انا مەن بالانى قورعاۋ – ەل جاۋاپكەرشىلىگى

وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار نەگىزىنەن وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتارمەن بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, قىلمىستارعا قاتىستى جازالاۋ شارالارىن قاتايتۋعا باعىتتالعان.

مۇنداي قاتاڭ شارالار قابىلداۋعا كەيىنگى كەزەڭدە قوعامدا ءجيى تىركەلگەن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىك, ءتىپتى جان تۇرشىگەرلىك وقيعالار تۇرتكى بولدى. وتانىمىزدىڭ باستاۋ بۇلاعى سىندى وتباسىلارداعى قاۋعا تيگەن ورتتەي ءورشىپ تۇرعان ۇرىس-كەرىس, داۋ-جانجال, ايەل-انالاردى اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋ, كەمسىتۋ, قورلاۋ, ونى كورىپ-ءبىلىپ وسكەن بالالاردىڭ ايانىشتى احۋالى ارنادان اسىپ, اسقىنىپ كەتتى, قوعامدا توزبەۋشىلىك جاعداي تۋعىزدى. بۇكىل جان بىتكەندى اشىندىرعان, حالىق بولىپ ايىپتاعان كۇلبىلتەلى تاقىرىپقا اينالدى. كوزى قاراقتى كوپشىلىك, ەستى-باستى ازاماتتار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, ءتۇرلى پىكىرتالاس الاڭدارىندا اشىنا ايتىپ, اشىق تالقىعا سالدى. سونىڭ ءبارى توعىسا كە­لىپ, وتباسىلىق, تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭ­دار­دى قا­تايتۋعا, كىنالىلەردى جازا­لاۋ­دى كۇشەيتۋگە باستاماشى بولدى.

