بيىك ەكەنىن دە ەشكىم جوققا شىعارا الماسا كەرەك. مۇنى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەن, ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەن دە ءجيى كورىپ, كەزدەستىرۋگە بولادى. وسكەلەڭ ۇرپاق كۇندەلىكتى گازەت-جۋرنال, تەلەديدار, ت.س.س. الىستاپ كەتتى. بۇعان قاتىستى الەۋمەتتىك ساۋالدار مەن جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ, ءتىپتى جالپى جۇرتشىلىقتىڭ جاۋابى: ء«بارى تەلەفوندا تۇر. سودان الىپ, وقىپ-ءبىلىپ, كوز جەتكىزۋگە بولادى». دەگەنمەن كىتاپحانالار جۇيەسى جۇمىس ىستەپ تۇر. زاماناۋي باعىت, جاڭاشىل تالاپتار تولىق ەسكەرىلگەن. جاڭا تەحنولوگيا, تسيفرلى مۇمكىندىكتەر دە مول.
مەنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىنا ءجيى جولىم تۇسەدى. كىتاپحانا قىزمەتى, اتاۋلى بولىمدەر جۇمىسى, جاڭا كىتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمى, ارناۋلى كورمەلەردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, دوڭگەلەك ۇستەل مەن سۇحبات الاڭدارىنداعى كەزدەسۋ, پىكىرتالاس, تاقىرىپتىق تالقىلاۋلار, ءار الۋان باعىتتاعى ترەنينگتەر مەن شەبەرلىك سىنىپتارى, وقىرمان زالدارىنىڭ ەسىكتەرىن ايقارا اشىپ, ءبىلىم-عىلىمنىڭ قىر-سىرىنا باعىتتاۋى اقىل-پاراسات كەڭىستىگىن زورايتىپ, مادەني-رۋحاني تۇرعىدان بايىتىپ, جان-جۇرەكتى جادىراتىپ, كوڭىل قۋانتادى. ايتالىق, ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناداعى كىتاپ مۇراجايىنان باستاپ, اقپاراتتىق-مادەني باعدارلامالار قىزمەتى, قۇجات اينالىمى, ەلەكتروندىق رەسۋرستاردى باسقارۋ, وقۋ زالدارىنىڭ جۇمىسى وقىرماندار كوڭىلىنەن شىعادى. وسىنداعى پايدالانۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋ قىزمەتى كىتاپحانانىڭ نەگىزگى بولىمدەرىن بىرىكتىرەدى.
سونداي-اق «كىتاپ مۇراجايىندا» قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋى مەن مادەني جەتىستىكتەرى, كىتاپ جانە پوليگرافيا ءىسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى كەڭ ورىن الادى. العاشقى كىتاپ ۇلگىلەرى, جازۋ تاريحىنىڭ دامۋ ۇردىستەرى, اتاقتى ادامدار مەن تانىمال تۇلعالاردىڭ باستى ەڭبەكتەرى, كونە قولجازبالار مەن سيرەك كىتاپتاردىڭ كوشىرمەلەرى دە كىتاپقۇمارلاردىڭ نازارىن اۋدارادى. ال بىرقاتار ادەبي-مادەني جيىن, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ دا ەلدىك مۇددە, ەرلىك شەجىرەسى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى وقىپ-ءبىلىپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ, تانۋ ىسىندە ءمانى زور بولدى.
ال ەۇۋ-دىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىندا اقپاراتتىق-بيبليوگرافيالىق, عىلىمي-ادىسنامالىق, سيرەك كىتاپتار مەن قولجازبالار, كاتالوگتەۋ جانە قۇجاتتاردى جۇيەلەۋ, مەرزىمدى باسىلىمدار مەن ەلەكتروندى كىتاپحانالار ءبولىمى جۇيەلى جۇمىس ىستەيدى. اتاۋلى داتالار مەن مەرەيتويلىق ءىس-شارالارعا قاتىستى كەش, كەزدەسۋلەر, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى سۇحبات الاڭدارىنداعى باسقوسۋلار, جاڭا كىتاپتار تانىستىرىلىمى ءجيى ۇيىمداستىرىلادى. قىسقاسى, «اقىلىنا اقى سۇرامايتىن اسىل ۇستاز – كىتاپ» ء(ا.ناۋاي) قىزمەتى مادەني-رۋحاني بايلىعىمەن جۇرت جادىندا ماڭگى ۇيالاپ, دانالىق ديدارىمەن, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق مانىمەن قىزىقتىرىپ, اسەر-ىقپالىمەن جان-جۇرەكتى باۋرايدى. كىتاپ قازىناسىنىڭ ءبىر قىرى, مىڭ سان سىرى دا وسىندا.
سونىمەن بىرگە باس عيماراتتىڭ كۇلتەگىن اتريۋمىندا ورنالاسقان جازۋ مۇراجايى قۇندىلىقتار قاينارى, قىمبات قازىنا – كىتاپقا دەيىنگى كەزەڭدەردى, ياعني تۇركى تەكتەس ەلدەردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قولدانعان جازۋ ۇلگىلەرىمەن, جازبا مۇرالارمەن كەڭ كولەمدە تانىستىرادى. مۇراجاي زالدارىنان كۇلتەگىن, تونىكوك ەسكەرتكىشتەرىمەن بىرگە 56 رۋ-تايپانىڭ تاڭبالارى قاشالعان ەسكەرتكىش تاقتا, كونە كەزەڭدەردەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ الەمدىك كارتاسى, تۇركى دۇنيەسىنىڭ پايدالانعان الىپبيلەرى مەن حالىق سانىنىڭ كورسەتكىشتەرى ورىن العان. مۇراجاي ەكسپوزيتسياسىنداعى جادىگەرلەر مەن مۇرالاردىڭ باي مازمۇنى, مادەني-رۋحاني قازىناسى, فوتوقۇجاتتىق كوشىرمەلەرى دە ماڭىزدى مالىمەتتەر بەرىپ, قىرلى-سىرلى سيپاتتارىمەن نازار اۋدارتادى.