بۇل بۇكىلحالىقتىق ماڭىزدى ماسەلە­نى ءاردايىم ءجىتى نازارىندا ۇستاعان پرە­­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ ءداستۇرلى جولداۋلارىندا ايەل قۇقىعىنا, بالا قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحبا­تىندا: «مەن زاڭ جانە ءتارتىپ قاعي­داتىن نىعايتۋدى جاقتايمىن, وتباسى­لىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبى­لىق ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋدى قولداي­مىن. باستى مىندەتىمىز – ايەلدەر مەن با­لالار قۇقىعىن قورعاۋ» دەپ, قوعام­داعى ايەلدەردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگى قۇقىق­تىق, ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇمكىن­دىكتەرمەن ولشەنەتىنىن قاداپ ايتتى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالى­مە­تىنشە, قازاقستاندا 10 260 057 ايەل تۇرادى. ءبىر وكىنىشتىسى, باسىم كوپ­شىلىگىنىڭ قاۋىپسىزدىگى قالىپتى ساقتال­ماعان, قۇقىعى جەتكىلىكتى قورعالماعان. كەز كەلگەن قورلىققا توزۋگە بار كون­بىس ايەلدەر ءتىپتى ءوز بەتتەرىنشە ءتۇر­لى ۇيىم قۇرىپ, ءوز-وزدەرىن قورعاۋ­عا ءماجبۇر بولعان دا جاعدايلار ۇشىرا­سادى. كوپ جاعدايدا وتباسى, وشاق قاسىنداعى زورلىق-زومبىلىققا الدىمەن ۇشىرايتىن ايەلدەردىڭ داۋسى قۇزىرلى بيلىككە ۋاقىتىندا جەتپەيتىنىن وسى جايتتان دا ايقىن كورۋگە بولادى. جىل سايىن ەل بويىنشا جۇزدەگەن ايەل كۇيەۋى نەمەسە باسقا تۋىسقاندارىنان زورلىق, قورلىق كورىپ, وتباسىنان قاشىپ, كولدەنەڭ كومەك پەن باسقا باس­پانا ىزدەپ كەتىپ جاتادى. مۇنداي وتباسىدا تاربيەلەنىپ جاتقان بالالاردىڭ دارمەنسىزدىگى, قامقورسىزدىعى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ايەل قۇقىعى, بالا قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسە­لەلەر ءالى دە وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن زاڭ جوباسى اينالىسقا شىققالى بەرى بارشا قوعام, كوپشىلىك قاۋىم بۇل ماڭىزدى ماسەلەنى قىزۋ تالقىلادى. ايەل تەڭدىگى ورنىققانىن, قوعامدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا توزبەۋ­شىلىك احۋالىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن اشىپ ايتتى, جەرىنە جەتكىزىپ جازدى.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمە­تىنشە, كەيىنگى 5 جىلدا تۇرمىستاعى زور­لىق-زومبىلىقتىڭ, دەنساۋلىققا قاسا­قانا اۋىر زاقىم كەلتىرۋدىڭ دەرەك­تەرى 2 ەسە وسكەن. ال ورتاشا زاقىم كەل­تىرۋ 6 ەسە ارتقان. رەسمي دەرەكتەردەن شىعاتىن قورىتىندى – ەلىمىزدە اقىل­سىز ەركەكتىڭ ايەلىنىڭ بەت-اۋزىن كو­گەر­تىپ قويۋى بىلاي تۇرىپ, قولىن, ايا­عىن سىندىرۋى «قالىپتى» كورىنىسكە اي­نال­عان. ءتىپتى ايەلگە كورسەتىلگەن قى­سىم­نان بولەك, بالا-شاعاسىمەن قوسىپ سابا­عان دا جاعدايلار جيىلەپ كەتكەن. قۇزىرلى ورگاندار ايەلگە قاتىستى زور­لىق-زومبىلىقتىڭ ورىن الۋىنا كوپ جاع­داي­دا ۇيدەگى ەر-ازاماتتىڭ ىشىمدىككە سالىنۋى, جۇمىسسىزدىعى, ماسكۇنەمدىك ءارى قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىگى اسەر ەتەتىنىن ايتادى. تەگىندە, سانامالاي بەرسە, وتباسى پروبلەماسى جەتىپ ارتىلادى. ەندى, مىنە, سونىڭ بارىنە تارتىپتىك ۇلگىدە توسقاۋىل قوياتىن, قۇقىقتىق نەگىزدە رەتتەيتىن جاڭا زاڭ تارماقتارى قابىلدانىپ وتىر. بۇل زاڭدى بۇكىل قوعام ايرىقشا ىقىلاسپەن قابىل الدى. جاڭا زاڭ بۇكىل تىنىس-تىر­شىلىكتىڭ التىن ۇياسى – وتباسى, وتاۋلاردى كولەڭكەلى كورىنىستەردەن ارىلتۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن جوعارى, زاماناۋي تالاپتار دەڭگەيىندە دامى­تۋعا, نىعايتۋعا باعىتتالعان ساليقالى, سالماقتى قۇجات بولادى دەپ سەنىم ارتادى, ءۇمىت ەتەدى.

جاڭا زاڭ بويىنشا تۇر­مىستىق جانجال شىعار­عاندار ەندىگى جەردە زاڭ­مەن جازالانادى. ايەلدەرگە نەمەسە بالا­لارعا دەنە جاراقاتىن كەلتىرگەندەر قىل­مىستىق جازاعا تارتىلادى. جاعداي قايتالانسا, سوت جابىرلەۋشىگە قاتىستى شارانى كۇشەيتەدى.

زاڭ جوباسىنىڭ تاعى ءبىر باعىتى – بالا قاۋىپسىزدىگى. ەندى پەدوفيلدەر مەن بالا ءومىرىن قيعاندار ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. سونداي-اق كامەلەتكە تولماعان نەمەسە مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى ورنالاستىراتىن ارنايى مەكەمەلەردى مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى ەسكەرتۋسىز تەكسەرۋگە مۇمكىندىك الادى.