جالپى, كىتاپقۇمارلىق پەن كىتاپ كۇنىن بەلگىلەۋ توڭىرەگىندە ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ, ارنايى جارمەڭكەلەر وتكىزۋگە قاتىستى ويلار مەن ۇسىنىستار دا قولداپ, قۇرمەتتەۋگە ابدەن لايىقتى. سول تۇرعىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «شىن مانىندە, وزىق ويلى ۇلت بولۋدىڭ ەڭ توتە جولى – كىتاپ وقۋ. سوندىقتان كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قوعامدا بارىنشا ورنىقتىرۋىمىز كەرەك», دەگەن ماعىنالى وي-پايىمى ەش ۋاقىتتا قۇنىن جويمايدى. الەمدىك دامۋ مەن جاڭاشىل باعىتتار نەگىزى كىتاپ مادەنيەتى, وقۋ ۇدەرىستەرى نەگىزىندە كەڭ ءورىس العان. زاماناۋي الەمدەگى وقۋ مادەنيەتىنىڭ ءبىر بەلگىسى وسى. ويتكەنى كىتاپ – بولاشاققا باعىتتايتىن كومپاس, كەشە مەن بۇگىننىڭ اداستىرماس ايناسى. كىتاپ – وركەنيەت وزەگى, مادەنيەت مايەگى. كىتاپحانا – بىلىمدەر جيىنتىعى, اقىل-پاراسات توعىسى.
وسى ورايدا «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەلدىك تۇجىرىمداماسىنداعى باستى باعىتتار: ەلدى ۇلت جىلناماسى بىرىكتىرەدى, ءتىلدى دامىتۋدىڭ توتە جولى, مادەني مۇرانى دارىپتەۋ ماڭىزى, ارحەولوگيالىق قىزمەتتى جۇيەلەۋ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ – باستى ماقساتىمىز.
تۇپتەپ كەلگەندە اعارتۋشىلىق نەگىزى – بىلىمدە, قۇندىلىق قاينارى – كىتاپتا. اعارتۋشىلىق ءمانىنىڭ جۇرتقا جاقىن قىرلارىنىڭ بىرقاتارىن جوعارىدا ايتتىق. ماڭىزدىسى, ازاماتتىق قوعام دامۋىندا, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدا, الەۋمەتتىك كوزقاراس قالىپتاستىرۋدا, ءتىپتى ءبىلىم-عىلىم ءىسىنىڭ تۇتاس تابيعاتى مەن مازمۇنىنان ادام فاكتورى, ءومىرى مەن ەڭبەگى, بولمىسى مەن كاسىپ-داعدىسى, ءتالىم-تاربيەسى تانىلادى. اقىل-پاراسات ولشەمى, زيالىلىق ساباقتاستىعى دا كورىنىس بەرەدى. اعارتۋشىلىق نەگىزى وقۋ-ءبىلىم ارقىلى بەكىپ, نىعايىپ, قىمبات قازىنا – كىتاپ ارقىلى كەڭ ءورىس الادى. جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە اقىل-پاراسات ءورىسىن كىتاپ-قازىنا ارقىلى بايىتىپ, دامىتساق, اعارتۋشىلىق قاعيداتتارىنا باعىتتاساق, جاڭا ساپاداعى ۇلت بولمىسىنا باتىل قادامدار جاسالادى. وزىق ويلى ۇلت ءمانى كەڭ كولەمدە ايقىندالادى. ونىڭ نەگىزى – كىتاپ وقۋ, ال كىتاپحانا – ۇلت جادى, ۇرپاققا اشىلعان جاڭا جول, كەڭ ءورىس. كىتاپ قولجەتىمدى, كىتاپحانا قىزمەتى مۇلتىكسىز بولسا, ۇلت پەن ۇرپاققا ەڭ ءتيىمدىسى وسى. اعارتۋشىلىق ميسسياسىنىڭ بايىپتى بايانى, ورنەكتى ءورىسى مەن تەرەڭ ءمانى, تاعىلىمدى تۇستارى دا وسىعان سايادى.
تۇتاستاي العاندا, «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىنداعى ەلدىك تۇجىرىمدامانىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتاعى باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – اعارتۋشىلىق ميسسياسىنىڭ ماڭىز-ءمانى, جۇرت جادىندا قالار ۇنامدى سيپاتتارىنىڭ نەگىزگى قىرلارى وسى. دەمەك اعارتۋشىلىق نەگىزى – بىلىمدە, قۇندىلىق قاينارى كىتاپتا ەكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن وزەكتى بولا تۇسەدى. اعارتۋشىلىقتىڭ ءمانى تەرەڭ, تاريحى بايتاق, مازمۇنى باي, مادەني-رۋحاني اسەرى مول, ءورىسى كەڭ. مۇنى اركىم بىلگەنى ءجون. ءارى ەل دامۋىنىڭ اسىل ارناسى, ءومىردىڭ وزەگى رەتىندە تانىپ, ەڭبەك پەن وقۋدا, ءتالىم-تاربيە ءىسى مەن تۇرمىس-تىرشىلىكتە باستى ۇستانىم ەتسەك, اعارتۋشىلىق اياسى كەڭىپ, ءمان-ماڭىزى ارتا بەرەدى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