دەپۋتات جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا زاڭ جوباسىنىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا دەپۋتاتتار باستاماسىمەن ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. «زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر 5 باعىتتى قامتيدى. ءبىرىنشى­سى – زورلىق-زومبىلىققا, باسقا دا قاتىگەزدىككە نەمەسە ادامنىڭ ار-نامىسىن قورلاۋعا جول بەرمەۋدى كوزدەيتىن نورما. دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋگە 200 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالۋ, نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا نەمەسە 200 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ, نە 50 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الۋ جازاسى قاراستىرىلادى. دەنە جاراقاتىن كەلتىرگەن, بىراق دەنساۋلىعىنا جەڭىل زيان كەلتىرۋگە اكەپ سوقپاعان ۇرىپ-سوعۋ نەمەسە وزگە دە كۇش قولدانۋ ارەكەتتەرىن جاساۋ – 80 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپ­پۇل سالۋعا, نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇ­مىس­تارىنا, نە 80 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا, نە 25 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الۋعا نەگىز بولادى», دەدى ج.سۇلەيمەنوۆا.

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى حالىق­ارالىق قۇقىق بويىنشا تاۋەلسىز كەڭەسشى تاتيانا چەرنوبيلدىڭ پىكىرىنشە, ايەل­دەردىڭ قوعامداعى, وتباسى مەن مەملە­كەتتىك ينستيتۋتتارداعى ورنى ايرىقشا. وتباسىنداعى قازاق ايەلىنىڭ بەينەسى, ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىندا – «اسىراۋشى». ول – انا جانە ءۇي شارۋاسىنداعى ايەل. قازىرگى تاڭدا وتباسىنىڭ قالىپتى ءومىر ءسۇرۋى ايەلگە بايلانىستى, ال الدا-جالدا ەرلى-زايىپتىلار اجىراسىپ جاتسا, قوعام بۇل ءۇشىن دە ايەلدى كىنالايدى. ولار وتباسىن ساقتاي الماعانىن, ەر-ازاماتتى لايىقتى باعالاماعانىن ايتادى. «زاڭدا بارلىعىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرىلدى. مىسالى, جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق ماسەلەلەرىندە ايەلدەر قورعانسىز. زاڭ بويىنشا مۇنى ۇساق بۇزاقىلىق رەتىندە قاراستىرۋدى ۇسىناتىندار بار. ءىس جۇزىندە ايەل قىلمىسكەردى جازالاپ, ءوزىن قورعاي المايدى. جاڭا زاڭ بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى, تولىق قامتىعانىمەن دە قۇندى», دەيدى ت.چەرنوبيل.

قازاقستاننىڭ سترا­تەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينستيتۋتىنىڭ جە­تەكشى ساراپشىسى گۇل­ميرا توقانوۆا ءمالىم ەتكەندەي: «وتباسىدا, كوشەدە, قوعامدىق كولىكتە نەمەسە ينتەرنەتتە جاسالعان زورلىق-زومبىلىق پەن اگرەسسيادان ايەلدەر مەن با­لالاردىڭ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭدارعا قول قويىلدى. ەنگىزىلگەن جاڭا نورما­لار بىرنەشە الەۋمەتتىك ماڭىزدى مىندەتتى ورىنداۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە, قىلمىستىڭ الدىن الۋ, جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى جانە زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كورسەتۋ ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتۋ جاقسى ەسكە­رىلگەن. ماسەلەن, ەندى ۇرىپ-سوعۋ قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋ ارەكەتى رەتىندە سيپات­تالادى. كىنالىگە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە قاماۋعا الىنادى. دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن دە قاماققا الۋ جازاسى قاراستىرىلعان, ياعني اكىمشىلىك جازا ەمەس, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بولادى».

ونىڭ پايىمداۋىنشا, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبى­لىق پەن قاتىگەزدىك قىلمىستار بويىنشا تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعاراتىن تارماق – وتە ماڭىزدى تۇزەتۋ.

«وسى جانە باسقا دا زاڭنامالىق جاڭا­لىقتار جەكە تۇلعالارعا قارسى قىل­مىستاردىڭ الدىن الۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان. ايەلدەر مەن بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋدىڭ كەلەسى قادامى زاڭ تالاپتارىن ءتيىستى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى. وسىعان بايلانىستى قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ جۇمىسىنا قوعام تاراپىنان ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. سونىمەن قاتار قۇقىقتىق باقىلاۋ جۇيەسىنە قوعام­دىق ۇيىمدار, بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارى وكىلدەرى جانە جاناشىر ازا­مات­تار تارتىلعان. بۇل تۇزەتۋلەر ازامات­تىق قوعام, ساراپشىلار جانە ۇكىمەت اراسىنداعى ۇزاق تالقىلاۋلار مەن سىن­دارلى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناتيجەسى بولعا­نى كەزدەيسوق ەمەس», دەدى ساراپشى.

ايتارى جوق, بارلىق قوعامدىق تال­قىلاۋ مەن پىكىرتالاس, سونداي-اق پرە­زيدەنتتىڭ تۇرمىستاعى زورلىق-زوم­بىلىق پەن بالالارعا قاتىستى زور­لىق-زومبىلىق ءۇشىن جازانى قاتايتۋ تۋرالى تاپسىرماسى ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەگە بەرىلگەن ناقتىلى جاۋاپ بولدى. قابىلدانىپ وتىرعان زاڭدار قوعامدا دۇرىس قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا با­عىت­تالعان. سونداي-اق العاش رەت زاڭ­نامالىق دەڭگەيدە ايەلدەر مەن بالالار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ ءۇشىن وتباسى ماسەلەلەرى بويىنشا 111 باي­لانىس ورتالىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋى­نە قۇقىقتىق نەگىز جاسالىپ وتىر. پرو­تسە­سسۋالدىق كودەكس بويىنشا تۇرمىس­تىق زورلىق-زومبىلىق قۇربانىن دا­لەل­­دەۋ اۋىرتپالىعى ەندىگى جەردە جا­بىر­لەنۋشىنىڭ وزىنە جۇكتەلەدى. بۇ­عان دەيىن بۇل ءىستى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماعا جىبەرەتىن پوليتسەيلەر اتقارىپ كەلسە, ەندى قۇربان بولعانىن جابىرلەنۋشىنىڭ ءوزى دالەلدەۋى كەرەك. سوندىقتان ەگەر ايەل زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراسا, الدىمەن سوتقا شاعىمدانۋعا ءتيىس. سودان كەيىن بارىپ, سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماعا جىبەرەتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنگەن دۇرىس.

كوپتەن كۇتكەن زاڭنىڭ قابىلدانۋى قوعامنىڭ قانشالىقتى ءپىسىپ-جەتىلگەنىن, الداعى ۋاقىتتا قانداي دا بولسىن زور­لىق-زومبىلىققا توزبەيتىنىن, مۇنداي مازمۇنداعى كەز كەلگەن وقيعانى قابىل­دامايتىنىن ايقىن كورسەتتى. ەندى كوپ بولىپ وسى زاڭنىڭ بۇلجىماي ورىندا­لۋىنا, وتباسىداعى بىرلىك-بەرەكەنىڭ, ىرىس-ىنتىماقتىڭ نىعايۋىنا ءبىر كىسى­دەي بىلەك سىبانىپ, اتسالىسۋىمىز كە­رەك. «وتان وتباسىنان باستالادى». قار­­عا تامىرلى حالقىمىز قاشاندا وتبا­سى­لىق قۇندىلىقتاردى جوعارى قوي­عان. ەر-ازامات – وتباسىنىڭ تىرەگى, قور­عاۋ­­شىسى, باستى تۇلعاسى, ايەل-انا – شاڭىراق­تىڭ شىرايى, بەرەكەسى, ال بالالار, وسكە­لەڭ ۇرپاق – ءومىرىمىزدىڭ جالعاسى, تىر­شىلى­گىمىزدىڭ تىرەگى. سول تۇرعىدا ارداق­تى اسىل انالارىمىزدىڭ جۇزدەرى جارقىن بولۋى, بالالارىمىزدىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى بارشامىزعا ورتاق سىن, جاۋاپكەر­شىلىك ەكەنىن ءدايىم جادىمىزدا ۇستاساق ەكەن.